CHƯƠNG 1 TỔNG QUAN VỀ HOẠT ĐỘNG GIÁM SÁT GIAO DỊCH CHỨNG KHOÁN 1.1 TỔNG QUAN VỀ HOẠT ĐỘNG GIÁM SÁT GIAO DỊCH CHỨNG KHOÁN 1.1 Khái niệm về hoạt động giám sát giao dịch chứng khoán Hoạt động giám sát giao dịch chứng khoán là công tác bao gồm giám sát, theo dõi và kiểm tra các giao dịch chứng khoán trên thị trường chứng khoán nhằm phát hiện và ngăn chặn các hành vi giao dịch không công bằng, các hành vi làm tổn hại đến thị trường và các giao dịch vi phạm các quy định của pháp luật khác. Hoạt động giám sát giao dịch chứng khoán đảm bảo cho thị trường chứng khoán hoạt động công bằng, minh bạch, an toàn và hiệu quả, thông qua đó bảo vệ lợi ích của Nhà nước, bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của nhà đầu tư. Hoạt động giám sát giao dịch chứng khoán dựa trên việc theo dõi, phân tích các hoạt động của các chủ thể tham gia thị trường với sự trợ giúp của hệ thống máy tính và phần mềm chuyên dùng; các số liệu và tài liệu báo cáo để đối chiếu với các tiêu chí giám sát, các quy định pháp luật về chứng khoán và thị trường chứng khoán nhằm phát hiện và ngăn chặn kịp thời các biểu hiện tiêu cực, thiếu công bằng như thao túng thị trường, giao dịch nội bộ, gian lận v. Để đảm bảo mục đích này, hoạt động giám sát giao dịch chứng khoán phải bao hàm việc giám sát các hành vi giao dịch diễn ra trên thị trường, gồm cả hoạt động tự doanh của công ty chứng khoán thành viên, hoạt động giao 9 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com - 10 - dịch cổ phiếu quỹ của tổ chức niêm yết.
Bên cạnh đó cũng phải xây dựng chế độ xử lý hợp lý và nghiêm minh. Để hoạt động giám sát giao dịch chứng khoán được thực hiện hiệu quả đòi hỏi xây dựng một hệ thống giám sát giao dịch chứng khoán chặt chẽ và bao quát được mọi mặt của thị trường.2 Chức năng, vai trò của hoạt động giám sát giao dịch chứng khoán Hoạt động giám sát giao dịch chứng khoán có chức năng và vai trò quan trọng trong việc duy trì một thị trường chứng khoán công bằng, trật tự và hoạt động hiệu quả. Thứ nhất, giám sát hoạt động giao dịch chứng khoán có chức năng phát hiện và xử lý kịp thời các hành vi bị cấm và hạn chế trên thị trường chứng khoán. Giám sát hoạt động giao dịch chứng khoán với các công cụ hỗ trợ sẽ theo dõi kịp thời những biến động và giao dịch bất thường trên thị trường.
Chức năng trên được thực hiện thông qua việc theo dõi giao dịch chứng khoán trong ngày, nhiều ngày cùng với việc phân tích, tổng hợp tất cả các dữ liệu liên quan như thông tin tin đồn trên thị trường, chế độ công bố thông tin đầy đủ và kịp thời của các tổ chức niêm yết cũng như tình hình hoạt động của tổ chức niêm yết, tình hình giao dịch của các thành phần đặc biệt trên thị trường như công ty chứng khoán thành viên, cổ đông lớn, thành viên Hội đồng quản trị và Ban giám đốc, Kế toán trưởng, Ban kiểm soát và những người có liên quan của tổ chức niêm yết v. Thứ hai, giám sát hoạt động giao dịch chứng khoán giúp thị trường hoạt động trật tự và công bằng. Giám sát hoạt động giao dịch chứng khoán căn cứ vào hệ thống các quy định pháp luật về chứng khoán và thị trường chứng khoán mà ở đó thể hiện những quy định, những luật công bằng để thị trường 10 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com - 11 - hoạt động trật tự, bảo vệ lợi ích hợp pháp của nhà đầu tư và hạn chế những hành vi tiêu cực trên thị trường. Thứ ba, giám sát hoạt động giao dịch chứng khoán trên thị trường chứng khoán có tác dụng góp phần tạo dựng lòng tin cho nhà đầu tư.
Hoạt động giám sát giao dịch chứng khoán hiệu quả sẽ có tác dụng tạo sự an tâm của nhà đầu tư khi tham gia thị trường vì họ tin tưởng rằng họ được bảo vệ nhằm giảm thiểu tối đa các rủi ro và đang tham gia vào một sân chơi công bằng. Thứ tư, hoạt động giám sát giao dịch chứng khoán là một trong những công cụ của nhà nước trong việc quản lý hoạt động của thị trường chứng khoán và thực thi pháp luật về chứng khoán và thị trường chứng khoán của các chủ thể tham gia thị trường. Nhà nước có vai trò đề ra các luật lệ cho thị trường hoạt động, còn hoạt động giám sát giao dịch chứng khoán có chức năng theo dõi, giám sát sự tuân thủ pháp luật của các chủ thể tham gia thị trường, giúp thị trường hoạt động theo đúng mục tiêu của Nhà nước đề ra. Hoạt động sát giao dịch chứng khoán sẽ phát hiện những hành vi vi phạm pháp luật để cơ quan có thẩm quyền đưa ra những biện pháp xử lý, giúp thị trường hoạt động trật tự và công bằng.
Bên cạnh đó, hoạt động giám sát giao dịch chứng khoán cũng có tác dụng phản hồi những diễn biến trên thị trường để cơ quan quản lý có những điều chỉnh thích hợp về chính sách định hướng cho từng thời kỳ phát triển của thị trường.3 Nguyên tắc hoạt động giám sát giao dịch chứng khoán Thị trường chứng khoán hoạt động dựa trên lòng tin của nhà đầu tư, chính vì vậy, để thị trường chứng khoán phát triển và hoạt động hiệu quả thì phải đáp ứng được nguyên tắc của thị trường là duy trì trật tự, công bằng, công khai và minh bạch. Trong đó thì giám sát giao dịch chứng khoán là một công cụ rất quan trọng để thị trường thực thi các nguyên tắc này. Vì thế, các nguyên 11 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com - 12 - tắc hoạt động giám sát giao dịch chứng khoán cũng được xây dựng dựa trên nguyên tắc vận hành của thị trường. Ngoài ra, nó còn có những nguyên tắc riêng của nó.
- Nguyên tắc công bằng: Nguyên tắc công bằng của hoạt động giám sát giao dịch chứng khoán được liên hệ chặt chẽ với việc bảo vệ nhà đầu tư, cụ thể là ngăn ngừa được các giao dịch không công bằng. Hoạt động giám sát không thể ưu đãi đối tượng này hơn đối tượng khác mà phải nhằm ngăn chặn và xử phạt công minh đối với các hành vi lũng đoạn và gian lận trên thị trường. Các luật lệ giám sát cũng nhằm bảo đảm các nhà đầu tư đều được tiếp cận đầy đủ và kịp thời với các phương tiện và thông tin trên thị trường, bảo đảm một quá trình hình thành giá công bằng và tin cậy. - Nguyên tắc minh bạch: Nguyên tắc này thể hiện qua mức độ công khai các hành vi sai phạm trong giao dịch được công bố kịp thời ra thị trường.
Thông tin các sai phạm này đưa ra để nhà đầu tư biết và cân nhắc trong việc đưa ra các quyết định đầu tư của mình. Việc công bố phải đạt được mức độ minh bạch và rõ ràng cao nhất đến nhà đầu tư. Tất cả các hành vi nhằm mục đích che giấu, làm sai lạc thông tin đều phải bị phát hiện và xử lý kịp thời. - Nguyên tắc bảo mật: Bên cạnh việc công khai các thông tin cần thiết cho nhà đầu tư thì hoạt động giám sát giao dịch chứng khoán cũng phải đảm bảo nguyên tắc về bảo mật trong quá trình tiến hành.
Nguyên tắc này không hề mâu thuẫn với nguyên tắc minh bạch mà mang tính bổ sung cho hai nguyên tắc trên. Đối với một số thông tin liên quan đến nhà đầu tư hay các dữ liệu phục vụ công tác điều tra, kiểm tra thì cần 12 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com - 13 - được bảo mật tuyệt đối, nhằm đảm bảo sự công bằng trong quá trình giám sát, điều tra. - Nguyên tắc kịp thời: hoạt động giám sát giao dịch chứng khoán phải luôn theo dõi sát sao và phát hiện kịp thời những biểu hiện bất thường xảy ra trên thị trường, từ đó đưa ra những cảnh báo đến nhà đầu tư hay các biện pháp nhằm xử lý những biểu hiện tiêu cực nhằm hạn chế tối đa những thiệt hại cho các nhà đầu tư tham gia thị trường.4 Đối tượng, phạm vi và nội dung giám sát giao dịch chứng khoán Đối tượng của hoạt động giám sát giao dịch chứng khoán là nhà đầu tư, bao gồm những tổ chức, cá nhân tham gia giao dịch chứng khoán trên thị trường chứng khoán. Như vậy có thể thấy đối tượng của hoạt động giám sát giao dịch chứng khoán là rất rộng lớn, đó có thể là các nhà đầu tư thông thường, hay là các công ty chứng khoán, các tổ chức niêm yết, các cổ đông nội bộ, cổ đông lớn, các quỹ đầu tư v.
thực hiện giao dịch. Phạm vi quyền hạn và trách nhiệm của mỗi cơ quan quản lý trong hoạt động giám sát giao dịch chứng khoán là do mô hình tổ chức, sự phân định các cơ quan quản lý với tư cách là tổ chức tự quản hay là cơ quan quản lý của nhà nước đối với thị trường chứng khoán. Thông thường, Sở giao dịch chứng khoán quản lý, giám sát thị trường dưới hình thức tổ chức tự quản. Ủy ban Chứng khoán Nhà nước quản lý, giám sát thị trường dưới hình thức cơ quan quản lý của nhà nước.
Tuy nhiên Sở giao dịch chứng khoán cũng có thể có hình thức là cơ quan quản lý của nhà nước. Nhìn chung những yếu tố cơ bản của một tổ chức tự quản bao gồm: - Tự thiết lập các luật lệ, qui định trong nội bộ; 13 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com - 14 - - Thiết lập các điều kiện, tiêu chuẩn giao dịch; - Giám sát hoạt động của thị trường; - Điều tra, khởi tố và xét xử các vi phạm luật lệ; - Làm trung gian hòa giải tranh chấp; - Phát triển và thực hiện chương trình huấn luyện, giáo dục thành viên tham gia thị trường và công chúng đầu tư; - Chia sẻ thông tin và hợp tác với tổ chức tự quản khác và với cơ quan quản lý nhà nước. Như vậy, tự quản đem đến những lợi ích so với quản lý nhà nước như: - Tự quản đã được chứng minh hoạt động hiệu quả một cách lâu dài: tự quản có động lực hành động một cách có trách nhiệm trong việc phát triển các qui định khả thi một cách tốt nhất và giám sát thị trường không phụ thuộc vào kinh tế, tiếng tăm hay lợi ích của bản thân chính phủ.