CHƯƠNG 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN CỦA VIỆC TỔ CHỨC TỰ HỌC THEO NHÓM TRONG SINH VIÊN 1. Một số khái niệm liên quan đến vấn đề nghiên cứu 1. Phương pháp Theo Lexicon der Padagogik: “Phương pháp giúp để trình bày có lý lẽ vững vàng một chân lý đã xác định rồi hoặc để vạch ra một con đường tìm tòi một chân lý mới”. Theo Hegel: “Phương pháp là ý thức về hình thức của sự vận động bên trong của nội dung”.
Như vậy có thể hiểu: Phương pháp là cách thức, con đường, phương tiện để đạt tới mục đích nhất định trong nhận thức và trong thực tiễn. Học tập Theo GS Nguyễn Ngọc Quang, nghiên cứu dạy học theo quan điểm quá trình: “Học là quá trình tự điều khiển tối ưu sự chiếm lĩnh khái niệm khoa học, bằng cách đó hình thành cấu trúc tâm lý mới, phát triển nhân cách toàn diện. Vai trò tự điều khiển của quá trình học thể hiện ở sự tự giác, tích cực, tự lực và sáng tạo dưới sự điều khiển của thầy, nhằm chiếm lĩnh khái niệm khoa học. Học có 2 chức năng kép là lĩnh hội và tự điều khiển” [17].
Theo từ điển Tiếng Việt của Viện khoa học xã hội Việt Nam - Viện ngôn ngữ học: “Học tập là học và luyện tập để hiểu biết và có kỹ năng” [4]. Như vậy: Học tập là một loại hình hoạt động được thực hiện trong mối quan hệ chặt chẽ với hoạt động dạy, giúp người học lĩnh hội tri thức, kỹ năng, kỹ xảo, những phương thức hành vi nhằm phát triển nhân cách toàn diện. Nhóm Theo từ điển Tiếng Việt: “Nhóm là tập hợp một số ít người hoặc sự vật được hình thành theo những nguyên tắc nhất định” [4]. Theo chúng tôi, nhóm là tập hợp những người có tổ chức, hoạt động theo những nguyên tắc nhất định, nhằm đạt tới mục tiêu và lợi ích chung.
Tự học Trong quá trình học tập bao giờ cũng có tự học, nghĩa là tự mình lao động trí óc để chiếm lĩnh tri thức. Trong tự học, bước đầu thường có nhiều lung túng nhưng chính những lúng túng đó lại là động lực thúc đẩy sinh viên tư duy thoát khỏi những lúng túng, nhờ vậy mà thành thạo hơn, khi đã thành thạo thì hay đặt câu hỏi, phát hiện câu hỏi và đi đến có đề tài nghiên cứu. Phương pháp tự học có tác dụng bồi dưỡng năng lực tự học, kĩ năng tự học làm cầu nối giữa học tập và nghiên cứu khoa học của sinh viên [5]. Học theo nhóm Học theo nhóm bao gồm: bài tập nhóm, thảo luận nhóm, làm việc theo nhóm v.v… , có thể hiểu: Học theo nhóm (trong quá trình học tập) là một trong những hình thức cộng tác làm việc giữa các thành viên trong nhóm, để cùng nhau giải quyết một vài vấn đề nào đó (do giáo viên nêu ra hoặc do các thành viên trong nhóm đề xuất), từ đó tìm ra được hướng giải quyết của vấn đề đã nêu [5].
Hay có thể định nghĩa theo cách khác, học theo nhóm là một hình thức học hợp tác để nâng cao chất lượng của mỗi thành viên nhờ học hỏi từ bạn bè thông qua quá trình trao đổi và chia sẻ kiến thức cùng nhau, để giải quyết một vấn đề học tập cụ thể nhằm hướng đến một mục tiêu chung, từ đó có được những kết quả học tập tiến bộ về nhiều mặt. Đặc trưng của hoạt động học của sinh viên ở các trường Đại học Chất lượng và hiệu quả giáo dục được nâng cao khi và chỉ khi tạo ra được nâng lực sáng tạo của người học, khi biến được quá trình giáo dục thành quá trình tự giáo dục. Luật giáo dục ghi rõ: “Phương pháp giáo dục Đại học phải coi trọng việc bồi dưỡng nâng lực tự học, tự nghiên cứu, tạo điều kiện cho người học phát triển tư duy sáng tạo, rèn luyện kĩ 17 năng thực hành, tham gia nghiên cứu, thực nghiệm, ứng dụng”. Như vậy, phương pháp dạy và học ở các trường đại học cần thực hiện các định hướng: Bồi dưỡng nâng lực tự học, tự nghiên cứu và học theo nhóm; tạo cho người học phát triển tư duy sáng tạo; rèn luyện kĩ năng thực hành; tham gia nghiên cứu và ứng dụng.
Chính vì thế nhiệm vụ đặt ra cho mỗi sinh viên là rất cao, trong quá trình học tập, mỗi sinh viên phải tự mình chiếm lĩnh hệ thống những tri thức, kĩ năng, phải nắm vững những cơ sở của nghề nghiệp tương lai và có tiềm năng vươn lên thích ứng với những yêu cầu trước mắt và lâu dài do thực tiến xã hội đặt ra. Muốn vậy, khi tiến hành hoạt động học tập, sinh viên không những có năng lực nhận thức thông thường mà cần tiến hành hoạt động nhận thức mang tính chất nghiên cứu trên cơ sở khả năng tư duy độc lập, sáng tạo phát triển ở mức độ cao. Điều đó có nghĩa dưới vai trò chủ đạo của thầy, sinh viên không nhận thức một cách máy móc chân lí có sẵn mà còn phải đào sâu mở rộng kiến thức. Mặt khác, trong quá trình học tập, sinh viên đã bắt đầu thực sự tham gia hoạt động tìm kiếm chân lí mới.
Đó là hoạt động tập dượt nghiên cứu khoa học được tiến hành ở mức độ từ thấp đến cao tuỳ theo yêu cầu của chương trình. Hoạt động nghiên cứu khoa học này giúp sinh viên từng bước tập vận dụng tri thức khoa học, phương pháp luận khoa học, những phẩm chất, tác phong của nhà nghiên cứu nhằm góp phần giải quyết một cách khoa học những vấn đề do thực tiễn xã hội, thực tiễn nghề nghiệp đặt ra. Có hai phương pháp học tốt hiện nay được nhiều sinh viên áp dụng đó là tự học và học theo nhóm. Qua kết quả điều tra cho thấy, học theo nhóm được nhiều sinh viên quan tâm hơn (thông qua phiếu điều tra phần thực trạng chương 2), thông qua học theo nhóm sinh viên có thể giải quyết được nhiều vấn đề mà ngay cả khi tự học không thể giải quyết được [9], [10].
Những vấn đề cơ bản về tự học theo nhóm Hiện nay với yêu cầu đổi mới phương pháp học theo hướng tăng cường tính chủ động, tích cực, tự làm việc, tự tìm tòi, khám phá chân lý khoa học của người học nhằm phát triển tri thức và các kĩ năng thiết thực cho người học thì phương pháp tự học theo nhóm chiếm một vị trí đặc biệt quan trọng. 18 Học tập theo nhóm không những đáp ứng yêu cầu đổi mới phương pháp học tập mà còn rất có ý nghĩa đối với việc tự học của mỗi người. Các nhà nghiên cứu đã từng tuyên bố rằng, “cho dù nội dung môn học như thế nào thì sinh viên làm việc theo từng nhóm nhỏ cũng có khuynh hướng học được nhiều hơn những gì được dạy và nhớ lâu hơn so với các hình thức dạy học khác’’ (Theo Barbara Gross Davis, Tools for Teaching) 1. Đặc điểm của học theo nhóm Học theo nhóm là một cách học đòi hỏi mỗi thành viên trong nhóm cùng thực hiện một cam kết làm việc nhất định không có sự hướng dẫn trực tiếp của giảng viên mà dựa trên sự hợp tác và phân công công việc hợp lý trong nhóm.
Học theo nhóm được biểu hiện: + Mọi thành viên trong nhóm đều hướng đến mục tiêu chung nhất định, + Có sự phụ thuộc lẫn nhau giữa các thành viên, + Có trách nhiệm, lợi ích liên đới trong sản phẩm nhóm. Nếu học tập theo nhóm được tổ chức và điều khiển một cách khoa học và hợp lý sẽ đem lại rất nhiều lợi ích. Tuy nhiên, nếu sử dụng phương pháp tự học theo nhóm không đúng cách, không phù hợp với nội dung và thiếu kỹ năng thực hiện thì có thể chỉ mang tính hình thức, gây mất nhiều thời gian, sản phẩm không mang tính tập thể, các cá nhân thiếu tích cực sẽ đùn đẩy cho những người năng nổ, nhiệt tình. Chính vì vậy để tự học theo nhóm thực sự đem lại kết quả cao thì mỗi thành viên trong nhóm cần nhận thức đúng đắn về trách nhiệm của mình, cùng rèn luyện kỹ năng làm việc nhóm thật hiệu quả [9], [10].
Ưu thế của việc tự học theo nhóm Những ưu thế từ phương pháp học tập này hầu như sinh viên nào cũng nhận thức được và không thể phủ nhận. Có thể tóm lược như sau: 19 + Học tập trong môi trường nhóm sẽ thúc đẩy sự tích cực học tập của cá nhân, tạo sự gắn kết trong một cộng đồng thu nhỏ. + Trong khi làm việc nhóm, những mâu thuẫn sẽ nảy sinh từ đó sinh viên phải giải quyết những xung đột. Từ đó họ sẽ có khả năng giải quyết những mâu thuẫn, thuyết phục người khác trong những hoàn cảnh có thể bắt gặp trong cuộc sống sau này.
+ Tinh thần học hỏi và khả năng lắng nghe người khác cũng sẽ là điều mà sinh viên có thể học hỏi được. Những kĩ năng này là rất quan trọng khi họ bước ra môi trường làm việc, đây sẽ là tiền đề tốt để sinh viên biết cách làm việc trong một môi trường tập thể. + Học tập theo nhóm còn giúp sinh viên rèn luyện được khả năng thuyết trình trước đáp đông, điều mà đa số sinh viên hiện nay còn yếu. + Các thành viên trong nhóm được sự hỗ trợ của đồng đội, có điều kiện thể hiện cá nhân, được chia sẻ kinh nghiệm và hướng dẫn những thành viên khác.
Dưới cái nhìn từ góc độ nhóm, vấn đề trở nên mới và hấp dẫn hơn. + Học tập theo nhóm sẽ tập hợp được những ý kiến sáng tạo của từng cá nhân, từ đó sản phẩm học tập sẽ giàu tính sáng tạo. Những phương pháp tối ưu nhất sẽ được lựa chọn từ những ý kiến được nêu ra. Sản phẩm học tập lúc này sẽ là kết quả học tập của tất cả các thành viên trong nhóm.
Những kĩ năng được rèn luyện trong khi làm việc theo nhóm là rất quan trọng cho môi trường làm việc mới sau này, đây sẽ là tiền đề để ta biết cách làm việc trong một môi trường tập thể [9], [10]. Phân loại Có rất nhiều cách tiếp cận trong phân chia hình thức học theo nhóm như: theo số lượng người trong cùng một nhóm, theo tính chất công việc. Tuy nhiên trong phạm vi đề tài này, chúng tôi chỉ tiếp cận hình thức học tập nhóm theo tính chất công việc. Dựa trên tính chất công việc có thể chia nhóm học tập theo ba hình thức, gồm: 20 - Nhóm ngang: Là nhóm sau khi nhận yêu cầu làm bài người nhóm trưởng sẽ lập đề cương rồi phân chia từng phần công việc cho các thành viên, sau đó tổng hợp và hoàn thiện bài tập của nhóm.
+ Ưu điểm: Thành viên thích vì làm ít, không mất nhiều công sức.