mở đầu và kết luận, đề tài nghiên cứu gồm ba chƣơng: Chƣơng 1: Lý luận chung về BHXH và quản lý thu BHXH Chƣơng 2. Thực trạng quản lý thu BHXH tại BHXH huyện Quỳnh Lƣu Chƣơng 3: Một số giải pháp tăng cƣờng quản lý thu BHXH tại BHXH huyện Quỳnh Lƣu. 4 CHƢƠNG I LÝ LUẬN CHUNG VỀ BẢO HIỂM XÃ HỘI VÀ QUẢN LÝ THU BẢO HIỂM XÃ HỘI 1.Khái quát chung về bảo hiểm xãhội 1.Khái niệm, phânloại Để đảm bảo đƣợc cuộc sống, mỗi con ngƣời phải lao động. Tuy nhiên thực tế trong quá trình hoạt động lao động tạo ra của cải vật chất cho xã hội, có nhiều rủi ro không thể biết trƣớc và không phòng ngừa đƣợc.
Cùng với quá trình phát triển xã hội, đặc biệt là từ sau cuộc cách mạng công nghiệp ở thế kỷ XVIII, quá trình công nghiệp hóa làm cho đội ngũ ngƣời làm công ăn lƣơng tăng lên, cuộc sống của họ phụ thuộc chủ yếu vào thu nhập do lao động làm thuê đem lại. Sự hẫng hụt về tiền lƣơng trong các trƣờng hợp bị ốm đau, tai nạn, rủi ro, bị mất việc làm hoặc khi về già. đã trở thành mối đe dọa đối với cuộc sống bình thƣờng của những ngƣời không có nguồn thu nhập nào khác ngoài tiền lƣơng. Sự bắt buộc phải đối mặt với những nhu cầu thiết yếu hàng ngày đã buộc những ngƣời làm công ăn lƣơng tìm cách khắc phục bằng những hành động tƣơng thân, tƣơng ái (lập các quỹ tƣơng tế, các hội đoàn.); đồng thời, đòi hỏi giới chủ và Nhà nƣớc phải có sự trợ giúp để bảo đảm cuộc sống cho họ.
Chính vì vậy đã hình thành hệ thống an sinh xã hội (ASXH) và trong đó Bảo hiểm xã hội (BHXH) là trụ cộtchính. Ở những góc độ khác nhau thƣờng có những khái niệm về ASXH riêng, nhƣng khái quát chung, có thể đƣa ra một khái niệm về ASXH nhƣ sau: ASXH là sự bảo vệ của xã hội đối với mọi ngƣời dân thông qua các chính sách, giải pháp phòng ngừa, giảm thiểu và khắc phục các rủi ro hoặc tác động bất thƣờng của tự nhiên, xã hội, nhằm đảm bảo cuộc sống cho mọi thành viên, nhất là ngƣời nghèo, ngƣời thu nhập thấp, giúp họ ổn định cuộc sống, hòa nhập cộngđồng. Ở nƣớc ta, mặc dù nền kinh tế còn phát triển chậm, tụt hậu xa so với các nƣớc phát triển, nhƣng Đảng và Nhà nƣớc luôn quan tâm đến ASXH. Chọn phát triển mô hình bảo đảm ASXH dựa trên quan điểm của Tổ chức Lao động thế giới (ILO) với các bộ phận cấu thành là BHXH, BHYT, BHTN; ƣu đãi xã hội và bảo trợ xã hội.
Đây là mô hình phù hợp với chủ trƣơng, đƣờng lối phát triển của Đảng và Nhà nƣớc ta coi con ngƣời là động lực, mục tiêu của sự phát triển. Phát triển 5 BHXH, BHYT thực hiện mục tiêu bao phủ BHXH cho mọi ngƣời lao động và BHYT toàn dân tạo nên một lƣới ASXH chủ động, tích cực, hiệu quả và vững chắc nhất. Nhóm trợ giúp xã hội sẽ giảm dần để giảm gánh nợ cho ngân sách nếu thực hiện tốt nhóm trụ cột BHXH, BHYT. Quan điểm của Đảng và Nhà nƣớc về BHXH đã đƣợc thể hiện trong Hiến pháp 1946, Hiến pháp 1959.
Điều 32 Hiến pháp 1959 quy định: Ngƣời lao động đƣợc giúp đỡ về vật chất khi già yếu, bệnh tật hoặc mất sức lao động. Nhà nƣớc mở rộng dần các tổ chức bảo hiểm xã hội, cứu tế và y tế để đảm bảo cho mọi ngƣời đƣợc hƣởng quyền đó. Năm 1995, Chính phủ ban hành Điều lệ BHXH, đặc biệt luật BHXH đƣợc Quốc hội thông qua, có hiệu lực từ ngày01/01/2007. Vậy, Bảo hiểm xã hội là gì? - Theo Tổ chức lao động thế giới(ILO): “BHXH là sự bảo vệ của xã hội đối với tất cả các thành viên của mình thông qua một loạt các biện phápcông cộng để đối phó với những khó khăn về kinh tế xã hội do bị ngừng việc hoặc giảm bớt nhiều về thu nhập, gây ra bởi ốm đau, gây mất khả năng lao động, tuổi già và chết, việc cung cấp chăm sóc y tế và tự cấp cho các gia đình đông con” (Công ƣớc quốc tế 102).
Tại điều 3, Luật BHXH của Quốc hội nƣớc Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam số 58/2014/QH13 ngày 20 tháng 11 năm 2014 đƣa ra khái niệm: Bảo hiểm xã hội là sự bảo đảm thay thế hoặc bù đắp một phần thu nhập của ngƣời lao động khi họ bị giảm hoặc mất thu nhập do ốm đau, thai sản, tai nạn lao động, bệnh nghề nghiệp, thất nghiệp, hết tuổi lao động hoặc chết, trên cơ sở đóng vào quỹ bảo hiểm xã hội. Nhƣ vậy, dƣới góc độ tài chính: BHXH là quá trình san sẻ rủi ro và san sẻ tài chính giữa những ngƣời tham gia BHXH theo quy định của pháp luật. Dƣới góc độ thu nhập: BHXH là sự đảm bảo thay thế một phần thu nhập khi ngƣời lao động có tham gia BHXH bị mất hoặc giảm thu nhập. Dƣới góc độ quản lý: BHXH là công cụ quản lý của Nhà nƣớc, thực hiện quá trình phân phối và phân phối lại thu nhập giữa các thành viên trong xã hội, góp phần đảm bảo công bằng xã hội.
Tóm lại, có thể hiểu BHXH là hệ thống bảo đảm khoản thu nhập thay thế cho 6 ngƣời lao động khi họ bị mất hoặc giảm thu nhập trong các trƣờng hợp đƣợc quy định trong Luật BHXH, thông qua việc hình thành và sử dụng quỹ tài chính do sự đóng góp của các bên tham gia và có sự ủng hộ của Nhà nƣớc. Có 2 hình thức BHXH là BHXH bắt buộc và BHXH tự nguyện Bảo hiểm xã hội bắt buộc là loại hình bảo hiểm xã hội mà ngƣời lao động và ngƣời sử dụng lao động phải tham gia. Đối tƣợng tham gia BHXH đƣợc quy định cụ thể chi tiết trong luậtBHXH. Bảo hiểm xã hội tự nguyện là loại hình bảo hiểm xã hội mà ngƣời lao động tự nguyện tham gia, đƣợc lựa chọn mức đóng và phƣơng thức đóng phù hợp với thu nhập của mình để hƣởng chế độ bảo hiểm xã hội.
Ngƣời tham gia BHXH tự nguyện là công dân Việt Nam từ đủ 15 tuổi đến đủ 60 tuổi đối với nam và từ đủ 15 tuổi đến đủ 55 tuổi đối với nữ, không thuộc diện áp dụng quy định của pháp luật về BHXH bắt buộc.Vai trò và nguyên tắc Bảo hiểm xã hội Vai trò bảo hiểm xã hội : BHXH là hoạt động sự nghiệp của toàn xã hội, không vì mục tiêu lợi nhuận. Chính sách BHXH có vai trò quan trọng trong đời sống kinh tế xã hội của một quốc gia: Thứ nhất, BHXH góp phần ổn định đời sống của ngƣời lao động nói riêng và toàn bộ nền kinh tế nói chung. BHXH kịp thời hỗ trợ, tạo điều kiện để đảm bảo ổn định cuộc sống và sản xuất khi ngƣời lao động hết tuổi lao động, suy giảm khả năng lao động, hoặc quá trình làm việc không may gặp rủi ro. Đây chính là mục đích lớn nhất của BHXH.
Ngƣời lao động tham gia BHXH sẽ đƣợc thay thế một phần thu nhập bị mất hoặc bị giảm, nhờ đó ngƣời lao động yên tâm trong công việc, giúp kích thích hăng hái lao động sản xuất. Nhƣ vậy, nó nhƣ một đòn bẩy kinh tế kích thích nâng cao năng suất lao động cá nhân, nâng cao năng suất xã hội, nhờ đó nó góp phần vào ổn định kinh tế, xã hội nói chung. Thứ hai, BHXH làm gắn bó lợi ích giữa ngƣời lao động, ngƣời sử dụng lao động và Nhà nƣớc Ngƣời lao động, ngƣời sử dụng lao động, Nhà nƣớc đều đóng góp vào quỹ BHXH và có vai trò trong việc giúp ổn định cho ngƣời lao động khi gặp rủi ro. Ngƣời sử dụng lao động thể hiện trách nhiệm đối với ngƣời lao động thông qua 7 đóng góp phần của mình vào quỹ BHXH; ngƣời lao động nhận thức đƣợc vấn để này cũng sẽ có trách nhiệm hơn trong công việc; Nhà nƣớc vừa tham gia đóng góp, vừa quản lý hoạt động của BHXH nhằm đảm bảo sự công bằng, bình đẳng cho mọi đối tƣợng.
Do vậy, BHXH đã làm tăng thêm sự gắn bó giữa ngƣời lao động, ngƣời sử dụng lao động và Nhànƣớc. Thứ ba, BHXH thực hiện phân phối lại thu nhập và góp phần thực hiện công bằng xã hội. BHXH dựa trên nguyên tắc ngƣời lao động bình đẳng trong đóng góp và thụ hƣởng. Quỹ BHXH đƣợc hình thành trên cơ sở đóng góp của ngƣời lao động, ngƣời sử dụng lao động và sự hỗ trợ đóng góp của Nhà nƣớc.
Quỹ này đƣợc sử dụng để chi trả trợ cấp BHXH cho những ngƣời tham gia BHXH không may gặp tai nạn, rủi ro. Thông qua hoạt động của mình, BHXH tham gia vào quá trình phân phối và phân phối lại thu nhập giữa những ngƣời lao động thế hệ trƣớc với thế hệ sau, giữa những ngƣời thu nhập thấp với thu nhập cao, giữa những ngƣời khỏe mạnh và tuổi cao sức yếu, giữa những ngƣời may mắn và không may mắn. Mặt khác, mức hƣởng BHXH phụ thuộc vào mức đóng, thời gian đóng theo nguyên tắc “có đóng có hƣởng, đóng ít hƣởng ít, đóng nhiều hƣởng nhiều”, đối tƣợng tham gia ở mọi thành phần kinh tế, do vậy, BHXH góp phần thực hiện công bằng xã hội và mang tính nhân văn sâu sắc. Thứ tư BHXH góp phần thực hiện mục tiêu tăng trƣởng và phát triển đất nƣớc, góp phần ổn định chính trị, xã hội.
BHXH tập trung đƣợc nguồn tài chính nhàn rỗi tƣơng đối lớn do sự đóng góp của ngƣời lao động và đơn vị sử dụng lao động. Nguồn quỹ này đƣợc đầu tƣ vào các dự án kinh tế xã hội nhằm bảo toàn, phát triển quỹ và tăng thêm nguồn lực cho đầu tƣ phát triển kinh tế đất nƣớc. Khôngnhững thế, BHXH còn là trụ cột của hệ thống an sinh xã hội của quốc gia. Nó cũng trực tiếp thể hiện vai trò, mục tiêu, lý tƣởng, bản chất chính trị, xã hội mà Đảng, Nhà nƣớc, nhân dân ta đang cố gắng xâydựng.
Nguyên tắc BHXH : Để đảm bảo hoạt động, Bảo hiểm xã hội cũng có những nguyên tắc cụ thể: Mức hƣởng bảo hiểm xã hội đƣợc tính trên cơ sở mức đóng, thời gian đóng bảo hiểm xã hội và có chia sẻ giữa những ngƣời tham gia bảo hiểm xã hội. 8 Mức đóng bảo hiểm xã hội bắt buộc, bảo hiểm thất nghiệp đƣợc tính trên cơ sở tiền lƣơng, tiền công của ngƣời lao động. Mức đóng bảo hiểm xã hội tự nguyện đƣợc tính trên cơ sở mức thu nhập do ngƣời lao động lựa chọn nhƣng mức thu nhập này không thấp hơn mức lƣơng tối thiểu chung.