Tổng quan nghiên cứu

Thực tiễn phát triển kinh tế thị trường và quá trình hội nhập quốc tế đặt ra yêu cầu cấp thiết về việc hoàn thiện hệ thống an sinh xã hội, trong đó chính sách bảo hiểm xã hội giữ vai trò trụ cột. Tại địa bàn thành phố Sa Đéc, tỉnh Đồng Tháp, tính đến ngày 31 tháng 12 năm 2020, cơ quan Bảo hiểm xã hội thành phố đã quản lý 480 đơn vị sử dụng lao động thuộc các thành phần kinh tế, với tổng số người tham gia các loại hình bảo hiểm xã hội, bảo hiểm y tế và bảo hiểm thất nghiệp đạt 99.306 người, tăng 7% so với cùng kỳ năm 2019. Cùng với sự mở rộng quy mô sản xuất tại Khu công nghiệp Sa Đéc với diện tích 323 ha, công tác thu và phát triển đối tượng tham gia bảo hiểm đã đạt nhiều bước tiến quan trọng.

Tuy nhiên, áp lực quản lý gia tăng nhanh chóng đã bộc lộ nhiều điểm nghẽn nghiêm trọng. Tổng số hồ sơ tiếp nhận năm 2020 lên đến 20.332 hồ sơ, riêng lĩnh vực thu chiếm 12.331 hồ sơ, trong đó số lượng hồ sơ không hợp lệ phải trả lại vẫn ở mức 255 hồ sơ. Đặc biệt, tình trạng nợ đọng, trốn đóng bảo hiểm xã hội của các doanh nghiệp diễn biến phức tạp. Tổng số tiền nợ đọng bảo hiểm xã hội, bảo hiểm y tế, bảo hiểm thất nghiệp tính đến cuối năm 2020 đã chạm mốc 30,325 tỷ đồng, tăng 14 tỷ đồng so với năm 2019, đưa tỷ lệ nợ chiếm tới 10,87% so với kế hoạch chỉ tiêu thu được giao.

Nghiên cứu được triển khai nhằm hệ thống hóa cơ sở lý luận về quản lý và kiểm soát nguồn thu, phân tích toàn diện thực trạng công tác kiểm soát thu bảo hiểm xã hội tại Bảo hiểm xã hội thành phố Sa Đéc giai đoạn 2017 - 2020. Mục tiêu cụ thể là chỉ rõ các nguyên nhân cốt lõi dẫn đến tình trạng thất thu, nợ đọng, từ đó đề xuất hệ thống giải pháp khả thi nhằm kéo giảm tỷ lệ nợ xuống dưới mức 3%, bảo vệ quyền lợi chính đáng cho hơn 99.000 người lao động và bảo đảm cân đối quỹ an sinh xã hội bền vững trên địa bàn.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu vận dụng lý luận kiểm soát quản trị của các chuyên gia kinh tế trong nước kết hợp với hệ thống lý thuyết quản lý tài chính công hiện đại. Bản chất của kiểm soát là quá trình đo lường thành quả thực tế, đối chiếu với các chuẩn mực pháp lý và kế hoạch định mức nhằm phát hiện, ngăn chặn các sai lệch, từ đó đưa ra các biện pháp điều chỉnh kịp thời. Khung phân tích được xây dựng dựa trên ba hình thức kiểm soát cơ bản: kiểm soát trước (thẩm định hồ sơ tham gia), kiểm soát trong (đối soát dòng tiền đóng nộp định kỳ) và kiểm soát sau (thanh tra, kiểm tra và xử lý vi phạm).

Về mặt khái niệm, bảo hiểm xã hội được xác định là sự bảo đảm thay thế hoặc bù đắp một phần thu nhập cho người lao động khi họ gặp rủi ro như ốm đau, thai sản, tai nạn lao động, bệnh nghề nghiệp, thất nghiệp hoặc hết tuổi lao động. Trong đó, hai chế độ cốt lõi gồm:

  • Bảo hiểm xã hội bắt buộc: Áp dụng đối với người lao động có giao kết hợp đồng lao động từ đủ 1 tháng trở lên, với tổng tỷ lệ trích nộp là 25,5% tiền lương tháng (người sử dụng lao động đóng 17,5%, người lao động đóng 8%).
  • Bảo hiểm xã hội tự nguyện: Áp dụng cho công dân từ đủ 15 tuổi không thuộc diện bắt buộc, với mức đóng bằng 22% mức thu nhập tháng do người tham gia tự chọn.

Cơ sở pháp lý nền tảng bao gồm Luật Bảo hiểm xã hội năm 2014, Luật Bảo hiểm y tế sửa đổi năm 2014, Luật Việc làm năm 2013, Luật An toàn, vệ sinh lao động năm 2015 cùng hệ thống các Nghị định như Nghị định 146/2018/NĐ-CP và Nghị định 90/2019/NĐ-CP quy định mức lương tối thiểu vùng.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu sử dụng nguồn dữ liệu thứ cấp được tổng hợp từ hệ thống báo cáo tài chính, quyết toán thu chi và phần mềm quản lý thu của Bảo hiểm xã hội thành phố Sa Đéc, Bảo hiểm xã hội tỉnh Đồng Tháp trong suốt giai đoạn từ năm 2017 đến năm 2020. Dữ liệu sơ cấp được thu thập thông qua phương pháp phỏng vấn sâu với 5 chuyên gia giàu kinh nghiệm trong lĩnh vực quản lý bảo hiểm xã hội tại địa phương.

Phương pháp chọn mẫu có chủ đích được áp dụng cho mẫu khảo sát chuyên gia (n = 5), kết hợp khảo sát toàn diện trên tổng thể 480 đơn vị sử dụng lao động và 20.332 hồ sơ nghiệp vụ phát sinh trong năm 2020. Nghiên cứu sử dụng phương pháp thống kê mô tả, phân tích đối chiếu so sánh theo chuỗi thời gian 4 năm để đánh giá biến động của các chỉ số: tốc độ tăng trưởng nguồn thu, tỷ lệ giải quyết hồ sơ đúng hạn, cơ cấu nhóm nợ và tỷ lệ nợ đọng trên tổng dự toán. Phương pháp này giúp phản ánh khách quan các sai lệch trong thực tế, từ đó cung cấp căn cứ định lượng xác thực để xây dựng hệ thống giải pháp nâng cao hiệu lực kiểm soát.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Quá trình phân tích thực trạng kiểm soát thu bảo hiểm xã hội tại Bảo hiểm xã hội thành phố Sa Đéc giai đoạn 2017 - 2020 ghi nhận các kết quả trọng yếu:

Thứ nhất, quy mô quản lý đơn vị và số người tham gia duy trì đà tăng trưởng tích cực. Đến ngày 31 tháng 12 năm 2020, đơn vị đã quản lý 480 tổ chức sử dụng lao động với 99.306 người tham gia bảo hiểm xã hội, bảo hiểm y tế và bảo hiểm thất nghiệp. Tổng số hồ sơ tiếp nhận nghiệp vụ thu đạt 12.331 hồ sơ, tăng 323 hồ sơ so với năm 2019, thể hiện nỗ lực lớn của đội ngũ cán bộ trong việc hoàn thành các chỉ tiêu kế hoạch được giao.

Thứ hai, công tác kiểm soát tính hợp lệ của hồ sơ thu đã có những cải thiện đáng kể nhưng vẫn tiềm ẩn tỷ lệ sai sót. Trong tổng số 12.331 hồ sơ lĩnh vực thu năm 2020, có 12.076 hồ sơ được xử lý đúng quy định (chiếm 97,93%), số lượng hồ sơ không hợp lệ phải trả lại là 255 hồ sơ (chiếm 2,07%). Mặc dù số hồ sơ trả lại đã giảm 37 bộ so với cùng kỳ năm 2019, con số này vẫn phản ánh việc kê khai ban đầu của các đơn vị sử dụng lao động còn nhiều lỗi nghiệp vụ.

Thứ ba, rủi ro nợ đọng và thất thu quỹ gia tăng đột biến. Tổng số tiền nợ bảo hiểm xã hội, bảo hiểm y tế, bảo hiểm thất nghiệp tính đến cuối năm 2020 lên tới 30,325 tỷ đồng (bao gồm cả nợ khó thu và doanh nghiệp giải thể). So với năm 2019, số nợ tuyệt đối đã tăng thêm 14 tỷ đồng, đưa tỷ lệ nợ lên mức 10,87% so với tổng dự toán thu cả năm, tạo áp lực lớn lên cân đối tài chính an sinh xã hội địa phương.

Thứ tư, tình trạng sai phạm về mức lương đóng bảo hiểm xã hội vẫn diễn ra phổ biến. Nhiều doanh nghiệp cố tình chỉ khai báo mức lương đóng bằng mức lương tối thiểu vùng III mà không cộng thêm 7% đối với lao động qua đào tạo nghề, hoặc không cộng thêm 5% đến 7% đối với các công việc nặng nhọc, độc hại theo đúng quy định của Nhà nước.

Thảo luận kết quả

Nguyên nhân dẫn đến tình trạng nợ đọng gia tăng bắt nguồn từ cả yếu tố khách quan và chủ quan. Về khách quan, tác động suy thoái kinh tế và dịch bệnh khiến hoạt động sản xuất kinh doanh của nhiều doanh nghiệp chế biến thủy sản, thức ăn chăn nuôi tại Khu công nghiệp Sa Đéc (quy mô 323 ha) bị đình trệ, dẫn đến mất cân đối dòng tiền. Về chủ quan, nhận thức pháp luật của một số chủ doanh nghiệp còn hạn chế, cố tình chiếm dụng tiền đóng bảo hiểm xã hội của người lao động để làm vốn kinh doanh lưu động.

Các dữ liệu phân tích qua các năm cho thấy biến động nợ đọng có thể được minh họa trực quan thông qua biểu đồ hình cột so sánh tốc độ tăng trưởng nợ với tốc độ tăng trưởng nguồn thu, kết hợp với biểu đồ tròn phân loại cơ cấu nợ giữa các doanh nghiệp đang hoạt động và các doanh nghiệp ngừng hoạt động, giải thể.

Khi so sánh với kinh nghiệm quản lý thu tại huyện Lấp Vò và huyện Châu Thành (tỉnh Đồng Tháp), Bảo hiểm xã hội thành phố Sa Đéc còn thiếu sự phối hợp liên ngành thường xuyên. Tại huyện Châu Thành, cơ quan bảo hiểm đã liên kết chặt chẽ với Chi cục Thuế để đối chiếu bảng lương quyết toán thuế thu nhập doanh nghiệp với quỹ lương đóng bảo hiểm xã hội, đồng thời ủy quyền ngân hàng và kho bạc trích thu trực tiếp từ tài khoản doanh nghiệp vi phạm. Đây là những bài học thực tiễn giá trị mà thành phố Sa Đéc cần áp dụng để chấn chỉnh công tác thu nợ.

Đề xuất và khuyến nghị

Để nâng cao chất lượng kiểm soát thu bảo hiểm xã hội, bảo hiểm y tế, bảo hiểm thất nghiệp, các giải pháp mang tính hành động cao cần được triển khai đồng bộ:

  • Nâng cao trách nhiệm pháp lý của đơn vị sử dụng lao động: Tổ chức ký cam kết tuân thủ nghĩa vụ trích nộp bảo hiểm xã hội định kỳ hàng tháng cho 100% doanh nghiệp trên địa bàn. Định kỳ công khai danh tính các đơn vị nợ đọng kéo dài trên 3 tháng trên các phương tiện truyền thông địa phương nhằm nâng cao tính răn đe.
  • Tăng cường thanh tra chuyên ngành và kiểm soát tiền lương làm căn cứ đóng: Cơ quan Bảo hiểm xã hội thành phố Sa Đéc cần phối hợp liên ngành với Phòng Lao động - Thương binh và Xã hội, Chi cục Thuế thực hiện thanh tra ít nhất 15% số doanh nghiệp có dấu hiệu trốn đóng mỗi quý. Đặt mục tiêu kéo giảm tỷ lệ nợ bảo hiểm xã hội từ mức 10,87% xuống dưới 3% trong giai đoạn 2023 - 2025. Kiểm soát chặt chẽ việc đóng đúng mức lương tối thiểu vùng III và các khoản phụ cấp lương bắt buộc theo Luật Lao động.
  • Đẩy mạnh ứng dụng công nghệ thông tin và cải cách thủ tục hành chính: Chuẩn hóa 100% quy trình tiếp nhận hồ sơ qua giao dịch điện tử, nâng cao tỷ lệ hồ sơ hợp lệ xử lý đúng hạn lên trên 99,5%, giảm số hồ sơ trả lại từ 255 bộ/năm xuống dưới 50 bộ/năm. Tích hợp cơ sở dữ liệu dân cư và cơ sở dữ liệu doanh nghiệp để tự động hóa việc rà soát tăng giảm lao động.
  • Kiện toàn tổ chức bộ máy và nâng cao trình độ cán bộ chuyên viên: Bố trí đội ngũ cán bộ thu và kiểm tra theo hướng chuyên môn hóa sâu, 100% cán bộ nghiệp vụ được bồi dưỡng kỹ năng kiểm tra sổ sách kế toán, phân tích báo cáo tài chính doanh nghiệp trước năm 2024.
  • Kiến nghị cấp có thẩm quyền: Đề xuất Bảo hiểm xã hội tỉnh Đồng Tháp tăng quyền hạn xử phạt vi phạm hành chính cho cấp huyện; kiến nghị Ủy ban nhân dân thành phố Sa Đéc chỉ đạo các cơ quan chức năng phối hợp chuyển hồ sơ sang cơ quan điều tra đối với các đơn vị cố tình trốn đóng bảo hiểm xã hội kéo dài theo Điều 216 Bộ luật Hình sự.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Nội dung và kết quả nghiên cứu của luận văn mang lại giá trị ứng dụng thiết thực cho 4 nhóm đối tượng cụ thể:

  • Cán bộ quản lý và chuyên viên ngành Bảo hiểm xã hội: Cung cấp khung hướng dẫn kiểm soát quy trình thu, nghiệp vụ đối soát hồ sơ và các kỹ thuật phát hiện sai phạm về quỹ tiền lương tại cấp quận, huyện, thị xã.
  • Lãnh đạo doanh nghiệp, Giám đốc nhân sự và Kế toán trưởng: Giúp người sử dụng lao động nắm vững các quy định pháp lý về tỷ lệ trích nộp 25,5%, phương thức xác định lương tối thiểu vùng, từ đó xây dựng thang bảng lương tuân thủ chuẩn mực, tránh rủi ro bị truy thu hoặc phạt vi phạm hành chính.
  • Học viên cao học, nghiên cứu sinh chuyên ngành Quản lý kinh tế và Tài chính công: Tài liệu tham khảo hữu ích về phương pháp nghiên cứu định lượng kết hợp định tính trong đánh giá chính sách an sinh xã hội cấp địa phương với chuỗi dữ liệu thực tế giai đoạn 2017 - 2020.
  • Đại diện tổ chức Công đoàn và người lao động: Cung cấp kiến thức pháp lý để giám sát quyền lợi bảo hiểm, chủ động yêu cầu người sử dụng lao động thực hiện đầy đủ nghĩa vụ đóng nộp theo quy định của pháp luật.

Câu hỏi thường gặp

  • Tỷ lệ nợ đọng bảo hiểm xã hội tại thành phố Sa Đéc năm 2020 là bao nhiêu và nguyên nhân chính là gì? Tổng số tiền nợ bảo hiểm xã hội, bảo hiểm y tế, bảo hiểm thất nghiệp tại thành phố Sa Đéc tính đến cuối năm 2020 đạt 30,325 tỷ đồng, chiếm tỷ lệ 10,87% so với kế hoạch thu. Nguyên nhân chính do ảnh hưởng khó khăn sản xuất tại các doanh nghiệp thuộc Khu công nghiệp Sa Đéc và ý thức chấp hành pháp luật của một số người sử dụng lao động chưa nghiêm túc.

  • Luận văn đã sử dụng cỡ mẫu và nguồn dữ liệu nào để bảo đảm tính khoa học? Luận văn thu thập dữ liệu thứ cấp toàn diện từ 480 đơn vị sử dụng lao động với 20.332 hồ sơ nghiệp vụ phát sinh tại Bảo hiểm xã hội thành phố Sa Đéc trong 4 năm (2017 - 2020), kết hợp phỏng vấn sâu mẫu chuyên gia gồm 5 cán bộ quản lý đầu ngành để bảo đảm tính chuẩn xác và khách quan.

  • Căn cứ tiền lương đóng bảo hiểm xã hội bắt buộc tại thành phố Sa Đéc được áp dụng như thế nào? Căn cứ đóng bảo hiểm xã hội là tiền lương tháng ghi trong hợp đồng lao động, không thấp hơn mức lương tối thiểu vùng III. Đối với lao động đã qua đào tạo nghề, mức lương đóng phải cao hơn ít nhất 7%, và đối với công việc nặng nhọc, độc hại phải cao hơn từ 5% đến 7% so với điều kiện bình thường.

  • Tồn tại lớn nhất trong khâu kiểm soát hồ sơ thu tại Bảo hiểm xã hội Sa Đéc là gì? Năm 2020 vẫn còn 255 hồ sơ không hợp lệ bị trả lại trong tổng số 12.331 hồ sơ tiếp nhận. Nguyên nhân do đơn vị kê khai sai thông tin nhân thân, thiếu căn cứ pháp lý của hợp đồng lao động và việc đối chiếu danh sách đóng nộp chưa được thực hiện tự động hóa hoàn toàn.

  • Giải pháp nào là quan trọng nhất để đạt mục tiêu mở rộng độ bao phủ bảo hiểm xã hội tại địa phương? Giải pháp đột phá là tăng cường phối hợp liên ngành giữa Bảo hiểm xã hội, cơ quan Thuế và cơ quan Đăng ký kinh doanh nhằm rà soát toàn bộ doanh nghiệp mới thành lập, kết hợp đẩy mạnh truyền thông để mở rộng đối tượng tham gia bảo hiểm xã hội tự nguyện, hướng tới mục tiêu bao phủ 45% lực lượng lao động.

Kết luận

  • Luận văn đã hệ thống hóa hoàn chỉnh cơ sở lý luận về kiểm soát thu bảo hiểm xã hội, khẳng định vai trò sống còn của công tác quản lý nguồn thu đối với sự ổn định của quỹ an sinh xã hội.
  • Nghiên cứu phản ánh trung thực bức tranh thực tế tại thành phố Sa Đéc giai đoạn 2017 - 2020 với quy mô 480 đơn vị, 99.306 người tham gia, đồng thời chỉ rõ thách thức từ khoản nợ 30,325 tỷ đồng (tương đương 10,87% chỉ tiêu).
  • Xác định rõ 4 nhóm hạn chế cốt lõi: hồ sơ sai sót còn ở mức 255 bộ, sai phạm mức lương đóng, nợ đọng kéo dài và cơ chế phối hợp liên ngành chưa phát huy tối đa hiệu lực.
  • Đề xuất 7 nhóm giải pháp đồng bộ kết hợp thanh tra, ứng dụng công nghệ thông tin và cải cách hành chính nhằm hướng tới mục tiêu giảm tỷ lệ nợ xuống dưới 3% trong giai đoạn 2023 - 2025.
  • Nghiên cứu đóng góp cơ sở khoa học và thực tiễn vững chắc, kêu gọi sự vào cuộc quyết liệt của các cấp chính quyền và cơ quan chức năng nhằm bảo đảm quyền an sinh xã hội bền vững cho mọi người lao động.