Thực Trạng Tham Gia Bảo Hiểm Xã Hội Tự Nguyện Của Người Lao Động Khu Vực Phi Chính Thức

Luận văn thạc sĩ nghiên cứu thực trạng tham gia bảo hiểm xã hội tự nguyện của người lao động thuộc khu vực phi chính thức, khảo sát thực trạng, phân tích nguyên nhân, đề xuất giải

• Tác giả: Nguyễn Thị Tuyết Nga
• Người hướng dẫn: TS Nguyễn Thị Kim Hoa
• Trường học: Đại học Quốc gia Hà Nội
• Chuyên ngành: Xã hội học
• Đề tài: Thực Trạng Tham Gia Bảo Hiểm Xã Hội Tự Nguyện Của Người Lao Động Khu Vực Phi Chính Thức Tại Quận Tây Hồ
• Loại tài liệu: luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2020
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI CẢM ƠN
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN NGHIÊN CỨU
• 1.1. Tổng quan các nghiên cứu lý thuyết về An sinh xã hội
• 1.2. Nghiên cứu về an sinh xã hội đối với người lao động khu vực kinh tế phi chính thức
• 1.3. Nghiên cứu về tham gia bảo hiểm xã hội tự nguyện của người lao động
• 1.3.1. Nghiên cứu về Bảo hiểm xã hội
• 1.3.2. Nghiên cứu về tiếp cận Bảo hiểm xã hội tự nguyện
• 1.3.3. Nghiên cứu các yếu tố ảnh hưởng đến tiếp cận Bảo hiểm xã hội tự nguyện
• 1.3.4. Nghiên cứu về giải pháp phát triển Bảo hiểm xã hội tự nguyện
• 1.4. Tiểu kết
• 2. CHƯƠNG 2: CƠ SỞ LÝ LUẬN, CƠ SỞ THỰC TIỄN VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 2.1. Các khái niệm công cụ
• 2.1.1. Khái niệm an sinh xã hội
• 2.1.2. Khái niệm Bảo hiểm xã hội
• 2.1.3. Khái niệm Bảo hiểm xã hội bắt buộc
• 2.1.4. Khái niệm Bảo hiểm xã hội tự nguyện
• 2.1.5. Khái niệm Người lao động
• 2.1.6. Khái niệm Khu vực phi chính thức
• 2.2. Các cách tiếp cận Lý thuyết của đề tài
• 2.2.1. Lý thuyết sự lựa chọn duy lý
• 2.2.2. Lý thuyết cấu trúc - chức năng
• 2.2.3. Lý thuyết sự tham gia
• 2.3. Các chính sách của Đảng và Nhà nước về BHXH, BHXH tự nguyện
• 2.4. Phương pháp nghiên cứu
• 2.4.1. Phương pháp phân tích tài liệu
• 2.4.2. Phương pháp phỏng vấn theo bảng hỏi
• 2.4.3. Phương pháp phỏng vấn sâu
• 2.4.4. Phương pháp xử lý thông tin
• 2.5. Đặc điểm kinh tế - xã hội địa bàn nghiên cứu
• 2.6. Chức năng, nhiệm vụ của Cơ quan bảo hiểm xã hội quận Tây Hồ
• 3. CHƯƠNG 3: NGƯỜI LAO ĐỘNG KHU VỰC PHI CHÍNH THỨC THAM GIA BẢO HIỂM XÃ HỘI TỰ NGUYỆN
• 3.1. Khái quát hiện trạng người lao động khu vực phi chính thức tham gia Bảo hiểm xã hội tự nguyện
• 3.1.1. Hiện trạng người lao động khu vực phi chính thức tham gia bảo hiểm xã hội tự nguyện ở thành phố Hà Nội
• 3.1.2. Hiện trạng Người lao động khu vực phi chính thức tham gia bảo hiểm xã hội tự nguyện ở quận Tây Hồ
• 3.2. Mô tả về việc làm, thu nhập và điều kiện sống của người lao động khu vực phi chính thức tại địa bàn nghiên cứu
• 3.3. Mục đích, đối tượng và phương thức tham gia bảo hiểm xã hội tự nguyện của người lao động
• 3.3.1. Mục đích tham gia bảo hiểm xã hội tự nguyện của người lao động
• 3.3.2. Đối tượng và thời gian tham gia
• 3.3.3. Địa điểm, phương thức và mức đóng bảo hiểm xã hội tự nguyện
• 3.4. Quá trình tiếp cận bảo hiểm xã hội tự nguyện và đánh giá của người lao động về chế độ, chính sách bảo hiểm xã hội tự nguyện
• 3.4.1. Quá trình tiếp cận bảo hiểm xã hội tự nguyện
• 3.4.2. Đánh giá của người lao động về chế độ chính sách bảo hiểm xã hội tự nguyện
• 3.4.3. Đánh giá mức độ hài lòng của người lao động đã từng hưởng các chế độ bảo hiểm xã hội tự nguyện
• 3.5. Nhận thức, nhu cầu và khả năng tham gia bảo hiểm xã hội tự nguyện của người lao động chưa tham gia
• 3.6. Tiểu kết
• 4. CHƯƠNG 4: NHỮNG YẾU TỐ ẢNH HƯỞNG ĐẾN VIỆC THAM GIA BẢO HIỂM XÃ HỘI TỰ NGUYỆN CỦA NGƯỜI LAO ĐỘNG KHU VỰC PHI CHÍNH THỨC
• 4.1. Yếu tố thuộc về người lao động khu vực phi chính thức
• 4.1.1. Yếu tố tâm lý của người lao động
• 4.1.2. Yếu tố nhận thức của người lao động về chính sách BHXH tự nguyện
• 4.1.3. Trình độ học vấn
• 4.1.4. Yếu tố kinh tế
• 4.2. Yếu tố thuộc về chế độ, chính sách
• 4.3. Yếu tố thuộc về công tác truyền thông
• 4.4. Tiểu kết
• KẾT LUẬN
• KHUYẾN NGHỊ
• DANH MỤC CÁC BÀI BÁO, CÔNG TRÌNH CỦA TÁC GIẢ LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI LUẬN ÁN
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng Quan Tham Gia BHXH Tự Nguyện Tại Quận Tây Hồ

Bài viết này cung cấp một cái nhìn tổng quan về tình hình tham gia bảo hiểm xã hội tự nguyện (BHXH tự nguyện) của người lao động khu vực phi chính thức tại quận Tây Hồ, Hà Nội. Khu vực phi chính thức đóng vai trò quan trọng trong thị trường lao động, nhưng người lao động ở đây thường đối mặt với nhiều thách thức về an sinh xã hội. Việc tham gia BHXH tự nguyện là một giải pháp quan trọng để đảm bảo quyền lợi và an sinh cho nhóm lao động này. Bài viết sẽ đi sâu vào thực trạng, các yếu tố ảnh hưởng và những khuyến nghị để tăng cường sự tham gia.

1.1. Vai trò của BHXH Tự Nguyện với Người Lao Động Tự do

BHXH tự nguyện đóng vai trò như một lưới an sinh quan trọng cho người lao động tự do. Khác với bảo hiểm xã hội bắt buộc, BHXH tự nguyện cho phép những người không thuộc biên chế nhà nước hoặc các doanh nghiệp lớn có thể chủ động tham gia và hưởng các quyền lợi như lương hưu và tử tuất. Điều này đặc biệt quan trọng đối với những người làm việc trong khu vực phi chính thức, nơi mà sự ổn định và đảm bảo an sinh xã hội thường rất thấp. BHXH tự nguyện giúp họ có một điểm tựa tài chính khi về già hoặc khi gặp rủi ro.

1.2. Thực trạng Tham gia BHXH Tự Nguyện Tại Việt Nam

Mặc dù BHXH tự nguyện đã được triển khai từ năm 2008, nhưng tỷ lệ tham gia vẫn còn khá thấp so với tiềm năng. Theo số liệu thống kê, số lượng người tham gia BHXH tự nguyện còn hạn chế, đặc biệt là lao động trẻ. Nguyên nhân có thể do nhiều yếu tố, bao gồm nhận thức chưa đầy đủ về lợi ích của BHXH, khả năng tài chính hạn chế, và sự phức tạp trong thủ tục đăng ký. Điều này đặt ra một thách thức lớn đối với việc mở rộng độ bao phủ của BHXH và đảm bảo an sinh xã hội cho toàn dân.

II. Phân Tích Vấn Đề Vì Sao BHXH Tự Nguyện Chưa Hấp Dẫn

Mặc dù chủ trương của Đảng và Nhà nước là khuyến khích tham gia BHXH tự nguyện, nhưng thực tế cho thấy số lượng người tham gia chưa đạt được kỳ vọng. Có nhiều yếu tố cản trở, bao gồm cả những vấn đề về chính sách, thủ tục, và đặc biệt là nhận thức của người lao động. Bài viết sẽ phân tích sâu hơn về những rào cản này để đưa ra những giải pháp phù hợp.

2.1. Rào Cản Về Nhận Thức về Lợi Ích BHXH Tự Nguyện

Một trong những rào cản lớn nhất là sự thiếu hiểu biết hoặc hiểu sai về lợi ích BHXH tự nguyện. Nhiều người lao động khu vực phi chính thức chưa nhận thức rõ ràng về tầm quan trọng của việc tích lũy cho tương lai, đặc biệt là khi họ đang phải đối mặt với những khó khăn tài chính hàng ngày. Họ có thể coi việc đóng BHXH là một khoản chi phí không cần thiết, thay vì một khoản đầu tư cho an sinh lâu dài.

2.2. Khó Khăn Tài Chính ảnh hưởng đến Mức Đóng BHXH Tự Nguyện

Khả năng tài chính hạn chế là một yếu tố quan trọng khác ảnh hưởng đến quyết định tham gia BHXH tự nguyện. Người lao động khu vực phi chính thức thường có thu nhập bấp bênh và không ổn định, khiến họ khó có thể dành ra một khoản tiền đều đặn để đóng BHXH. Mức đóng BHXH tự nguyện, dù đã được điều chỉnh linh hoạt, vẫn có thể là một gánh nặng đối với nhiều người.

2.3. Sự Phức Tạp của Thủ Tục Tham Gia BHXH Tự Nguyện

Sự phức tạp trong thủ tục tham gia BHXH tự nguyện cũng là một rào cản đối với nhiều người. Quá trình đăng ký có thể tốn nhiều thời gian và công sức, đặc biệt là đối với những người không quen thuộc với các thủ tục hành chính. Điều này có thể khiến họ nản lòng và từ bỏ ý định tham gia BHXH.

III. Giải Pháp Hướng Dẫn Tham Gia BHXH Tự Nguyện Tại Tây Hồ

Để giải quyết những thách thức trên, cần có những giải pháp đồng bộ và hiệu quả. Trong đó, việc nâng cao nhận thức, đơn giản hóa thủ tục và tạo điều kiện tài chính thuận lợi là những yếu tố then chốt. Bài viết sẽ trình bày những giải pháp cụ thể và thiết thực để tăng cường sự tham gia BHXH tự nguyện của người lao động khu vực phi chính thức tại quận Tây Hồ.

3.1. Nâng Cao Nhận Thức Truyền Thông về Chính Sách BHXH Tự Nguyện

Cần tăng cường công tác truyền thông để nâng cao nhận thức của người lao động về chính sách BHXH tự nguyện. Nội dung truyền thông cần tập trung vào việc giải thích rõ ràng về lợi ích của BHXH, cách thức tham gia, và những quyền lợi mà người tham gia sẽ được hưởng. Các hình thức truyền thông cần đa dạng và phù hợp với đặc điểm của từng nhóm đối tượng, ví dụ như sử dụng mạng xã hội, tờ rơi, hội thảo, và các kênh truyền thông cộng đồng.

3.2. Đơn Giản Hóa Quy Trình Tham Gia BHXH Tự Nguyện

Cần đơn giản hóa quy trình tham gia BHXH tự nguyện để tạo điều kiện thuận lợi cho người lao động. Có thể thực hiện bằng cách áp dụng công nghệ thông tin, cho phép người lao động đăng ký và đóng BHXH online. Đồng thời, cần tăng cường sự phối hợp giữa các cơ quan chức năng để giảm thiểu các thủ tục rườm rà.

3.3. Hỗ Trợ Tài Chính để tăng Khả Năng Tham Gia BHXH

Cần có những chính sách hỗ trợ tài chính để giúp người lao động có thể tham gia BHXH tự nguyện. Ví dụ, nhà nước có thể hỗ trợ một phần mức đóng BHXH cho những người có thu nhập thấp. Đồng thời, cần khuyến khích các tổ chức tài chính cung cấp các sản phẩm tín dụng phù hợp để giúp người lao động có thể vay vốn để đóng BHXH.

IV. Nghiên Cứu Thực Trạng Tham Gia BHXH Tự Nguyện ở Tây Hồ

Nghiên cứu trường hợp tại quận Tây Hồ cho thấy, dù có những nỗ lực nhất định, tỷ lệ tham gia BHXH tự nguyện vẫn còn thấp so với tiềm năng. Các yếu tố như thu nhập bấp bênh, nhận thức chưa đầy đủ và thủ tục phức tạp vẫn là những rào cản lớn. Tuy nhiên, nghiên cứu cũng chỉ ra rằng có một bộ phận người lao động sẵn sàng tham gia nếu có những chính sách hỗ trợ phù hợp. Số liệu từ Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn năm 2020, chỉ ra số lượng người tham gia nhiều hơn so với các quận huyện khác, song vẫn còn chiếm tỷ lệ nhỏ.

4.1. Mức độ hài lòng về Chế Độ Hưu Trí Tự Nguyện

Nghiên cứu cho thấy mức độ hài lòng của người lao động về chế độ hưu trí tự nguyện hiện tại chưa cao. Nhiều người cho rằng mức lương hưu còn thấp so với chi phí sinh hoạt, và các quyền lợi khác chưa đủ hấp dẫn. Điều này cho thấy cần có những điều chỉnh để nâng cao tính hấp dẫn của chế độ hưu trí tự nguyện.

4.2. Nhu Cầu và Khả Năng Tham Gia BHXH Tự Nguyện

Nghiên cứu cũng chỉ ra rằng có một bộ phận lớn người lao động chưa tham gia BHXH tự nguyện nhưng có nhu cầu và khả năng tham gia nếu có những chính sách hỗ trợ phù hợp. Điều này cho thấy tiềm năng lớn để mở rộng độ bao phủ của BHXH.

V. Kết Luận Tương Lai của BHXH Tự Nguyện Tại Quận Tây Hồ

Để đảm bảo an sinh xã hội cho người lao động khu vực phi chính thức tại quận Tây Hồ, cần có những giải pháp đồng bộ và hiệu quả để tăng cường sự tham gia BHXH tự nguyện. Điều này đòi hỏi sự phối hợp chặt chẽ giữa các cơ quan chức năng, các tổ chức xã hội, và chính người lao động. Chỉ khi đó, BHXH tự nguyện mới thực sự trở thành một công cụ hữu hiệu để bảo vệ quyền lợi và an sinh của người lao động.

5.1. Chính Sách BHXH Cần Linh Hoạt và Phù Hợp

Chính sách BHXH cần được thiết kế linh hoạt và phù hợp với đặc điểm của từng nhóm đối tượng, đặc biệt là người lao động khu vực phi chính thức. Cần có những gói BHXH với mức đóng và quyền lợi khác nhau để người lao động có thể lựa chọn phù hợp với khả năng tài chính của mình.

5.2. Đại Lý BHXH Cần Nâng Cao Chất Lượng Dịch Vụ

Các đại lý BHXH cần nâng cao chất lượng dịch vụ để tạo sự tin tưởng cho người lao động. Nhân viên cần được đào tạo chuyên nghiệp để có thể tư vấn và giải đáp mọi thắc mắc của người lao động. Đồng thời, cần có những kênh thông tin liên lạc hiệu quả để người lao động có thể dễ dàng tiếp cận các dịch vụ của BHXH.

Nội dung chính

Tổng quan luận án

Công trình nghiên cứu "Thực trạng tham gia bảo hiểm xã hội tự nguyện của người lao động thuộc khu vực phi chính thức (Nghiên cứu trường hợp quận Tây Hồ, thành phố Hà Nội)" do nghiên cứu sinh Nguyễn Thị Tuyết Nga thực hiện, thuộc chuyên ngành Xã hội học (mã số: 62.01) tại Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn – Đại học Quốc gia Hà Nội, dưới sự hướng dẫn của PGS.TS. Nguyễn Thị Kim Hoa và TS. Dương Văn Thắng (hoàn thành tháng 11 năm 2020).

Về tính cấp thiết và khoảng trống nghiên cứu, Nghị quyết số 28-NQ/TW ngày 23/5/2018 của Ban Chấp hành Trung ương Đảng khóa XII về cải cách chính sách bảo hiểm xã hội (BHXH) đã xác định BHXH là một trong 4 trụ cột quan trọng của hệ thống an sinh xã hội (ASXH), nhấn mạnh mục tiêu đẩy nhanh quá trình gia tăng số lao động tham gia BHXH trong khu vực kinh tế phi chính thức và nghiên cứu thiết kế các gói BHXH ngắn hạn phù hợp. Theo số liệu thống kê năm 2016, Việt Nam có hơn 18,01 triệu lao động phi chính thức (tăng 2,8% so với năm 2015), trong đó nữ giới chiếm hơn 7,8 triệu người (43,56%). Mặc dù chính sách BHXH tự nguyện được triển khai từ năm 2008 nhằm tạo sự bình đẳng và điểm tựa an sinh dài hạn (hưởng lương hưu và chế độ tử tuất sau 20 năm đóng), quy mô tham gia thực tế vẫn ở mức rất thấp: năm 2017 chỉ đạt 227.506 người (chiếm 0,47% lực lượng lao động trong độ tuổi), đến cuối năm 2019 đạt 551 nghìn người, trong khi cả nước còn khoảng 30 triệu người chưa tham gia BHXH. Phần lớn người tham gia là những người đã có thời gian đóng BHXH bắt buộc chuyển sang đóng tiếp để đủ điều kiện hưởng lương hưu; số người tham gia mới và lao động trẻ chưa nhiều. Trước thực tế đó, khoảng trống nghiên cứu được tác giả xác định là sự thiếu vắng các nghiên cứu vận dụng lý thuyết xã hội học chuyên sâu để phân tích hành vi, sự lựa chọn, mức độ tham gia và các yếu tố tác động đến quyết định tham gia BHXH tự nguyện của nhóm lao động phi chính thức tại địa bàn đô thị hóa nhanh.

Mục tiêu nghiên cứu bao gồm:

1. Mục đích: Tìm hiểu thực trạng tham gia BHXH tự nguyện của người lao động thuộc khu vực phi chính thức và các nhân tố ảnh hưởng tới hoạt động tham gia, từ đó đề xuất khuyến nghị nhằm gia tăng tỷ lệ tham gia.
2. Nhiệm vụ nghiên cứu:
   • Nhiệm vụ 1: Xác định cơ sở lý luận, cơ sở thực tiễn và hệ thống khái niệm công cụ, lựa chọn các khung lý thuyết xã hội học phù hợp.
   • Nhiệm vụ 2: Nhận diện thực trạng tham gia BHXH tự nguyện của người lao động khu vực phi chính thức tại địa bàn khảo sát (số lượng, mức đóng, phương thức, thời gian đóng; đánh giá về chính sách; nhận thức, nhu cầu, khả năng của nhóm chưa tham gia).
   • Nhiệm vụ 3: Phân tích các yếu tố ảnh hưởng đến việc tham gia (yếu tố tâm lý, nhận thức, học vấn, kinh tế, chế độ chính sách và công tác truyền thông).
   • Nhiệm vụ 4: Đưa ra các khuyến nghị giải pháp góp phần mở rộng diện bao phủ BHXH tự nguyện.

Câu hỏi nghiên cứu được đánh số theo văn bản:

1. Người lao động khu vực phi chính thức tham gia BHXH tự nguyện ở quận Tây Hồ hiện nay như thế nào?
2. Người lao động khu vực phi chính thức tham gia BHXH tự nguyện đánh giá thế nào về chế độ chính sách?
3. Người lao động khu vực phi chính thức chưa tham gia có nhận thức, nhu cầu và khả năng tham gia BHXH tự nguyện như thế nào?
4. Các yếu tố nào ảnh hưởng đến việc tham gia BHXH tự nguyện của người lao động khu vực phi chính thức quận Tây Hồ?

Giả thuyết nghiên cứu được xác định tương ứng:

1. Người lao động khu vực phi chính thức ở quận Tây Hồ tham gia BHXH tự nguyện chiếm tỷ lệ thấp so với số lượng lao động; chủ yếu tham gia trực tiếp (đóng tiền, thụ hưởng chính sách), mức độ chủ động trong truyền thông và giám sát thực thi còn hạn chế.
2. Người lao động đánh giá mức đóng, thủ tục tham gia, phương thức và địa điểm đóng là phù hợp với điều kiện thực tế, nhưng đánh giá không cao về chế độ thụ hưởng.
3. Người lao động khu vực phi chính thức chưa tham gia nhận thức chưa tốt về chính sách; có nhu cầu và khả năng nhưng do thiếu thông tin nên khoảng cách tiếp cận còn lớn.
4. Việc tham gia chịu ảnh hưởng đồng thời bởi các yếu tố chủ quan (nhận thức, thu nhập của người lao động) và các yếu tố khách quan (quy định chính sách, cách thức triển khai và hoạt động truyền thông).

Đối tượng, khách thể và phạm vi nghiên cứu:

• Đối tượng nghiên cứu: Thực trạng tham gia BHXH tự nguyện của người lao động thuộc khu vực phi chính thức.
• Khách thể nghiên cứu: Người lao động khu vực phi chính thức trong độ tuổi lao động đã tham gia BHXH tự nguyện; người lao động khu vực phi chính thức chưa tham gia BHXH tự nguyện; đại diện lãnh đạo các phường và cán bộ phụ trách thu BHXH tự nguyện tại các phường.
• Phạm vi không gian: Tiến hành tại toàn bộ 8/8 phường thuộc quận Tây Hồ, thành phố Hà Nội (gồm các phường: Bưởi, Thụy Khuê, Yên Phụ, Tứ Liên, Nhật Tân, Quảng An, Xuân La, Phú Thượng).
• Phạm vi thời gian: Thu thập và phân tích dữ liệu trong giai đoạn 2018–2020.
• Phạm vi nội dung: Tập trung vào mức độ tham gia, đánh giá chính sách, nhận thức, nhu cầu, khả năng tham gia và các yếu tố tác động.

Tổng quan tài liệu và vị trí của luận án

Tổng quan tài liệu trong luận án được tác giả phân chia thành ba nhóm hướng nghiên cứu chính:

Thứ nhất, các nghiên cứu lý thuyết và mô hình an sinh xã hội: Tác giả điểm lại quan điểm của Tổ chức Lao động Quốc tế (ILO, 1952, 1999, 2012) về ASXH như sự bảo vệ công cộng trước rủi ro giảm thu nhập; định nghĩa của Ngân hàng Thế giới (2011) về các biện pháp phòng ngừa, giảm thiểu và khắc phục rủi ro; lý thuyết rủi ro của Dương Văn Thắng (2013); tiếp cận cấu trúc – chức năng của E. Durkheim, T. Parsons (Lê Ngọc Hùng, 2016); tiếp cận lý thuyết vòng đời 5 giai đoạn (Lê Ngọc Hùng và cộng sự, 2017); quan điểm ASXH cấp hộ gia đình (Đặng Nguyên Anh, 2018); hệ thống phúc lợi xã hội (Trần Hữu Quang, 2009). Luận án cũng tổng hợp các mô hình quốc tế như: mô hình dựa vào bảo hiểm rủi ro 3 trụ cột; mô hình phân phối lại thu nhập tại Nhật Bản, Anh, Ấn Độ (Nguyễn Hiền Phương, 2008; Le Garrec & Gilles, 2012); mô hình 3P gồm Phòng ngừa – Bảo vệ – Thúc đẩy (Margaret Grosh và cộng sự, 2008); mô hình sàn an sinh xã hội 3 tầng (ILO, 2012; Nguyễn Thị Lan Hương và cộng sự, 2010); cùng các bài học kinh nghiệm quốc tế từ Đức, Châu Âu, Trung Quốc, Pháp (Mai Ngọc Anh, 2006; Đinh Công Tuấn, 2008; CIEM & GTZ, 2008; Phùng Thị Huệ, 2008; Đỗ Phú Hải, 2014).

Thứ hai, các nghiên cứu về ASXH đối với người lao động khu vực phi chính thức: Bắt nguồn từ các khảo sát của ILO (1972 tại Kenya, khung chuẩn năm 1993); nghiên cứu của Javier Herrera và Nancy Hidalgo (2013) tại Peru chỉ ra 66% lao động nghèo đô thị tập trung ở khu vực phi chính thức; Mạc Tiến Anh (2008) chỉ rõ đặc trưng thu nhập chưa ổn định, quy mô sản xuất nhỏ dưới 10 lao động; Andrea Salvini (2011) phân tích năng suất và chất lượng việc làm thấp; Bùi Sỹ Tuấn và Đỗ Minh Hải (2012) nêu rõ 67% lao động phi chính thức ở nông thôn và ngoại thành, trình độ học vấn thấp (chỉ 15,7% có trình độ từ PTTH trở lên, trên 90% không có chứng chỉ nghề); Nguyễn Xuân Mai và Trần Nguyệt Minh Thu (2014) nhìn nhận khu vực phi chính thức dưới góc độ xã hội học; Hoàng Bá Thịnh (2012, 2015), Lê Công Minh Đức (2013b) và Karin Roth (2013) làm rõ tính dễ bị tổn thương của lao động nữ di cư và người giúp việc gia đình.

Thứ ba, các nghiên cứu về tiếp cận và phát triển BHXH tự nguyện: Nhóm tác giả Đỗ Minh Khuê và cộng sự (2007) khảo sát 150 hộ dân tại Quỳnh Mai và Ô Chợ Dừa (Hà Nội), ghi nhận tỷ lệ mua bảo hiểm thấp (41,3%, chủ yếu là BHYT và xe máy), rất ít nhu cầu BHXH; Viện Khoa học Lao động và Xã hội (2007, 2013, 2016) nghiên cứu chuyển đổi BHXH nông dân Nghệ An và ASXH cho người khuyết tật (chỉ 2,1% tham gia BHXH tự nguyện); Phạm Đỗ Nhật Tân (2014a, 2014b) đánh giá tỷ lệ bao phủ toàn quốc chỉ đạt trên 0,5%; Thái Dương (2016, 2017) phản ánh 98% lao động phi chính thức chưa có BHXH và tình trạng sa thải công nhân trên 35 tuổi tại các doanh nghiệp dệt may, điện tử (tuổi bình quân chỉ 31,2 tuổi, thời gian làm việc 6–7 năm) khiến họ phải quay lại khu vực phi chính thức; Đặng Quang Điều (2017) chỉ ra nguyên nhân từ cả phía chính sách và thói quen của người lao động; Nguyễn Thị Phương Mai (2017) phân tích thực tiễn Hà Nội năm 2015 chỉ có 19.770 người tham gia (0,51%); Lưu Quang Tuấn (2013) phân tích kinh nghiệm Trung Quốc và đề xuất coi BHXH tự nguyện là sản phẩm dịch vụ; Hoàng Minh Tuấn (2013) đề xuất 4 nhóm giải pháp; Bùi Sỹ Tuấn và Hoàng Minh Tuấn (2016) đề xuất ứng dụng marketing; Hoàng Bích Hồng, Mai Thị Hường, Tô Thị Hồng (2017) khảo sát 342 lao động, chỉ ra yếu tố trách nhiệm đạo lý và truyền thông có tác động mạnh mẽ nhất; Lưu Thị Thu Thủy (2009, 2009b) khảo sát 3.305 phiếu tại 9 tỉnh; Paulette Castel (2010), Cales và Castel (2005), Castel (2008) phân tích rào cản thời gian đóng 20 năm và mức đóng tối thiểu.

Khoảng trống luận án lựa chọn giải quyết: Phần lớn các công trình trước đây tập trung mô tả số liệu thống kê hoặc phân tích thuần túy dưới góc độ quản lý chính sách công, kinh tế học hay luật học. Luận án này định vị việc nghiên cứu dựa trên sự kết hợp liên ngành xã hội học, vận dụng các lý thuyết xã hội học để phân tích hành vi, sự cân nhắc duy lý, nhận diện vai trò chủ động của người lao động trong việc tham gia, truyền thông và giám sát thực thi chính sách tại một địa bàn đô thị hóa đặc thù.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Luận án làm rõ hệ thống các khái niệm công cụ nền tảng:

• An sinh xã hội: Tiếp cận theo cả nghĩa rộng (bảo đảm các quyền con người, an toàn trong xã hội) và nghĩa hẹp (bảo đảm thu nhập thiết yếu khi mất hoặc suy giảm khả năng lao động). Luận án xác định ASXH là sự bảo đảm thực hiện các quyền của con người về cư trú, việc làm, thu nhập và trợ giúp khi gặp rủi ro.
• Bảo hiểm xã hội: Sự thay thế hoặc bù đắp một phần thu nhập cho người lao động khi bị giảm hoặc mất thu nhập do ốm đau, thai sản, tai nạn lao động, bệnh nghề nghiệp, hết tuổi lao động hoặc tử vong.
• Bảo hiểm xã hội bắt buộc và Bảo hiểm xã hội tự nguyện: Phân định theo tính chất tham gia và chế độ thụ hưởng theo Luật BHXH 2014 (BHXH tự nguyện gồm hai chế độ hưu trí và tử tuất).
• Người lao động, Khu vực phi chính thức và Việc làm phi chính thức: Căn cứ theo các tiêu chí của Tổng cục Thống kê và ILO.

Khung lý thuyết phân tích gồm 3 lý thuyết xã hội học chủ đạo:

1. Lý thuyết sự lựa chọn duy lý (Rational Choice Theory): Được sử dụng để giải thích cách thức người lao động tính toán, cân nhắc giữa chi phí đóng góp hàng tháng với lợi ích nhận được trong tương lai (lương hưu, quyền lợi tử tuất) nhằm đưa ra quyết định tham gia hay không tham gia.
2. Lý thuyết cấu trúc – chức năng (Structural-Functionalism): Xem xét chính sách BHXH tự nguyện như một tiểu hệ thống cấu thành của hệ thống an sinh xã hội, thực hiện chức năng ổn định xã hội, duy trì sự cân bằng, gắn kết và bảo đảm an toàn thu nhập cho các nhóm xã hội.
3. Lý thuyết sự tham gia (Participation Theory): Đóng vai trò khung phân tích then chốt để làm rõ các mức độ tham gia của người lao động: từ tham gia thụ động (đóng tiền, thụ hưởng chế độ) đến tham gia chủ động (đánh giá chính sách, đóng góp ý kiến, tham gia truyền thông và giám sát việc thực thi chính sách tại cơ sở).

Phương pháp nghiên cứu thực tế:

• Phương pháp phân tích tài liệu: Thu thập và tổng hợp các chủ trương, đường lối của Đảng (Nghị quyết số 28-NQ/TW, Nghị quyết số 10-NQ/TW), Luật BHXH, các văn bản quy phạm pháp luật, báo cáo tổng kết của ngành BHXH Việt Nam, BHXH thành phố Hà Nội và BHXH quận Tây Hồ.
• Phương pháp phỏng vấn bằng bảng hỏi: Tiến hành điều tra xã hội học trên nhóm người lao động phi chính thức đang tham gia và chưa tham gia BHXH tự nguyện tại 8 phường thuộc quận Tây Hồ.
• Phương pháp phỏng vấn sâu: Thực hiện đối với đại diện lãnh đạo các phòng/ban chuyên môn, lãnh đạo UBND phường, cán bộ phụ trách thu BHXH tại 8 phường và người lao động.
• Phương pháp quan sát: Quan sát quy trình giao dịch, thu nộp hồ sơ tại cơ quan BHXH, điểm bưu điện/đại lý thu và điều kiện làm việc thực tế của lao động phi chính thức.
• Phương pháp xử lý thông tin: Xử lý dữ liệu định lượng bằng phần mềm thống kê chuyên ngành để chạy tần số, bảng chéo, kiểm định tương quan giữa học vấn, thu nhập với dự định và hành vi tham gia; phân loại và mã hóa dữ liệu định tính từ các biên bản phỏng vấn sâu.

Nguồn tư liệu và dữ liệu:

• Dữ liệu thứ cấp: Báo cáo kinh tế – xã hội của UBND quận Tây Hồ, số liệu quản lý thu của Bảo hiểm xã hội quận Tây Hồ, số liệu niên giám thống kê và các công trình khoa học đã công bố.
• Dữ liệu sơ cấp: Bộ dữ liệu điều tra định lượng và các bản ghi phỏng vấn sâu trực tiếp thu thập tại 8 phường thuộc quận Tây Hồ trong giai đoạn 2018–2020.

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1: Tổng quan nghiên cứu

Chương 1 hệ thống hóa toàn diện các công trình nghiên cứu trong và ngoài nước theo 3 mảng nội dung: lý thuyết và mô hình an sinh xã hội; an sinh xã hội cho lao động khu vực kinh tế phi chính thức; thực trạng tiếp cận và các nhân tố tác động đến sự tham gia BHXH tự nguyện. Tác giả chỉ ra rằng đa phần nghiên cứu trước đây dừng ở việc phân tích thể chế, mức độ bao phủ và các rào cản tài chính vĩ mô, thiếu việc tiếp cận hành vi và mức độ tham gia chủ động của đối tượng thụ hưởng dưới lăng kính xã hội học.

Chương 2: Cơ sở lý luận, cơ sở thực tiễn và phương pháp nghiên cứu

Chương 2 làm rõ 6 khái niệm công cụ cơ bản, xây dựng khung phân tích dựa trên sự tích hợp của ba lý thuyết: lựa chọn duy lý, cấu trúc – chức năng và sự tham gia. Chương này cũng phân tích bối cảnh chính sách của Đảng, Nhà nước; trình bày chi tiết quy trình chọn mẫu, phương pháp khảo sát bảng hỏi, phỏng vấn sâu, quan sát và xử lý dữ liệu; đồng thời mô tả đặc điểm kinh tế – xã hội của quận Tây Hồ – địa bàn được thành lập năm 1995 với quá trình đô thị hóa chuyển dịch cơ cấu nông nghiệp sang dịch vụ, dẫn đến sự gia tăng nhanh chóng của lực lượng lao động phi chính thức và lao động tự do nhập cư.

Chương 3: Người lao động khu vực phi chính thức tham gia bảo hiểm xã hội tự nguyện

Chương 3 trình bày bức tranh thực trạng tham gia BHXH tự nguyện của lao động phi chính thức tại thành phố Hà Nội và quận Tây Hồ. Tác giả mô tả chi tiết điều kiện sống, việc làm, thu nhập và các khoản chi tiêu gia đình. Kết quả phân tích cho thấy:

• Mục đích và phương thức tham gia: Người lao động tham gia chủ yếu nhằm hướng tới lương hưu để bảo đảm cuộc sống tuổi già và giảm phụ thuộc con cái. Phương thức và địa điểm đóng được đánh giá là tương đối thuận tiện.
• Đánh giá chính sách: Phần lớn người đang tham gia đánh giá quy định về thủ tục, phương thức đóng là phù hợp, nhưng mức độ hấp dẫn của gói quyền lợi chưa cao do chỉ có 2 chế độ dài hạn (hưu trí, tử tuất). Người lao động bày tỏ nhu cầu cấp thiết cần bổ sung thêm các chế độ ngắn hạn như ốm đau, thai sản, tai nạn lao động.
• Nhóm chưa tham gia: Nhóm này có mức độ hiểu biết về chính sách còn thấp, tiếp nhận thông tin thụ động, tuy có nhu cầu nhưng gặp rào cản lớn về thu nhập không ổn định và thiếu thông tin hướng dẫn cụ thể.

Dưới đây là bảng tổng hợp các chỉ mục dữ liệu và bảng biểu thực tế được tác giả xây dựng trong chương:

Ký hiệu bảng / biểu	Tên bảng / biểu trong văn bản luận án	Nội dung số liệu phản ánh
Bảng 2.1	Số lượng phỏng vấn người lao động tham gia và không tham gia BHXH tự nguyện tại quận Tây Hồ	Phân bổ mẫu khảo sát thực địa tại 8 phường
Bảng 2.2	Cơ cấu mẫu khảo sát	Đặc điểm nhân khẩu, giới tính, độ tuổi, nghề nghiệp của mẫu
Bảng 3.1 & 3.2	Số lượng lao động tham gia BHXH tự nguyện tại TP. Hà Nội và quận Tây Hồ	Quy mô và tốc độ gia tăng người tham gia qua các năm
Bảng 3.3	Mức thu nhập tháng của người lao động khu vực phi chính thức	Phân tầng mức thu nhập thực tế của nhóm khảo sát
Bảng 3.4 & 3.5	Tương quan nhóm tuổi với chi phí học tập của con cái và chi phí vệ sinh, chất đốt	Cơ cấu gánh nặng chi tiêu gia đình theo độ tuổi
Bảng 3.6	Thời gian tham gia đóng BHXH tự nguyện; Tương quan việc làm và thời gian đóng	Thời gian duy trì đóng phí theo từng loại hình công việc
Bảng 3.7	Mức đóng BHXH tự nguyện của người lao động	Tỷ lệ lựa chọn các mức đóng theo thu nhập chuẩn nghèo
Bảng 3.8	Tiếp cận thông tin về BHXH tự nguyện	Kênh tiếp nhận thông tin (người thân, bạn bè, loa phường, đại lý)
Bảng 3.9	Đánh giá về mức độ phù hợp của các quy định chính sách BHXH tự nguyện	Tỷ lệ đánh giá về thủ tục, mức đóng, phương thức và địa điểm
Biểu 3.1 & 3.2	Các khoản chi tiêu trong năm và Nguồn tích lũy của người lao động	Khả năng tài chính dôi dư để trích lập quỹ bảo hiểm
Biểu 3.4	Mục đích tham gia BHXH tự nguyện của người lao động	Tỷ trọng các lý do hướng tới lương hưu, giảm gánh nặng tuổi già
Biểu 3.5 – 3.7	Đề nghị điều chỉnh, bổ sung chế độ theo giới tính và trình độ học vấn	Nhu cầu bổ sung chế độ ngắn hạn (thai sản, ốm đau)
Biểu 3.9 & 3.10	Nguyên nhân chưa tham gia và Khả năng tham gia của lao động chưa tham gia	Rào cản thu nhập, thiếu thông tin và tiềm năng mở rộng

Chương 4: Những yếu tố ảnh hưởng đến việc tham gia bảo hiểm xã hội tự nguyện của người lao động khu vực phi chính thức

Chương 4 đi sâu kiểm định và phân tích 3 nhóm yếu tố tác động:

1. Nhóm yếu tố thuộc về bản thân người lao động:
   • Tâm lý và nhận thức: Tâm lý chú trọng lợi ích trước mắt hơn lợi ích dài hạn; nhận thức về quy định pháp luật và đối tượng áp dụng còn nhiều sai lệch (phản ánh qua Biểu 4.1 và Biểu 4.2).
   • Trình độ học vấn: Tương quan thuận chiều giữa trình độ học vấn với mức độ hiểu biết và dự định tham gia BHXH tự nguyện (Bảng 4.1).
   • Yếu tố kinh tế: Thu nhập hàng tháng và mức độ ổn định thu nhập là yếu tố quyết định trực tiếp đến khả năng trích lũy đóng bảo hiểm lâu dài (Bảng 4.2 và Bảng 4.3).
2. Nhóm yếu tố thuộc về chế độ, chính sách: Thiết kế chính sách hiện hành còn cứng nhắc, thời gian đóng 20 năm là quá dài đối với lao động lớn tuổi; quy định hỗ trợ mức đóng từ ngân sách nhà nước (theo chuẩn nghèo nông thôn) còn thấp; thiếu vắng các quyền lợi ngắn hạn khiến chính sách giảm sức hấp dẫn.
3. Nhóm yếu tố thuộc về công tác truyền thông: Các kênh truyền thông đại chúng chưa tiếp cận hiệu quả tới đối tượng lao động di biến động, tự do; hình thức tuyên truyền còn đơn điệu, thiếu các buổi trao đổi trực tiếp và tư vấn cá nhân hóa (Bảng 4.4 và Bảng 4.5).

Kết quả và những đóng góp mới

Về mặt lý luận, luận án đã vận dụng kết hợp ba lý thuyết xã hội học (lý thuyết sự lựa chọn duy lý, lý thuyết cấu trúc – chức năng và lý thuyết sự tham gia) vào nghiên cứu BHXH tự nguyện cho người lao động khu vực phi chính thức. Luận án làm rõ mức độ tham gia của người lao động không chỉ giới hạn ở khía cạnh đóng phí và thụ hưởng (tham gia trực tiếp thụ động), mà còn ở khía cạnh đánh giá chính sách, vai trò truyền thông lan tỏa và mức độ tham gia giám sát việc thực thi chính sách tại địa phương.

Về mặt thực tiễn, luận án cung cấp bộ dữ liệu thực chứng chi tiết về thực trạng tham gia, cơ cấu thu nhập, chi tiêu, nhận thức, nhu cầu và các rào cản của lao động phi chính thức tại quận Tây Hồ, Hà Nội. Kết quả nghiên cứu chỉ ra khoảng cách lớn giữa nhu cầu an sinh và khả năng tiếp cận chính sách, đồng thời xác định rõ các nhân tố then chốt chi phối quyết định tham gia.

Các kiến nghị và giải pháp đề xuất từ luận án:

• Về hoàn thiện chính sách: Nghiên cứu thiết kế các gói BHXH tự nguyện linh hoạt, bổ sung các chế độ ngắn hạn (như trợ cấp thai sản, ốm đau, tai nạn lao động); xem xét giảm thời gian đóng tối thiểu để hưởng lương hưu; tăng mức hỗ trợ tiền đóng từ ngân sách cho các nhóm lao động có thu nhập thấp.
• Về công tác truyền thông: Chuyển đổi phương thức tuyên truyền từ một chiều sang truyền thông tương tác, phát huy kênh truyền thông liên cá nhân, tư vấn trực tiếp tại nơi làm việc và nơi cư trú của người lao động phi chính thức.
• Về tổ chức thực hiện: Đơn giản hóa thủ tục hành chính, mở rộng mạng lưới đại lý thu tại cơ sở, nâng cao năng lực và thái độ phục vụ của đội ngũ cán bộ thu bảo hiểm tại các phường.

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

Về hạn chế, luận án tập trung khảo sát trường hợp điển hình tại một địa bàn đô thị hóa (quận Tây Hồ, thành phố Hà Nội) trong khoảng thời gian từ năm 2018 đến 2020. Do tính chất đặc thù về kinh tế - xã hội của vùng đô thị trung tâm, kết quả nghiên cứu phản ánh sát thực trạng lao động phi chính thức đô thị nhưng chưa bao quát hết đặc thù của lao động phi chính thức khu vực nông thôn thuần túy, vùng sâu vùng xa hoặc các ngành nghề tiểu thủ công nghiệp đặc thù trên quy mô toàn quốc.

Về hướng nghiên cứu tiếp, luận án gợi mở việc triển khai các nghiên cứu so sánh liên vùng (giữa các đô thị lớn và khu vực nông thôn, miền núi); nghiên cứu sâu hơn về cơ chế tài chính bảo đảm cho việc tích hợp các gói BHXH ngắn hạn; và mở rộng khảo sát dọc (longitudinal study) để theo dõi tính bền vững trong hành vi đóng phí của người lao động sau các can thiệp chính sách.

Giá trị tham khảo

Luận án là tài liệu tham khảo có giá trị chuyên môn đối với:

• Nghiên cứu sinh, học viên cao học và sinh viên các chuyên ngành Xã hội học, Công tác xã hội, Chính sách công, Quản lý xã hội trong việc tham khảo khung lý thuyết xã hội học ứng dụng và phương pháp nghiên cứu thực địa kết hợp định tính – định lượng.
• Giảng viên giảng dạy các học phần về Xã hội học an sinh xã hội, Xã hội học lao động và Xã hội học đô thị.
• Các nhà hoạch định chính sách tại Bộ Lao động – Thương binh và Xã hội, cơ quan Bảo hiểm xã hội Việt Nam, cơ quan BHXH thành phố Hà Nội và chính quyền địa phương các cấp trong quá trình sửa đổi Luật Bảo hiểm xã hội, xây dựng các gói bảo hiểm linh hoạt và đổi mới chiến lược truyền thông an sinh xã hội.

Câu hỏi thường gặp

1. Luận án đã vận dụng những lý thuyết xã hội học nào để nghiên cứu vấn đề tham gia BHXH tự nguyện?

Tác giả đã kết hợp ba lý thuyết xã hội học chính:

• Lý thuyết sự lựa chọn duy lý: phân tích sự cân nhắc chi phí – lợi ích của người lao động khi quyết định trích thu nhập đóng bảo hiểm.
• Lý thuyết cấu trúc – chức năng: nhìn nhận BHXH như một bộ phận cấu thành thực hiện chức năng ổn định và hội nhập xã hội.
• Lý thuyết sự tham gia: đánh giá các cấp độ tham gia của người lao động từ thụ hưởng trực tiếp đến chủ động đóng góp ý kiến, truyền thông và giám sát chính sách.

2. Thực trạng quy mô tham gia BHXH tự nguyện trên cả nước và tại địa bàn nghiên cứu được ghi nhận như thế nào?

Theo số liệu trong luận án, tỷ lệ tham gia BHXH tự nguyện trên toàn quốc rất thấp: năm 2017 chỉ có 227.506 người (0,47% lực lượng lao động trong độ tuổi); đến cuối năm 2019 có 551 nghìn người, cả nước còn khoảng 30 triệu người chưa tham gia BHXH. Tại quận Tây Hồ, số lượng người tham gia có cao hơn so với một số quận huyện khác trên địa bàn Hà Nội nhưng vẫn chỉ chiếm tỷ lệ nhỏ so với tổng số lao động phi chính thức tại quận.

3. Người lao động đang tham gia BHXH tự nguyện tại quận Tây Hồ đánh giá như thế nào về các chế độ chính sách hiện hành?

Người lao động đánh giá các yếu tố như thủ tục hành chính, mức đóng tối thiểu, phương thức đóng và địa điểm giao dịch là tương đối thuận tiện và phù hợp. Tuy nhiên, họ đánh giá chưa cao về chế độ thụ hưởng do chính sách hiện tại chỉ bao gồm 2 chế độ dài hạn là hưu trí và tử tuất; đa số người được hỏi có nguyện vọng Nhà nước bổ sung thêm các chế độ ngắn hạn như ốm đau, thai sản và tai nạn lao động.

4. Những nhóm yếu tố chính nào ảnh hưởng đến quyết định tham gia BHXH tự nguyện của lao động phi chính thức?

Luận án chỉ ra ba nhóm yếu tố tác động:

• Nhóm yếu tố người lao động: Nhận thức, trình độ học vấn, tâm lý chú trọng lợi ích trước mắt, mức thu nhập hàng tháng và khả năng tích lũy kinh tế.
• Nhóm yếu tố chế độ, chính sách: Thời gian đóng 20 năm dài, thiếu chế độ ngắn hạn và mức hỗ trợ tiền đóng từ ngân sách còn thấp.
• Nhóm yếu tố truyền thông: Hình thức tuyên truyền chưa đa dạng, thiếu kênh truyền thông tương tác trực tiếp tới các nhóm lao động làm việc phân tán.

5. Khách thể và địa bàn khảo sát thực tế của luận án được triển khai ở đâu?

Khảo sát thực địa được tiến hành trên toàn bộ 8/8 phường thuộc quận Tây Hồ, thành phố Hà Nội (gồm Bưởi, Thụy Khuê, Yên Phụ, Tứ Liên, Nhật Tân, Quảng An, Xuân La, Phú Thượng) trong giai đoạn 2018–2020, bao gồm cả nhóm lao động phi chính thức đã tham gia, nhóm chưa tham gia, cùng đại diện lãnh đạo phường và cán bộ thu BHXH.

Kết luận

Luận án của tác giả Nguyễn Thị Tuyết Nga đã cung cấp một công trình nghiên cứu hệ thống về thực trạng và các yếu tố ảnh hưởng đến sự tham gia bảo hiểm xã hội tự nguyện của người lao động khu vực phi chính thức tại quận Tây Hồ, thành phố Hà Nội. Bằng việc kết hợp liên ngành xã hội học với các lý thuyết lựa chọn duy lý, cấu trúc – chức năng và sự tham gia, luận án đã làm sáng tỏ những rào cản về kinh tế, nhận thức, thiết kế chế độ và truyền thông đang cản trở việc mở rộng diện bao phủ an sinh. Các phát hiện thực chứng và hệ thống giải pháp đề xuất trong luận án là cơ sở khoa học hữu ích cho công tác hoạch định chính sách, hoàn thiện khung pháp lý bảo hiểm xã hội và tăng cường an sinh xã hội cho người lao động phi chính thức tại Việt Nam.

Trích đoạn nội dung tài liệu

ĐẠI HỌC QUÓC GIA HÀ NỘI TRGJONG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN NGUYEN THI TUYET NGA THUC TRANG THAM GIA BAO HIEM XA HOI TU NGUYEN CUA NGG]OI LAO DONG THUOC KHU VUC PHI CHÍNH THUC (NGHIÊN CỨU TRUONG HOP QUAN TAY HO, THANH PHO HA NOI) LUẬN ÁN TIẾN SĨ XÃ HỘI HỌC ĐẠI HỌC QUÓC GIA HÀ NỘI TRGJONG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN NGUYEN THI TUYET NGA THUC TRANG THAM GIA BAO HIEM XA HOI TU NGUYEN CUA NGG]OI LAO DONG THUOC KHU VUC PHI CHÍNH THUC (NGHIÊN CỨU TRUONG HOP QUAN TAY HO, THANH PHO HA NOI) Chuyên ngành: Xã hội học Mã số: 62.01 LUẬN ÁN TIẾN SĨ XÃ HỘI HỌC NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC: 1.TS Nguyễn Thị Kim Hoa 2. TS Dơng Văn Thắng LỜI CAM ĐOAN Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi. Các kết quả nêu trong luận án là trung thực, đảm bảo độ chuẩn xác cao nhất có thé, đợc các đồng tác giả cho phép sử dụng. Các tài liệu tham khảo, trích dẫn có xuất xứ rõ ràng.

Tôi xin chịu hoàn toàn trách nhiệm về công trình nghiên cứu của mình. Hà Nội, ngày 20 tháng 11 nam 2020 Tác giả Nguyễn Thị Tuyết Nga LỜI CÁM ƠN Trong quá trình thực hiện Luận án tôi đã nhận đợc nhiều sự quan tâm, giúp đỡ và hỗ trợ rất tận tình từ phía Thầy/Cô hớng dẫn khoa học, đồng nghiệp, gia đình và bạn bè. Trớc tiên tôi xin gửi lời cảm ơn chân thành đến Thầy/ Cô giáo viên hớng dẫn: PGS.TS Nguyễn Thị Kim Hoa và TS Dơng Văn Thắng đã giúp đỡ tôi trong quá trình thực hiện luận án. Tiếp theo, tôi xin gửi lời cảm ơn chân thành đến các Thầy/Cô đã có những nhận xét, góp ý cho luận án của tôi.

Xin chan thành cảm ơn lãnh đạo § phòng thuộc Quận Tây Hồ đã tạo điều kiện cho tôi thực hiện nghiên cứu của mình một cách thuận lợi; đồng thời xin cảm ơn các ông/bà tại địa bàn khảo sát đã nhiệt tình cung cấp thông tin cho nghiên cứu. Cuối cùng là lời cảm ơn chân thành xin gửi đến gia đình, bạn bè đã luôn động viên, giúp đỡ tôi trong suốt quá trình hoàn thành luận án. Do thời gian nghiên cứu còn hạn chế không tránh khỏi những thiếu sót, rất mong nhận đợc sự đóng góp của các Thầy Cô và các bạn học đề luận án đợc hoàn thiện hơn. Tôi xin chân thành cảm ơn ! Tác giả Nguyễn Thị Tuyết Nga MỤC LỤC LỜI CAM ĐOAN LỜI CẢM ƠN MỤC LỤC 1 BANG CHU VIET TAT 4 DANH MUC BANG 5 DANH MUC BIEU 6 MO BAU 7 CHGJONG 1.

TONG QUAN NGHIEN CUU 18 1. Tổng quan các nghiên cứu lý thuyết về An sinh xã hội 18 1. Nghiên cứu về an sinh xã hội đối với ngợơiời lao động khu vực kinh tế phi chính thức 25 1. Nghiên cứu về tham gia ảo hiểm hội tự nguyện của ngợ†ời lao động 28 1.

Nghiên cứu về Bảo hiểm xã hội 28 1. Nghiên cứu về tiếp cận Bảo hiểm xã hội tự nguyện 30 1. Nghiên cứu các yếu tô ảnh hởng đến tiếp cận Bảo hiểm xã hội tự nguyện 34 1. Nghiên cứu về giải pháp phát triển Bảo hiểm xã hội tự nguyện 41 Tiểu kết 42 CHGJONG 2.

CO SO LY LUAN, CO SO THUC TIEN VA PHGJONG PHAP NGHIEN CUU 44 2. Các khái niệm công cụ 44 2. Khái niệm an sinh xã hội 44 2. Khái niệm Bảo hiểm xã hội 46 2.

Khái niệm Bảo hiểm xã hội bắt buộc 47 2. Khái niệm Bảo hiểm xã hội tự nguyện 48 2. Khái niệm Ngời lao động 53 2. Khái niệm Khu vực phi chính thức 53 2.

Các cách tiếp cận Lý thuyết của đề tài 57 2. Lý thuyết sự lựa chọn duy lý 57 2. Lý thuyết cấu trúc - chức năng 60 2. Lý thuyết sự tham gia 61 2.

Các chính sách của Đảng và Nhà nojớc về BHXH, BHXH tự nguyện 65 2. Phojong pháp nghiên cứu 71 2. Phong pháp phân tích tài liệu 71 2. Phơng pháp phỏng vấn theo bảng hỏi 73 2.

Phơng pháp phỏng vấn sâu 77 2. Phơng pháp quan sát 78 2. Phơng pháp xử lý thông tin 79 2. Đặc điểm kinh tế- xã hội địa bàn nghiên cứu 79 2 6.

Chức năng, nhiệm vụ của Cơ quan ảo hiểm hội quận Tây H682 CHƠ|ƠNG 3. NGGỊỜI LAO ĐỘNG KHU VỰC PHI CHÍNH THỨC THAM GIA BAO HIEM XA HOI TU NGUYEN 84 3. Khái quát hiện trang ngojdi lao dong khu vue phi chính thức tham gia Bao hiểm xã hội tự nguyện 84 3. Hiện trạng ngời lao động khu vực phi chính thức tham gia bảo hiểm xã hội tự nguyện ở thành phó Hà Nội 84 3.

Hiện trạng Ngời lao động khu vực phi chính thức tham gia ảo hiểm xã hội tự nguyện ở quận Tây Hồ 88 3. Mô tả về việc làm, thu nhập và điều kiện sống của ngợyời lao động khu vực phi chính thức tại địa bàn nghiên cứu 90 3. Mục đ ch, đối tơi ng và phơJơng thức tham gia ảo hiểm hội tmguyén của ngơiời lao động 99 3. Mục đích tham gia bảo hiểm xã hội tự nguyện của ngời lao động 99 3.

Đối tợng và thời gian tham gia 104 3. Địa điểm, phơng thức và mức đóng bảo hiểm xã hội tự nguyện 107 3. Quá tr nh tiếp cận ảo hiểm hội tự nguyện và đánh giá của ngơiời lao động về chế độ, ch nh sách ảo hiểm hội tự nguyện 112 3. Quá trình tiếp cận bảo hiểm xã hội tự nguyện 112 3.

Đánh giá của ngời lao động về chế độ chính sách bảo hiểm xã hội tự nguyện 114 3. Đánh giá mức độ hài lòng của ngời lao động đã từng hởng các chế độ bảo hiểm xã hội tự nguyện 124 3. Nhận thức, nhu cầu và khả năng tham gia ảo hiểm hội tự nguyện của ngợơiời lao động chơIa tham gia 126 Tiểu kết 133 CHGŒ|ƠNG 4. NHUNG YEU TO ANH HGJONG DEN VIEC THAM GIA BAO HIEM XA HOI TU NGUYEN CUA NGG]OI LAO DONG KHU VUC PHI CHINH THUC 135 4.

Yếu tố thuộc về ngơiời lao động khu vực phi chính thức 135 4. Yếu tố tâm lý của ngời lao động 135 4. Yếu tố nhận thức của ngời lao động về chính sách BHXH tự nguyện 136 4. Trình độ học vấn 142 4.

Yếu tố kinh tế 144 4. Yếu tố thuộc về chế độ, chính sách 149 4. Yếu tố thuộc về công tác truyền thông 154 Tiểu kết 160 KÉT LUẬN 162 KHUYÉN NGHỊ 165 DANH MỤC CÁC BÀI BÁO, CNG TR NH CỦA TÁC GIÁ LIN QUAN DEN DE TAILUAN AN 168 TAI LIEU THAM KHAO 169 BANG CHU VIET TAT ASXH An sinh xã hội BHXH Bảo hiểm xã hội BHYT Bảo hiểm y tế PTTH Phô thông trung học DANH MỤC BẢNG Bảng 2. Số lợng phỏng vấn ngời lao động tham gia và không tham gia HXH tự nguyện tại quận Tây Hồ, thành phố Hà Nội 73 ảng 2.

Cơ cầu mẫukhảo sát 75 Bảng 3. Số lợng lao động tham gia BHXH tự nguyện 85 Bảng 3. Số lợng ngời lao động tham gia BHXH tự nguyện quận Tây Hồ 89 Bảng 3. Mức thu nhập tháng của ngời lao động khu vực phi chính thức 91 Bảng 3.

Tơng quan nhóm tuổi với chỉ phí cho học tập của con cái của ngời lao động tham gia BHXH tự nguyện 93 Bảng 3. Tơng quan nhóm tuổi với chi phi vệ sinh, chất đốt của ngời lao động tham gia BHXH tự nguyện 94 Bảng 3. Thời gian tham gia đóng HXH tự nguyện của ngời lao động. Tơng quan việc làm và thời gian tham gia đóng HXH tự nguyện 106 Bảng 3.

Mức đóng HXH tự nguyện của ngời lao động 1 10 Bảng 3. Tiếp cận thông tin về BHXH tự nguyện 113 Bảng 3. Đánh giá về mức độ phù hợp của các quy định 116 chính sách BHXH tự nguyện 116 Bảng 4. Tơng quan giữa trình độ học vấn với dự định tham gia của ngời lao động 143 Bảng 4.

Tơng quan giữa mức thu nhập với tham gia BHXH 145 Bảng 4. Tơng quan giữa mức thu nhập hàng tháng với dự định tham gia BHXH tự nguyện của ngời lao động 148 Bảng 4. Hình thức tuyên truyền BHXH tự nguyện 157 Bảng 4. Nội dung truyền thông về BHXH tự nguyện 158 DANH MỤC BIÊU Biểu 3.

Các khoản chỉ tiêu của ngời lao động trong năm 92 Biểu 3. Nguồn tích lũy của ngời lao động 95 Biểu 3. Vật dụng sinh hoạt trong các hộ gia đình 97 Biểu 3. Mục đích tham gia HXH tự nguyện của Ngời lao động 101 Biểu 3.

Đề nghị điều chỉnh, bồ sung chế độ BHXH tự nguyện 117 Biểu 3.6 Giới tính và sự cần thiết bổ sung thêm chế độ cho ngời lao động1 18 Biểu 3. Trình độ học vấn và sự cần thiết bổ sung thêm chế độ 119 Biểu 3. Mức độ hài lòng về các chế độ mà ngời lao động hoặc ngời thân trong gia đình đợc nhận 125 Biểu 3. Nguyên nhân ngời lao động cha tham gia HXH tự nguyện 129 Biểu 3.

Khả năng tham gia HXH tự nguyện của ngời lao động khu vực phi chính thức cha tham gia 131 Biểu 4. Nhận diện đối tợng tham gia BHXH tự nguyện 139 Biểu 4. Tổng hợp mức độ hiểu biết của ngời lao động tham gia BHXH tự nguyện về đối tợng tham gia theo quy định pháp luật 140 MO DAU 1. Ly do chon dé tai Trong hé théng ASXH 6 noc ta hiện nay, HXH là một trong 4 trụ cột quan trọng, đợc Đảng và Nhà nóc đặc biệt quan tâm.

Thể hiện cụ thể nhất ở Nghị quyết số 28-NQ/TW ngày 23/5/2018 của Ban chấp hành Trung ơng về cải cách chính sách BHXH, nhắn mạnh việc đây nhanh quá trình gia tăng số lao động tham gia BHXH trong khu vực phi chính thức. Theo đó, Nghị quyết chỉ tõ “Đẩy mạnh phát triển doanh nghiệp theo tỉnh thần Nghị quyết số 10- NỢ/TVW, ngày 03/6/2017 của Ban Chấp hành Trung ong khoá XII về phát triển kinh té t nhân trở thành một động lực quan trọng của nên kinh tế thị tròng định hớng xã hội chủ nghĩa. Nghiên cứu thiết kế các gói BHXH ngắn hạn với mức đóng, mức hỏng, phong thức giao dịch phò hợp với ngời lao động trong khu vực phi chính thức ( an chấp hành Trung ơng, 2018). Trên thực tế, lĩnh vực ASXH cho ngời lao động khu vực phi chính thức là một trong những vấn đề đợc nhiều tác giả là các nhà nghiên cứu, các nhà hoạch định chính sách khai thác đới nhiều chiều cạnh.

Lao động thuộc khu vực phi chính thức chiếm vị trí quan trọng trong hệ thống thị trờng lao động. Năm 2016, tổng số lao động phi chính thức ở Việt Nam là hơn 18,01 triệu ngời, tăng 2,8% so với năm 2015; trong đó, nữ chiếm hơn 7,8 triệu ngời, tơng đơng 43,56%.