Chương 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN VỀ QUẢN LÝ CHI BẢO HIỂM XÃ HỘI 1. Cơ sở lý luận về quản lý chi bảo hiểm xã hội 1. Bảo hiểm xã hội và chi bảo hiểm xã hội 1. Những vấn đề chung về bảo hiểm xã hội * Khái niệm bảo hiểm xã hội Để thỏa mãn nhu cầu sống tối thiểu, mỗi người phải tham gia vào quá trình lao động sản xuất.
Tuy nhiên, trong thực tế không phải ai cũng có đủ điều kiện về sức khỏe, trình độ và khả năng lao động để tham gia vào quá trình lao động và có được cuộc sống ấm no hạnh phúc. Bởi lẽ, ai cũng có thể gặp phải những rủi ro như: có thể thiếu công việc do những ảnh hưởng của tự nhiên, dịch bệnh, điều kiện sống và các tác động xã hội hoặc các rủi ro không mong muốn như bệnh tật, tai nạn, tuổi già và chết. Do đó, khi gặp phải các trường hợp trên, các nhu cầu cần thiết của cuộc sống NLĐ không mất đi, thậm chí có những nhu cầu còn tăng lên và có thể xuất hiện thêm các nhu cầu mới như khi ốm đau cần được chăm sóc, được khám chữa bệnh, được nghỉ ngơi, ăn uống, bồi dưỡng. Do đó, BHXH được xem là giải pháp hữu hiệu giúp con người vượt qua những khó khăn gặp phải trong cuộc sống.
BHXH trở thành nền tảng cơ bản của hệ thống an sinh xã hội của mỗi quốc gia, được thực hiện ở hầu hết các nước trên thế giới và ngày càng phát triển. Theo Luật BHXH năm 2014, BHXH được định nghĩa như sau: “BHXH là sự bảo đảm thay thế hoặc bù đắp một phần thu nhập của NLĐ khi họ bị giảm hoặc mất thu nhập do ốm đau, thai sản, tai nạn lao động - bệnh nghề nghiệp, hết tuổi lao động hoặc chết, trên cơ sở đóng vào quỹ BHXH” [18]. Từ đó, có thể thấy, BHXH là một lĩnh vực kinh tế - xã hội tổng hợp và có thể tiếp cận ở nhiều góc độ khác nhau: 5 Từ góc độ chính sách xã hội: BHXH là một chính sách xã hội nhằm đảm bảo đời sống vật chất và chia sẻ khó khăn về kinh tế cho NLĐ khi họ không may gặp phải các rủi ro trong cuộc sống, nhằm góp phần đảm bảo an sinh xã hội. Từ góc độ pháp luật: BHXH là một chế độ pháp định bảo vệ NLĐ, sử dụng tiền đóng góp của ĐVSDLĐ, NLĐ và được sự bảo hộ của Nhà nước, nhằm trợ cấp vật chất cho người tham gia và gia đình họ trong trường hợp bị giảm hoặc mất thu nhập bình thường do ốm đau, tai nạn lao động - bệnh nghề nghiệp, thai sản, hết tuổi lao động theo quy định của pháp luật (nghỉ hưu) hoặc chết.
Từ góc độ tài chính: BHXH là một trong những hình thức chia sẻ rủi ro và chia sẻ tài chính giữa những người tham gia BHXH theo quy định của pháp luật. * Bản chất của bảo hiểm xã hội Xét về bản chất, BHXH được lập ra nhằm bảo đảm sự thay thế hoặc bù đắp một phần thu nhập của NLĐ. Do đó, có thể hiểu bản chất BHXH là quá trình tổ chức sử dụng một quỹ tiền tệ tập trung được tích luỹ bằng sự đóng góp của NLĐ và ĐVSDLĐ dưới sự quản lý, điều tiết của nhà nước để đảm bảo phần thu nhập thoả mãn những nhu cầu thiết yếu và trợ cấp/chia sẻ khó khăn cho NLĐ khi họ gặp những biến cố làm giảm hoặc mất thu nhập theo lao động. Theo đó, bản chất của BHXH đươc thể hiện ở những nội dung chủ yếu sau: - BHXH là nhu cầu khách quan, đa dạng và phức tạp của xã hội, nhất là trong xã hội mà sản xuất hàng hóa hoạt động theo cơ chế thị trường, mối quan hệ thuê mướn lao động phát triển ở một mức nhất định.
Kinh tế càng phát triển thì BHXH càng đa dạng và hoàn thiện, có thể nói BHXH là nhu cầu cần thiết để đảm bảo các tiêu chuẩn hay giá trị cho cuộc sống tối thiểu; - Mối quan hệ giữa các bên trong BHXH là mối quan hệ 3 bên: Bên tham gia BHXH (NLĐ và ĐVSDLĐ); bên BHXH (thường là các cơ quan 6 chuyên trách do Nhà nước lập ra và bảo trợ), bên được hưởng BHXH (NLĐ và gia đình họ khi có đủ các điều kiện ràng buộc cần thiết); - Những rủi ro xảy ra trong BHXH có thể là rủi ro ngẫu nhiên nằm ngoài ý muốn chủ quan của con người như ốm đau, tai nạn lao động - bệnh nghề nghiệp, hoặc là những trường hợp tất nhiên như thai sản, tuổi già, tử tuất; - Phần thu nhập của NLĐ bị giảm hoặc bị mất đi khi gặp phải sự cố, rủi ro sẽ bù đắp hoặc thay thế từ một nguồn quỹ tiền tệ tập trung được tồn tích lại. Nguồn quỹ này do bên tham gia BHXH đóng góp là chủ yếu, ngoài ra còn có sự hỗ trợ từ phía Nhà nước; - Mục tiêu của BHXH là nhằm thoả mãn những nhu cầu thiết yếu của NLĐ trong trường hợp bị giảm hoặc bị mất thu nhập, mất việc làm để đảm bảo nhu cầu sinh sống thiết yếu của họ, chăm sóc sức khỏe và chống lại bệnh tật. Như vậy, BHXH không phải là loại hình bảo hiểm cá nhân hay cá nhân tự bảo hiểm mà nó là sự bảo hiểm đặt trong những mối quan hệ nhất định trong cộng đồng, BHXH không thể tách khỏi một chế độ chính trị nhất định và phải dựa trên nền kinh tế cụ thể. * Các chế độ bảo hiểm xã hội BHXH là chế độ an sinh xã hội quan trọng, do tổ chức lao động quốc tế ILO nêu ra trong Công ước 102 năm 1952, trong đó bao gồm 09 chế độ chủ yếu (thể hiện trong bảng 1.
Các nước phê chuẩn công ước có quyền chỉ áp dụng một số chế độ nhưng ít nhất phải áp dụng một trong các chế độ: trợ cấp thất nghiệp, trợ cấp tuổi già, trợ cấp tai nạn lao động - bệnh nghề nghiệp, trợ cấp tàn tật hoặc trợ cấp tử tuất. Việc áp dụng BHXH trên của quốc gia khác nhau thường cũng rất khác nhau về nội dung thực hiện, tùy thuộc vào nhu cầu bức bách của riêng từng nơi trong việc đảm bảo cuộc sống của NLĐ, ngoài ra còn tùy thuộc vào khả năng tài chính và khả năng quản lý có thể đáp ứng. Tuy nhiên, xu hướng chung là theo đà phát triển kinh tế - xã hội, BHXH sẽ mở rộng dần về số lượng và nội dung thực hiện của từng chế độ. 7 Tổng hợp các chế độ BHXH theo quy định của Tổ chức lao động quốc tế (ILO) và của Việt Nam được thể hiện trong bảng 1.
Các chế độ BHXH theo quy định của Tổ chức lao động quốc tế (ILO) và của Việt Nam Các chế độ của Tổ chức Các chế độ của Việt Nam STT Lao động quốc tế (ILO) BHXH bắt buộc BHXH tự nguyện Chế độ khám, 1 Chế độ chăm sóc y tế chữa bệnh 2 Chế độ trợ cấp ốm đau Chế độ ốm đau 3 Chế độ trợ cấp thất nghiệp Trợ cấp thất nghiệp 4 Chế độ trợ cấp tuổi già Chế độ hưu trí Chế độ hưu trí Chế độ trợ cấp TNLĐ- Chế độ TNLĐ- 5 BNN BNN 6 Chế độ trợ cấp gia đình 7 Chế độ trợ cấp sinh đẻ Chế độ thai sản 8 Chế độ trợ cấp khi tàn phế 9 Chế độ trợ cấp tiền tuất Chế độ tử tuất Chế độ tử tuất (Nguồn: BHXH Việt Nam) Nhìn vào bảng 1.1 ta thấy, Tổ chức Lao động quốc tế (ILO) đang thực hiện chi 09 chế độ BHXH. Còn ở nước ta hiện nay, các chế độ chi BHXH đang được thực hiện theo từng loại hình BHXH, cụ thể là: BHXH bắt buộc hiện đang thực hiện chi cho 07 chế độ, BHXH tự nguyện hiện chi cho 02 chế độ. * Các loại hình bảo hiểm xã hội cơ bản Căn cứ theo Luật BHXH năm 2014, BHXH bao gồm 02 loại hình cơ bản là: BHXH bắt buộc và BHXH tự nguyện. - BHXH bắt buộc: Là các hình thức BHXH do Nhà nước tổ chức, bắt buộc NLĐ và ĐVSDLĐ phải tham gia theo những mức đóng góp đã quy định 8 theo phương thức đồng chi trả để đảm bảo quyền lợi cho NLĐ trong đơn vị, tổ chức.
Loại BHXH này được áp dụng đối với các doanh nghiệp, cơ quan, tổ chức sử dụng lao động làm việc theo hợp đồng lao động có thời hạn từ đủ 01 tháng trở lên và hợp đồng không xác định thời hạn. Các mức đóng góp phân bổ vào các quỹ, đảm bảo theo các chế độ hình thành các quỹ tương ứng, như quỹ BHXH (đảm bảo 02 chế độ là hưu trí, tử tuất, ốm đau, thai sản), Quỹ tai nạn lao động - bệnh nghề nghiệp, quỹ bảo hiểm thất nghiệp (BHTN) và quỹ bảo hiểm y tế (BHYT). Trong đó, quy định một số chế độ người lao động sẽ phải tự đảm bảo như hưu trí, tử tuất, BHTN; Đơn vị sử dụng lao động phải chịu trách nhiệm đóng góp toàn bộ đối với chế độ ốm đau, thai sản, tai nạn lao động - bệnh nghề nghiệp. Tổng mức đóng các loại BHXH bắt buộc đối với NLĐ Việt Nam là 32% (trong đó, NLĐ đóng 10,5% và ĐVSDLĐ đóng 21,5%).
Tổng mức đóng BHXH cho người nước ngoài là 8% (trong đó, NLĐ đóng 1,5% và ĐVSDLĐ đóng 6,5%) (Bảng 1. Tổng hợp mức đóng BHXH bắt buộc của NLĐ và ĐVSDLĐ Quỹ BHXH Quỹ Tổng Quỹ Quỹ ốm Quỹ Quỹ STT Đối tượng TNLĐ- mức hưu trí, đau, BHTN BHYT BNN đóng tử tuất thai sản 1 NLĐ Việt Nam 8% 0 0 1% 1,5% 10,5% 2 NLĐ nước ngoài 0 0 0 0 1,5% 1,5% 3 ĐVSDLĐ Việt Nam 14% 3% 0,5% 1% 3% 21,5% 4 ĐVSDLĐ nước ngoài 0 3% 0,5% 0 3% 6,5% (Nguồn: BHXH Việt Nam) - BHXH tự nguyện: Là các hình thức BHXH do Nhà nước tổ chức mà người tham gia được quyền quyết định, được lựa chọn mức đóng, phương thức đóng phù hợp với thu nhập của mình và Nhà nước có chính sách hỗ trợ 9 để người tham gia hưởng chế độ hưu trí và tử tuất. Trong loại hình BHXH tự nguyện, mọi người được phép lựa chọn có thể mua hoặc không và chọn mua theo khả năng của mình, tùy vào điều kiện thu nhập của cá nhân và gia đình với những mức đóng khác nhau. Dựa theo mức đóng góp và thời gian đóng góp, cơ quan BHXH sẽ chi trả các mức khác nhau trong chế độ lương hưu.
Ngoài ra, khi tham gia loại hình BHXH tự nguyện này, tất cả đều được hỗ trợ một phần khi tham gia. Trong thực tế, tùy từng loại hình BHXH mà pháp luật sẽ quy định những chính sách riêng cho từng đối tượng tham gia.