mở đầu của mọi quá trình sản xuất và tái sản xuất nhằm tạo ra năng lực sản xuất của nền kinh tế. Quá trình đầu tư phải trải qua một thời gian lao động dài mới tạo ra sản phẩm để đưa vào sử dụng, đặc biệt với đầu tư công từ nguồn vốn NSNN thì thời gian hoàn vốn lâu và chủ yếu là đáp ứng mục tiêu xã hội. Một dự án đầu tư là một thực thể độc lập trong môi trường xác định với các giới hạn nhất định về quyền hạn và trách nhiệm. Đồng thời, dự án khi triển khai thực hiện được xác định rõ mục tiêu, nguồn lực, thời gian khởi công, thời gian hoàn thành, cơ cấu, chất lượng và hiệu quả mang lại.
Vốn đầu tư phát sinh so với dự toán ban đầu là điều tất yếu: Trong quá trình thực hiện dự án đầu tư công từ nguồn vốn NSNN, do thời gian kéo dài nên các yếu tố chính trị, kinh tế - xã hội và tự nhiên can thiệp sẽ ảnh hưởng trực tiếp, thậm chí gây ra những tổn thất mà những nhà đầu tư không lượng định hết khi lập dự án. Phải có quy hoạch và được phê duyệt bởi các cấp có thẩm quyền: Sản phẩm của đầu tư công từ nguồn vốn NSNN là cơ sở hạ tầng, công trình phúc lợi xã hội, giao thông, bến bãi. có tính cố định gắn liền với đất đai. Vì thế trước khi quyết định đầu tư dự án từ nguồn vốn này phải được quy hoạch cụ thể, khi triển khai thực hiện thường gặp khó khăn trong đền bù giải phóng mặt bằng.
Nguồn vốn đầu tư công từ nguồn vốn NSNN dễ bị thất thoát: Quyền sở hữu và quyền sử dụng vốn đầu tư công từ nguồn vốn NSNN bị tách rời. Nguồn vốn này thuộc quyền sở hữu của Nhà nước. Trong khi đó quyền sử dụng lại giao cho một tổ chức bằng việc thành lập các chủ đầu tư, các ban quản lý dự án. Từ đặc điểm này mà nguồn vốn đầu tư công từ nguồn vốn NSNN dễ bị thất thoát nếu chủ đầu tư, ban quản 12 lý dự án không ngừng nâng cao trách nhiệm, trình độ quản lý đáp ứng yêu cầu quản lý và Nhà nước không ngừng công tác thanh tra, kiểm tra và xử phạt.
Đầu tư công thường tạo ra những hàng hóa và dịch vụ công hay còn gọi là hàng hóa công cộng: Hàng hóa công có 2 thuộc tính nổi bật: - Không cạnh tranh trong tiêu dùng. - Không loại trừ trong tiêu dùng. Vì vậy, hầu như hàng hóa công cộng do Chính phủ cung cấp (đối với những hành hóa công cộng thuần túy) và ngoài ra còn có thể huy động sự tham gia của khu vực tư để đáp ứng nhu cầu về hàng hóa công của xã hội (đối với những hàng hóa công cộng bán thuần túy). - Đầu tư công từ NSNN là khoản chi tích lũy.
- Quy mô và cơ cấu chi đầu tư công từ NSNN không cố định và phụ thuộc vào chiến lược phát triển kinh tế xã hội của nhà nước trong từng thời kỳ và mức độ phát triển của khu vực kinh tế tư nhân. - Chi đầu tư công phải gắn chặt với chi thường xuyên nhằm nâng cao hiệu quả vốn đầu tư. Vai trò của đầu tư công từ ngân sách nhà nước đối với phát triển kinh tế - xã hội Thúc đẩy tăng trưởng kinh tế dựa trên việc đầu tư cho các công trình hạ tầng, cơ quan vật chất – kĩ thuật tối thiểu chung cho xã hội: Đầu tư được coi là động lực chính thức thúc đẩy tăng trưởng kinh tế và bản chất của mối quan hệ này đã được nghiên cứu trong nhiều nghiên cứu mang tính lý thuyết và thực nghiệm. Nhiều nghiên cứu ở nước ngoài phân biệt giữa đầu tư tư nhân và đầu tư công, theo đó, đầu tư công thường được cho là đầu tư cho kết cấu hạ tầng.
Việc phân biệt như vậy rất có ý nghĩa vì đầu tư cho kết cấu hạ tầng có những điểm khác biệt với nguồn vốn được sử dụng trong các doanh nghiệp. Kết cấu hạ tầng là vốn tồn tại bên ngoài doanh nghiệp và hỗ trợ hoạt động kinh tế của các doanh nghiệp cũng như các hoạt động của các cá nhân. Do vậy, nhiều doanh nghiệp và cá nhân trong một khu vực có hưởng lợi từ kết cấu hạ tầng đó mà không phải bỏ thêm chi phí hoặc với chi phí thấp hơn nếu kết cấu hạ tầng 13 đó phải được cung cấp cho người sử dụng thêm đó, nên kết cấu hạ tầng có thể coi như cung cấp những lợi ích ngoại lai cho những người sử dụng. Ở nhiều quốc gia, một số hoạt động sản xuất là do các doanh nghiệp nhà nước thực hiện.
Tại các nước phát triển, đầu tư của doanh nghiệp nhà nước lại có xu hướng bị giới hạn trong một số ngành và tỷ trọng các hoạt động do các doanh nghiệp nhà nước thực hiện đã giảm đi đáng kể trong ba thập kỷ qua. Tuy nhiên, ở các nước xã hội chủ nghĩa, doanh nghiệp nhà nước lại đóng vai trò quan trọng mặc dù tại một số nước, tỷ trọng sản lượng của các doanh nghiệp nhà nước đang giảm đi. Theo đó, tầm quan trọng của doanh nghiệp nhà nước tại các nước xã hội chủ nghĩa được phản ánh trong các định nghĩa về các chỉ tiêu, do đó, đầu tư vào doanh nghiệp nhà nước thường được tính vào đầu tư công. Góp phần làm giảm khoảng cách giàu nghèo, giảm bất bình đẳng, bất công trong xã hội bằng các chương trình, dự án kinh tế hỗ trợ các vùng khó khăn, vùng sâu vùng xa,các dân tộc thiểu số, nâng cao và ổn định đời sống người dân.
Tác động của đầu tư công đối với giảm nghèo được thể hiện rõ nét nhất trong khu vực nông nghiệp, nông thôn. Ở Việt Nam, phần lớn hộ nghèo sống trong khu vực nông thôn với công việc chính là sản xuất nông nghiệp. Đầu tư công trực tiếp làm tăng thu nhập cho người nông dân thông qua tăng năng suất sản xuất nông nghiệp. Và khi năng suất lao động tăng đồng nghĩa với việc người lao động trong khu vực nông nghiệp sẽ có mức lương cao hơn, góp phần giảm nghèo.
Đầu tư công cho xóa đói giảm nghèo trong thời gian qua đã góp phần quan trọng trong việc tăng thu nhập, nâng cao mức sống, chất lượng sống của người nghèo thông qua việc tăng cường khả năng tiếp cận và được hưởng dịch vụ phúc lợi xã hội (giáo dục, y tế, văn hóa.); cải thiện cơ sở hạ tầng kinh tế xã hội ở địa bàn nghèo, khó khăn; nâng cao ý thức, trách nhiệm cộng đồng đối với người nghèo và thay đổi nhận thức của người nghèo, giúp họ thích nghi được với kinh tế thị trường. Tỷ lệ người nghèo giảm ở bất cứ chỉ tiêu nào, được Liên hợp quốc đánh giá cao trong việc thực hiện các mục tiêu thiên niên kỷ và là một trong bốn nước có tốc độ giảm nghèo nhanh nhất thế giới. Đảm bảo ổn định và không ngừng tăng cường quốc phòng, an ninh 14 1.5 Nội dung quản lý vốn đầu tư công từ NSNN Nội dung quản lý đầu tư công được hiểu là quy định một số nội dung về trình tư, thủ tục và trách nhiệm của các cơ quan trong quản lý đầu tư đối với các dự án đầu tư công. Ủy ban nhân dân các cấp sẽ thực hiện quản lý nhà nước về đầu tư và xây dựng đối với các dự án phù hợp với quy định về phân cấp quản lý kinh tế - xã hội, quản lý đầu tư và xây dựng của Trung ương, của địa phương.1 Hoạch định đầu tư công Đây là một phần trong kế hoạch phát triển kinh tế - xã hội, thể hiện dự kiến sắp xếp, bố trí, cân đối các nguồn lực và giải pháp phát triển cũng như việc triển khai thực hiện các chương trình mục tiêu, dự án trong các lĩnh vực đầu tư công.
Theo quy định, Hội đồng nhân dân, Ủy ban nhân dân và các cơ quan chuyên môn các cấp chịu trách nhiệm chung về hoạch định đầu tư công trong đó có đầu tư công từ Ngân sách nhà nước. Ủy ban nhân dân có thẩm quyền ra quyết định đầu tư, ủy quyền quyết định đầu tư, giao nhiệm vụ đầu tư và hướng dẫn, kiểm tra đôn đốc các chủ đầu tư thuộc phạm vi quản lý thực hiện đồng thời chỉ đạo thực hiện nhiệm vụ trong quyền hạn được giao, chịu trách nhiệm trước pháp luật.2 Tổ chức thực hiện dự án đầu tư công Quản lý đấu thầu: Việc triển khai công tác đấu thầu thực hiện đúng các quy định của các luật định liên quan như Luật đấu thầu, Luật xây dựng,…Dự án đầu tư hoặc gói thầu của dự án bằng vốn ngân sách nhà nước chỉ được tổ chức đấu thầu triển khai thực hiện khi kế hoạch đấu thầu, hồ sơ mời thầu đã được cấp thẩm quyền phê duyệt và được bố trí kế hoạch vốn thực hiện dự án. Triển khai thi công, thực hiện dự án đầu tư: Căn cứ vào quyết định phê duyệt dự án đầu tư công, chủ đầu tư chịu trách nhiệm tổ chức triển khai thực hiện đầu tư xây dựng công trình theo đúng trình tự và quy định của pháp luật. Quản lý thi công xây dựng công trình: bao gồm các công tác như: quản lý chất lượng xây dựng, quản lý tiến độ, quản lý khối lượng thi công, quản lý an toàn lao động,… 15 Nghiệm thu, bàn giao, đưa vào sử dụng: Các dự án trước khi đưa vào khai thác sử dụng cần được nghiệm thu, bàn giao theo quy định của pháp luật.
Đối với các dự án đầu tư có xây dựng công trình, thực hiện quản lý chất lượng và nghiệm thu phải đảm bảo tuân thủ quy định của Luật Xây dựng, các Nghị định của Chính phủ và hướng dẫn thực hiện của các cơ quan liên quan có thẩm quyền. Thanh quyết toán đầu tư: Các dự án đầu tư dùng NSNN phải thực hiện quản lý chi phí và quyết toán vốn đầu tư dự án đã hoàn thành theo quy định của Chính phủ và quy định của Bộ Tài chính về hướng dẫn quản lý vốn đầu tư từ NSNN.3 Giám sát, đánh giá hiệu quả đầu tư công Giám sát, đánh giá đầu tư công là hoạt động theo dõi, kiểm tra và đánh giá mức độ đạt được của quá trình đầu tư so với yêu cầu và mục tiêu đề ra ban đầu. Việc giám sát, đánh giá đầu tư được thực hiện bởi các cơ quan có chuyên môn, bởi cộng đồng.