phần mở đầu và kết luận, luận văn đƣợc trình bày trong 3 chƣơng: Chƣơng I : Cơ sở lý luận và thực tiễn về hoạt động khuyến nông trong sản xuất và nâng cao hiệu quả kinh tế sản xuất lúa và phƣơng pháp nghiên cứu. Chƣơng II : Thực trạng hoạt động khuyến nông trong sản xuất và nâng cao hiệu quả kinh tế sản xuất lúa tại huyện Yên Thế, tỉnh Bắc Giang Chƣơng III: Phƣơng hƣớng và những giải pháp khuyến nông chủ yếu nhằm nâng cao hiệu quả kinh tế sản xuất lúa tại huyện Yên Thế, tỉnh Bắc Giang. Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên http://www.vn 4 Chƣơng I CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN VỀ HOẠT ĐỘNG KHUYẾN NÔNG TRONG SẢN XUẤT VÀ NÂNG CAO HIỆU QUẢ KINH TẾ SẢN XUẤT LÚA VÀ PHƢƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU 1. Cơ sở lý luận về khuyến nông và hiệu quả kinh tế sản xuất lúa 1.
Khái niệm về khuyến nông Khuyến nông đƣợc tổ chức bằng nhiều cách khác nhau, để phục vụ nhiều mục đích rộng rãi, do đó có nhiều quan niệm và định nghĩa về khuyến nông, nhƣng từ những sự hiểu biết khác nhau đó, chúng ta cũng có thể thống nhất đƣợc những điểm chung của khuyến nông. Theo định nghĩa chữ Hán, "khuyến" có nghĩa là khuyên ngƣời ta cố gắng hết sức trong công việc, còn "khuyến nông" nghĩa là khuyên mở mang phát triển trong nông nghiệp. Thuật ngữ "Extension" có nguồn gốc ở Anh, sau đó đƣợc mở rộng tới các Hội giáo dục khác ở Anh và các nƣớc khác. "Extension" với nghĩa ban đầu là "triển khai" hay "mở rộng", khi ghép với từ "Agriculture" thành "Agricultural Extension" thì dịch là "khuyến nông" [13].
“Khuyến nông là phƣơng pháp động, nhận thông tin có lợi tới ngƣời dân và giúp họ thu đƣợc những kiến thức, kỹ năng và những quan điểm cần thiết nhằm sử dụng một cách có hiệu quả thông tin hoặc kỹ thuật này” (B. “Khuyến nông , khuyến lâm là một sự giao tiếp thông tin tỉnh táo nhằm giúp nông dân hình thành các ý kiến hợp lý và tạo ra các quyết định đúng đắn” (A.Va den Ban và H.S Hawkins - khuyến nông, 1988). “Khuyến nông, khuyến lâm đƣợc xem nhƣ một tiến trình của việc hoà nhập các kiến thức khoa học kỹ thuật hiện đại, các quan điểm, kỹ năng để quyết định cái gì cần làm, cách thức làm trên cơ sở cộng đồng địa phƣơng sử dụng các nguồn tài nguyên tại chỗ với sự trợ giúp từ bên ngoài để có khả năng vƣợt qua các trở ngại gặp phải” (D.Hilmi -FAO Rorestry Paper 80, 1987, FAO Rome). Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên http://www.vn 5 “Khuyến nông, khuyến lâm là làm việc với nông dân, lắng nghe những khó khăn, các nhu cầu và giúp họ tự quyết định giải quyết vấn đề chính của họ”(Malla - A Manual for training Field Worrkers, 1989).
“Khuyến nông, khuyến lâm là một quá trình giáo dục. Các hệ thống khuyến nông khuyến lâm thông báo, thuyết phục và kết nối con ngƣời, thúc đẩy các dòng thông tin giữa nông dân và các đối tƣợng sử dụng tài nguyên khác các nhà nghiên cứu, các nhà quản lý và các nhà lãnh đạo” (Falconer, F.- Forestry, A Review of Key Issues, Social Forestry Network Paper 4e, 1987, O. “Khuyến nông là một từ tổng quát để chỉ tất cả các công việc có liên quan đến sự nghiệp phát triển nông thôn, đó là một hệ thống giáo dục ngoài nhà trƣờng, trong đó có ngƣời già và ngƣời trẻ học bằng cách thực hành” (Thomas, G. Qua rất nhiều định nghĩa khác nhau, chúng ta có thể tóm tắt lại và có thể hiểu khuyến nông theo hai nghĩa: - Khuyến nông hiểu theo nghĩa rộng, là khái niệm chung để chỉ tất cả những hoạt động hỗ trợ sự nghiệp xây dựng và phát triển nông thôn.
Khuyến nông là ngoài việc hƣớng dẫn cho nông dân tiến bộ kỹ thuật mới, còn phải giúp họ liên kết với nhau để chống lại thiên tai, tiêu thụ sản phẩm, hiểu biết các chính sách, luật lệ Nhà nƣớc, giúp nông dân phát triển khả năng tự quản lý, điều hành, tổ chức các hoạt động xã hội nhƣ thế nào cho ngày càng tốt hơn. - Khuyến nông hiểu theo nghĩa hẹp, là một tiến trình giáo dục không chính thức mà đối tƣợng của nó là nông dân. Tiến trình này đem đến cho nông dân những thông tin và những lời khuyên nhằm giúp họ giải quyết những vấn đề hoặc những khó khăn trong cuộc sống. Khuyến nông hỗ trợ phát triển các hoạt động sản xuất, nâng cao hiệu quả canh tác để không ngừng cải thiện chất lƣợng cuộc sống của nông dân và gia đình họ.
Khuyến nông là sử dụng các cơ quan nông lâm ngƣ, các trung tâm khoa học nông lâm ngƣ để phổ biến, mở rộng các kết quả nghiên cứu tới nông dân bằng các phƣơng pháp thích hợp để họ có thể áp dụng nhằm thu đƣợc nhiều sản phẩm hơn. Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên http://www.vn 6 Trên cơ sở đúc kết hoạt động khuyến nông ở Việt Nam, chúng ta có thể định nghĩa về khuyến nông nhƣ sau: Khuyến nông là cách đào tạo và rèn luyện tay nghề cho nông dân, đồng thời giúp họ hiểu đƣợc những chủ trƣơng, chính sách về nông nghiệp, những kiến thức về kỹ thuật, kinh nghiệm quản lý, những thông tin thị trƣờng, để họ có đủ khả năng tự giải quyết đƣợc các vấn đề của gia đình và cộng đồng nhằm đẩy mạnh sản xuất, cải thiện đời sống, nâng cao dân trí, góp phần xây dựng và phát triển nông thôn. Khuyến nông là cách giáo dục ngoài học đƣờng cho nông dân. Khuyến nông là quá trình vận động, quảng bá, khuyến cáo… cho nông dân theo nguyên tắc tự nguyện, không áp đặt; đồng thời đó là quá trình tiếp thu kiến thức và kỹ năng một cách dần dần và tự giác của nông dân [18].
* Triết lý của Khuyến nông Triết lý của khuyến nông về phát triển nông thôn đã đƣợc đề cập đến tại nhiều cuộc hội thảo khoa học quốc tế và trên nhiều ấn phẩm. Theo các tác giả Thomas, G.Bueno, Lapastora, và Tổ chức hợp tác quốc tế vì phát triển và đoàn kết (CIDSE) đã đƣa ra triết lý là: + Khuyến nông dựa trên quan điểm cho rằng nông dân là những ngƣời thông minh, có năng lực, mong muốn nhận đƣợc thông tin và kiến thức mới để phát triển sản xuất nhằm đem lại cuộc sống ấm no hạnh phúc cho gia đình, cho cá nhân và cho cộng đồng của mình. + Ngƣời nông dân đã sống qua nhiều đời tại địa phƣơng họ, trong môi trƣờng sinh thái và môi trƣờng xã hội của cộng đồng mình, họ có sự hiểu biết khá rõ về những yếu tố môi trƣờng xã hội nhƣ phong tục, tập quán, kinh nghiệm làm ăn ở địa phƣơng. Do đó nếu biết khơi dậy tiềm năng bằng nhiều yếu tố chủ quan và khách quan thì ƣớc vọng của ngƣời nông dân và cộng đồng nông thôn đều có thể trở thành hiện thực.
Ngƣời nông dân vốn sống gần thiên nhiên và sống bằng sức lao động của chính mình nên họ có nhiều đức tính quý là sống chân thành, cởi mở, cần cù siêng năng trong lao động, nhiều ngƣời lại rất thông minh, ham học hỏi, cầu tiến bộ. + Ngƣời nông dân cũng nhƣ các thành phần khác trong xã hội, đều có một sự mong muốn là đời sống vật chất và tinh thần ngày một đƣợc cải thiện. Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên http://www.vn 7 Điều yếu kém, hạn chế của ngƣời nông dân là thiếu thông tin, thiếu kiến thức kỹ thuật và cũng có thể do cơ chế tổ chức, cơ chế chính sách chƣa phù hợp. Do vậy nếu khuyến nông cung cấp đầy đủ thông tin, hƣớng dẫn kỹ thuật, tạo ra cơ chế thông thoáng phù hợp, ngƣời nông dân hoàn toàn có khả năng giải quyết các vấn đề của chính họ một cách thành công.
+ Ngƣời cán bộ khuyến nông (CBKN) đƣợc nhận trách nhiệm đƣa thông tin, đƣa các tiến bộ kỹ thuật đến nông dân. Nghiên cứu tháo gỡ những vƣớng mắc của ngƣời dân ở nông thôn, động viên khuyến khích họ, cộng đồng họ, tự nguyện, tự chủ trong việc giải quyết các vấn đề khó khăn trong cộng đồng. + Cơ sở triết lý nói trên dẫn đến những mục tiêu mà khuyến nông cần đạt đƣợc, những nguyên tắc khuyến nông phải tôn trọng, những phƣơng pháp khuyến nông đƣợc áp dụng và đạo đức, tƣ cách của CBKN khi làm việc với nông dân. Vai trò, mục tiêu và chức năng của khuyến nông đối với phát triển nông nghiệp, nông thôn ở Việt Nam * Vai trò: - Khuyến nông có vai trò quan trọng trong sự nghiệp phát triển nông thôn.
Trong điều kiện nƣớc ta hiện nay, nông nghiệp nông thôn có vai trò to lớn trong quá trình xây dựng và phát triển đất nƣớc, nhƣng ở nhiều vùng nông thôn mức sống và trình độ dân trí còn rất thấp, cơ sở hạ tầng yếu kém, trình độ sản xuất còn lạc hậu. Đây là những thách thức rất lớn trong phát triển nông nghiệp và nông thôn. Khuyến nông đƣợc coi là một trong những con đƣờng góp phần giải quyết những thách thức đó. Ngày nay công tác khuyến nông trở nên không thể thiếu đƣợc ở mỗi quốc gia, mỗi địa phƣơng và đối với từng hộ nông dân.
Mọi quốc gia đều cần sự cung ứng đầy đủ lƣơng thực thực phẩm cho toàn dân nƣớc đó, nếu tiêu chuẩn sống nói chung là phải trên mức đủ để tồn tại, thì sản xuất nông nghiệp phải cung cấp đủ thức ăn không chỉ cho nông dân và gia đình họ, mà còn cho những ngƣời làm trong ngành nghề khác nhƣ y tế, giáo dục, vận tải, công nghiệp, quốc phòng… Chỉ có nhƣ thế những ngƣời này mới quay trở lại đóng Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên http://www.vn 8 góp cho sự phát triển của những vùng nông thôn và giúp cho sự sản sinh và duy trì một tiến trình chung của sự phát triển kinh tế - xã hội. Thiếu một nền sản xuất nông nghiệp tăng trƣởng vững chắc thì toàn bộ những cố gắng phát triển xã hội và kinh tế sẽ bị hạn chế nghiêm trọng. Vì vậy công tác khuyến nông cần phải đƣợc tăng cƣờng củng cố và phát triển, trong mối quan hệ này khuyến nông thực sự là phƣơng cách hữu hiệu để thực hiện phát triển nông thôn.