Luận văn: Đánh giá và khai thác cây có ích của đồng bào Pa Kô, Vân Kiều tại Đakrông, Quảng Trị

Luận văn thạc sĩ phân tích và đề xuất giải pháp khai thác cây có ích, góp phần phát triển kinh tế xã hội cho đồng bào dân tộc Pakô.

• Tác giả: Trần Quang Phúc
• Người hướng dẫn: TS. Ninh Khắc Bản
• Trường học: Trường Đại Học Lâm Nghiệp
• Chuyên ngành: Lâm Học
• Đề tài: Giải Pháp Khai Thác Cây Có Ích Cho Phát Triển Kinh Tế Xã Hội Đồng Bào Dân Tộc Pakô
• Loại tài liệu: luận văn thực sự khoa học
• Năm xuất bản: 2008
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• 1. CHƯƠNG I: TỔNG QUAN TÀI LIỆU
• 1.1. Lịch sử nghiên cứu về thực vật dân tộc học
• 1.2. Thuật ngữ Thực vật dân tộc học
• 1.3. Tình hình nghiên cứu cây có ích trên Thế giới và Việt Nam
• 1.3.1. Tình hình nghiên cứu cây có ích trên Thế giới
• 1.3.2. Tình hình nghiên cứu cây có ích ở Việt Nam
• 1.4. Các xuất bản và nghiên cứu về cây có ích ở Việt Nam

Tóm tắt

I. Tổng quan về giải pháp khai thác cây có ích cho đồng bào dân tộc Pakô

Việt Nam có 54 dân tộc, trong đó đồng bào dân tộc Pakô là một trong những nhóm có nền văn hóa và kinh nghiệm phong phú trong việc khai thác tài nguyên thiên nhiên. Việc khai thác cây có ích không chỉ giúp nâng cao đời sống mà còn góp phần bảo tồn văn hóa và sinh thái. Các cây có ích như cây thuốc, cây thực phẩm, và cây nguyên liệu đóng vai trò quan trọng trong phát triển kinh tế xã hội của đồng bào Pakô.

1.1. Đặc điểm sinh thái và văn hóa của đồng bào dân tộc Pakô

Đồng bào Pakô sinh sống chủ yếu ở khu vực miền núi, nơi có điều kiện sinh thái đa dạng. Họ có nhiều kinh nghiệm trong việc sử dụng cây cỏ để phục vụ nhu cầu sinh hoạt hàng ngày. Các cây có ích như cây thuốc và cây thực phẩm được sử dụng rộng rãi trong đời sống hàng ngày.

1.2. Vai trò của cây có ích trong phát triển kinh tế xã hội

Cây có ích không chỉ cung cấp thực phẩm mà còn là nguồn thu nhập chính cho nhiều hộ gia đình. Việc phát triển các sản phẩm từ cây có ích giúp nâng cao giá trị kinh tế và tạo ra việc làm cho người dân địa phương.

II. Vấn đề và thách thức trong khai thác cây có ích cho đồng bào Pakô

Mặc dù có nhiều tiềm năng, nhưng việc khai thác cây có ích cho đồng bào Pakô vẫn gặp nhiều thách thức. Các vấn đề như thiếu kiến thức về kỹ thuật canh tác, sự biến đổi khí hậu, và áp lực từ phát triển kinh tế đang ảnh hưởng đến khả năng khai thác bền vững. Cần có những giải pháp cụ thể để giải quyết những vấn đề này.

2.1. Thiếu kiến thức và kỹ năng trong canh tác

Nhiều người dân chưa được đào tạo bài bản về kỹ thuật canh tác cây có ích. Điều này dẫn đến việc khai thác không hiệu quả và không bền vững. Cần có các chương trình đào tạo để nâng cao nhận thức và kỹ năng cho người dân.

2.2. Tác động của biến đổi khí hậu

Biến đổi khí hậu đang làm thay đổi điều kiện sinh thái, ảnh hưởng đến sự phát triển của cây có ích. Các hiện tượng thời tiết cực đoan như hạn hán và lũ lụt làm giảm năng suất cây trồng, đe dọa đến nguồn thu nhập của người dân.

III. Phương pháp khai thác cây có ích bền vững cho đồng bào Pakô

Để khai thác cây có ích một cách bền vững, cần áp dụng các phương pháp canh tác hiện đại kết hợp với kinh nghiệm truyền thống. Việc áp dụng công nghệ sinh học, bảo tồn đa dạng sinh học và phát triển nông nghiệp hữu cơ là những giải pháp khả thi.

3.1. Áp dụng công nghệ sinh học trong canh tác

Công nghệ sinh học có thể giúp cải thiện giống cây, tăng năng suất và chất lượng sản phẩm. Việc áp dụng công nghệ này sẽ giúp đồng bào Pakô nâng cao hiệu quả khai thác cây có ích.

3.2. Bảo tồn đa dạng sinh học và phát triển nông nghiệp hữu cơ

Bảo tồn đa dạng sinh học là rất quan trọng để duy trì hệ sinh thái. Phát triển nông nghiệp hữu cơ không chỉ giúp bảo vệ môi trường mà còn tạo ra sản phẩm an toàn cho sức khỏe người tiêu dùng.

IV. Ứng dụng thực tiễn và kết quả nghiên cứu về khai thác cây có ích

Nhiều nghiên cứu đã chỉ ra rằng việc khai thác cây có ích có thể mang lại lợi ích kinh tế lớn cho đồng bào Pakô. Các mô hình hợp tác xã và tổ nhóm sản xuất đã được triển khai thành công, giúp người dân nâng cao thu nhập và cải thiện đời sống.

4.1. Mô hình hợp tác xã trong khai thác cây có ích

Mô hình hợp tác xã đã giúp người dân Pakô tổ chức sản xuất, tiêu thụ sản phẩm một cách hiệu quả. Điều này không chỉ tăng thu nhập mà còn tạo ra sự gắn kết trong cộng đồng.

4.2. Kết quả nghiên cứu về hiệu quả kinh tế

Nghiên cứu cho thấy rằng việc khai thác cây có ích có thể tăng thu nhập cho hộ gia đình lên đến 30%. Các sản phẩm từ cây có ích như thảo dược và thực phẩm chức năng đang được thị trường ưa chuộng.

V. Kết luận và tương lai của khai thác cây có ích cho đồng bào Pakô

Khai thác cây có ích cho đồng bào Pakô không chỉ là một giải pháp kinh tế mà còn là một cách bảo tồn văn hóa và sinh thái. Tương lai của việc khai thác này phụ thuộc vào sự hợp tác giữa các bên liên quan, từ chính quyền đến cộng đồng địa phương.

5.1. Tầm quan trọng của sự hợp tác

Sự hợp tác giữa chính quyền, tổ chức phi chính phủ và cộng đồng là rất cần thiết để phát triển bền vững. Các chương trình hỗ trợ và đào tạo sẽ giúp đồng bào Pakô nâng cao năng lực khai thác cây có ích.

5.2. Định hướng phát triển trong tương lai

Trong tương lai, cần có các chính sách hỗ trợ cụ thể cho việc khai thác cây có ích. Việc phát triển các sản phẩm từ cây có ích sẽ góp phần nâng cao đời sống và bảo tồn văn hóa của đồng bào Pakô.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Khu vực huyện Đakrông thuộc tỉnh Quảng Trị sở hữu diện tích rừng tự nhiên rộng lớn lên tới 68.499 ha, chiếm 39,9% tổng diện tích rừng của toàn tỉnh. Nơi đây giữ vai trò rừng phòng hộ đầu nguồn đặc biệt quan trọng, điều tiết nguồn nước cho hệ thống sông Đakrông và sông Thạch Hãn. Vùng đệm của Khu bảo tồn thiên nhiên Đakrông gồm ba xã Tà Long, Húc Nghì và A Bung là địa bàn cư trú lâu đời của cộng đồng dân tộc thiểu số, trong đó đồng bào Pa Cô và Vân Kiều chiếm trên 80% tổng dân số. Vấn đề nghiên cứu trọng tâm xuất phát từ thực trạng sinh kế của người dân chủ yếu dựa vào nông nghiệp lạc hậu và khai thác lâm sản tự phát, khiến nguồn tài nguyên thực vật rừng suy giảm nhanh chóng, trong khi kho tàng tri thức bản địa độc đáo về sử dụng cây có ích đang đứng trước nguy cơ mai một nghiêm trọng.

Mục tiêu cụ thể của luận văn là tiến hành điều tra, kiểm kê toàn diện thành phần loài cây có ích; đánh giá hiện trạng khai thác và tư liệu hóa tri thức truyền thống của người Pa Cô và Vân Kiều tại 3 xã vùng đệm; từ đó đề xuất hệ thống giải pháp khoa học nhằm quản lý, sử dụng hợp lý nguồn tài nguyên thực vật gắn liền với phát triển kinh tế - xã hội bền vững. Phạm vi không gian nghiên cứu tập trung tại 3 xã trọng điểm (Tà Long, Húc Nghì, A Bung) thuộc Khu bảo tồn thiên nhiên Đakrông. Luận văn mang ý nghĩa thực tiễn to lớn khi xác lập cơ sở khoa học giúp gia tăng tỷ trọng thu nhập từ lâm sản ngoài gỗ (hiện đóng góp từ 25,75% đến 51,40% tổng thu nhập của các hộ nghèo), đồng thời giảm thiểu áp lực khai thác tiêu cực lên hơn 14.000 ha rừng đặc dụng và rừng phòng hộ trong khu vực.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu được xây dựng trên nền tảng lý thuyết Thực vật dân tộc học (Ethnobotany) bắt đầu từ những năm 1895 bởi John Harshberger và hoàn thiện qua quan điểm tổng hợp của Richard Ford (1978), xem xét mối quan hệ tương tác đa chiều giữa các nền văn hóa bản địa với thế giới thực vật. Bên cạnh đó, đề tài tích hợp lý thuyết Quản lý tài nguyên dựa vào cộng đồng (Community-Based Natural Resource Management) và Khung sinh kế bền vững (Sustainable Livelihoods Framework). Nghiên cứu làm sáng tỏ 4 khái niệm cốt lõi: Tri thức bản địa (Indigenous Knowledge), Cây có ích (Useful Plants), Lâm sản ngoài gỗ (Non-Timber Forest Products - NTFPs), và Bảo tồn chuyển chỗ - tại chỗ (Ex-situ and In-situ Conservation).

Phương pháp nghiên cứu

Nguồn dữ liệu của luận văn được thu thập thông qua sự kết hợp chặt chẽ giữa phương pháp nghiên cứu thực vật học thực địa và phương pháp điều tra xã hội học có sự tham gia của người dân:

• Phương pháp thực vật học: Thiết lập các tuyến điều tra thực địa và ô tiêu chuẩn theo quy chuẩn của Nguyễn Nghĩa Thìn (2007) trên toàn bộ các sinh cảnh rừng tự nhiên, rừng trồng và đất nông nghiệp. Tiến hành thu thập mẫu tiêu bản thực vật đầy đủ hoa, quả, lá với kích thước tiêu chuẩn 41 x 29 cm, cố định trong dung dịch cồn 40 - 45 độ và sấy khô. Định danh tên khoa học bằng phương pháp hình thái so sánh và chuẩn hóa danh lục theo bộ Danh mục các loài thực vật Việt Nam.
• Phương pháp xã hội học và thị trường: Sử dụng bộ công cụ Đánh giá nông thôn có sự tham gia (PRA) với 5 kỹ thuật phỏng vấn chuyên sâu (phỏng vấn mở, phỏng vấn bán cấu trúc, phỏng vấn có cấu trúc, phỏng vấn tái diễn và phỏng vấn chéo) kết hợp thảo luận nhóm. Ứng dụng phương pháp Phân tích và phát triển thị trường (MA&D) dựa trên hệ thống 6 câu hỏi định hướng nhằm khảo sát chuỗi cung ứng sản phẩm cây có ích.
• Cỡ mẫu và chọn mẫu: Cỡ mẫu điều tra xã hội học gồm 70 hộ gia đình được chọn mẫu phân tầng ngẫu nhiên tại 3 xã (Tà Long: 25 hộ, Húc Nghì: 20 hộ, A Bung: 25 hộ), đại diện cho các nhóm kinh tế khá, trung bình và nghèo của hai dân tộc Pa Cô, Vân Kiều. Lý do lựa chọn kết hợp các phương pháp này nhằm đối chiếu chéo thông tin định tính về kinh nghiệm dân gian với dữ liệu định lượng sinh học, đảm bảo độ chính xác cao nhất cho kết quả nghiên cứu. Toàn bộ số liệu thống kê được xử lý bằng phương pháp toán học trung bình cộng và phân tích tỷ lệ phần trăm. Quá trình thu thập dữ liệu thực địa diễn ra hoàn chỉnh trong giai đoạn 2007 - 2008.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

1. Đa dạng về thành phần loài và taxon thực vật: Đề tài đã ghi nhận 255 loài cây có ích thuộc 203 chi, 79 họ của 3 ngành thực vật bậc cao có mạch. Ngành Ngọc lan (Magnoliophyta) giữ ưu thế tuyệt đối với 248 loài (chiếm 97,2%), 197 chi (97,0%) và 73 họ (92,4%). Ngành Dương xỉ (Polypodiophyta) có 5 loài (2,0%) và ngành Thông (Pinophyta) có 2 loài (0,8%). Có 11 họ thực vật giàu loài nhất tập trung tới 139 loài (chiếm 54,5% tổng số loài), dẫn đầu là họ Đậu Fabaceae (21 loài), họ Cau dừa Arecaceae (18 loài), họ Thầu dầu Euphorbiaceae (17 loài) và họ Cúc Asteraceae (14 loài). Chi giàu loài nhất là chi Mây tre Calamus với 7 loài (chiếm 35% nhóm chi đa dạng).
2. Đặc điểm phân bố sinh cảnh: Phần lớn cây có ích sinh trưởng trong rừng tự nhiên với 164 loài (chiếm 64,3%), tiếp theo là hệ thống nông lâm kết hợp với 36 loài (14,2%), rừng trồng có 30 loài (11,7%) và vườn nhà có 25 loài (9,8%). Trong tổng số 255 loài, nguồn gốc hoang dại chiếm tới 185 loài (72,5%), cho thấy đời sống người dân còn phụ thuộc rất lớn vào hệ sinh thái tự nhiên.
3. Cơ cấu nhóm công dụng và đóng góp sinh kế: Tài nguyên thực vật được phân thành 6 nhóm công dụng chính, trong đó nhóm cây làm thuốc chiếm tỷ trọng áp đảo với 214 loài (64,5%), nhóm cây ăn được gồm 61 loài (18,4%), nhóm cây lấy gỗ xây dựng gồm 20 loài, nhóm cây làm thủ công mỹ nghệ gồm 17 loài, nhóm cây độc gồm 14 loài và nhóm cây nhuộm màu gồm 6 loài. Kết quả khảo sát 70 hộ cho thấy 69,39% số hộ có nguồn thu nhập trực tiếp từ rừng. Lâm sản ngoài gỗ đóng góp từ 31,80% đến 51,40% tổng thu nhập của hộ nghèo tại xã Tà Long, từ 32,08% đến 50,00% tại xã A Bung và từ 25,75% đến 48,85% tại xã Húc Nghì. Hộ nghèo đi rừng khai thác trung bình 20 - 24 ngày/tháng, cá biệt lên tới 28 ngày/tháng.
4. Kho tàng tri thức bản địa đặc sắc và nguy cơ khai thác: Ghi nhận 10 bài thuốc dân gian tiêu biểu cùng các phương thức sử dụng mới như dùng hạt cây bàm bàm (Entada phaseoloides) nướng chín chữa viêm gan, vỏ củ ráy dại (Alocasia macrorrhizos) chữa sốt thương hàn, dây mật dã và hạt thàn mát dùng duốc cá, lá lim xanh kết hợp chè tàu nhuộm vải màu xanh đen. Tuy nhiên, việc khai thác rễ củ chiếm tới 21,5% (46 loài) và toàn cây chiếm 7,0% (15 loài) đối với các cây thuốc quý như Bình vôi, Hoàng đằng, Thổ phục linh đang tạo ra nguy cơ suy kiệt nguồn gen trầm trọng.

Thảo luận kết quả

Các số liệu nghiên cứu có thể được biểu diễn trực quan qua biểu đồ cột thể hiện tương quan tỷ trọng thu nhập từ lâm sản ngoài gỗ giữa các nhóm hộ và biểu đồ tròn phân bổ 6 nhóm công dụng thực vật. Tỷ trọng áp đảo của nhóm cây thuốc (214 loài) và cây ăn được (61 loài) phản ánh rõ nét sự thích ứng sinh tồn của cộng đồng người Pa Cô và Vân Kiều trong điều kiện giao thông cách trở, trạm y tế và mạng lưới thương mại còn hạn chế.

So sánh với các nghiên cứu thực vật dân tộc học tại Vườn quốc gia Ba Vì hay vùng người Thái ở Con Cuông (Nghệ An), tri thức bản địa tại Đakrông mang đậm dấu ấn riêng biệt gắn liền với hệ sinh thái dãy Trung Trường Sơn. Tuy nhiên, sự xâm nhập của các sản phẩm may mặc, dược phẩm công nghiệp cùng tập quán truyền khẩu bí truyền không ghi chép đang khiến tri thức truyền thống bị mai một nhanh chóng qua các thế hệ.

Đề xuất và khuyến nghị

1. Quy hoạch và phân vùng bảo tồn chuyển chỗ và tại chỗ: Ban quản lý Khu bảo tồn thiên nhiên Đakrông phối hợp với chính quyền 3 xã thành lập 05 khu vực bảo vệ nghiêm ngặt đối với các loài cây thuốc quý có nguy cơ bị tuyệt diệt do khai thác rễ củ như Hoàng đằng, Bình vôi, Thổ phục linh; đặt mục tiêu bảo tồn nguyên vẹn 100% diện tích phân bố tự nhiên trọng điểm trước năm 2012.
2. Xây dựng mô hình vườn thuốc gia đình và nông lâm kết hợp: Trạm Khuyến nông - Khuyến lâm huyện Đakrông triển khai hỗ trợ kỹ thuật nhân giống, di thực 15 loài cây dược liệu và rau rừng bản địa có giá trị thương phẩm cao (Ba gạc vòng, Chè dây, Củ ném, Đọt bón) vào canh tác tại vườn nhà của 150 hộ gia đình, hướng tới mục tiêu cung ứng tối thiểu 35% nhu cầu sử dụng tại chỗ vào năm 2015.
3. Phát triển chuỗi giá trị và tổ chức chế biến lâm sản ngoài gỗ: Thành lập 03 tổ hợp tác đan lát thủ công mỹ nghệ mây tre và sơ chế dược liệu tại các xã Tà Long, Húc Nghì, A Bung; kết nối thị trường tiêu thụ nhằm nâng cao 20% giá trị gia tăng của sản phẩm chế biến trong vòng 24 tháng.
4. Tư liệu hóa và truyền dạy tri thức bản địa: Phòng Văn hóa - Thông tin huyện Đakrông chủ trì xuất bản cẩm nang tri thức cây thuốc dân tộc Pa Cô - Vân Kiều; đưa chương trình giáo dục bảo tồn đa dạng sinh học và văn hóa truyền thống vào giảng dạy ngoại khóa tại 100% trường học phổ thông trên địa bàn trong thời gian 3 năm.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

1. Cán bộ quản lý Khu bảo tồn thiên nhiên và Kiểm lâm địa phương: Cung cấp danh lục chuẩn hóa 255 loài cây có ích cùng dữ liệu phân bố sinh cảnh, hỗ trợ công tác tuần tra bảo vệ rừng và xây dựng phương án đồng quản lý rừng bền vững cùng cộng đồng.
2. Nhà khoa học và chuyên gia Dược liệu học: Cung cấp cơ sở dữ liệu thực địa về 214 loài cây thuốc và 10 bài thuốc dân gian độc đáo, tạo tiền đề cho các công trình chiết tách hoạt chất sinh học và sàng lọc dược tính phát triển tân dược.
3. Cơ quan hoạch định chính sách phát triển nông thôn miền núi: Nắm bắt cấu trúc thu nhập thực tế của đồng bào thiểu số (nơi lâm sản ngoài gỗ chiếm tới 51,40% sinh kế hộ nghèo) để thiết kế các dự án xóa đói giảm nghèo gắn với giao khoán bảo vệ rừng hiệu quả.
4. Giảng viên, học viên cao học và sinh viên ngành Lâm học, Thực vật học, Dân tộc học: Làm tài liệu tham khảo chuẩn mực về quy trình tích hợp phương pháp điều tra thực vật học truyền thống với công cụ PRA và MA&D trong nghiên cứu thực vật dân tộc học.

Câu hỏi thường gặp

Mức độ phụ thuộc kinh tế của đồng bào vùng đệm Đakrông vào tài nguyên rừng diễn ra như thế nào?
Khảo sát thực tế cho thấy 69,39% số hộ tại 3 xã Tà Long, Húc Nghì và A Bung có thu nhập phụ thuộc vào rừng. Lâm sản ngoài gỗ đóng góp từ 25,75% đến 51,40% tổng thu nhập của các hộ nghèo và trung bình, với số ngày đi rừng bình quân từ 20 đến 24 ngày mỗi tháng trong mùa vụ thu hái.

Ngành thực vật nào chiếm ưu thế tuyệt đối trong danh mục cây có ích tại địa bàn nghiên cứu?
Ngành Ngọc lan (Magnoliophyta) chiếm ưu thế vượt trội với 248 loài (đạt tỷ lệ 97,2%), phân bố ở 197 chi và 73 họ. Ngược lại, ngành Dương xỉ (Polypodiophyta) chỉ chiếm 2,0% với 5 loài và ngành Thông (Pinophyta) chiếm 0,8% với 2 loài được ghi nhận.

Những họ thực vật nào sở hữu số lượng loài cây có ích phong phú nhất?
Nghiên cứu xác định được 11 họ thực vật giàu loài nhất với tổng cộng 139 loài, chiếm 54,5% danh lục. Dẫn đầu là họ Đậu (Fabaceae) với 21 loài, theo sau là họ Cau dừa (Arecaceae) với 18 loài, họ Thầu dầu (Euphorbiaceae) với 17 loài và họ Cúc (Asteraceae) với 14 loài.

Cộng đồng người Pa Cô và Vân Kiều sở hữu những kinh nghiệm dân gian độc đáo nào trong việc dùng cây rừng?
Đồng bào có tri thức độc đáo như nướng chín hạt cây bàm bàm hòa nước uống chữa viêm gan vàng da, dùng củ ráy dại chữa dứt điểm sốt thương hàn, dùng đọt non cây bón và môn vót làm rau ăn đặc sản, hoặc kết hợp lá lim xanh với chè tàu đun sôi ngâm nhuộm vải thổ cẩm màu xanh đen.

Tập quán thu hái nào hiện nay đang đe dọa nghiêm trọng nhất đến tính bền vững của các loài cây thuốc?
Phương thức khai thác tận diệt các bộ phận rễ, củ chiếm tới 21,5% tổng số loài (tiêu biểu như Bình vôi, Hoàng đằng, Thổ phục linh) và khai thác toàn cây chiếm 7,0%. Việc thu hái tự nhiên không đi kèm trồng bổ sung khiến các loài cây lâu năm có nguy cơ biến mất hoàn toàn khỏi sinh cảnh tự nhiên.

Kết luận

• Đã xác lập danh mục toàn diện gồm 255 loài cây có ích thuộc 203 chi, 79 họ của 3 ngành thực vật bậc cao tại 3 xã vùng đệm Khu bảo tồn thiên nhiên Đakrông.
• Khẳng định vai trò thiết yếu của lâm sản ngoài gỗ khi đóng góp trực tiếp tới 51,40% tổng thu nhập của hộ nghèo, với 69,39% số hộ dân tham gia khai thác.
• Hệ thống hóa 214 loài cây thuốc bản địa, chỉ rõ 10 bài thuốc gia truyền có giá trị chữa trị độc đáo của đồng bào Pa Cô và Vân Kiều.
• Cảnh báo nguy cơ suy giảm đa dạng sinh học khi 64,3% số loài phân bố ở rừng tự nhiên và 21,5% số cây thuốc bị khai thác mang tính hủy diệt ở bộ phận rễ, củ.
• Xây dựng 4 nhóm giải pháp mang tính khả thi cao kết hợp bảo tồn nguồn gen, quy hoạch vườn cây bản địa và nâng cao chuỗi giá trị thương phẩm.

Kế hoạch triển khai giai đoạn 2009 - 2015 cần ưu tiên xây dựng các mô hình thí điểm trồng dược liệu dưới tán rừng và số hóa tài liệu tri thức bản địa. Hãy nghiên cứu và ứng dụng ngay các phát hiện khoa học từ luận văn thạc sĩ này để hoàn thiện công tác quản lý tài nguyên rừng và thúc đẩy sinh kế bền vững cho đồng bào vùng cao!

Trích đoạn nội dung tài liệu

Bé gi¸o dôc vµ ®µo t¹o bé n«ng nghiÖp vµ PTNt Tr­êng ®¹i häc l©m nghiÖp ---------------------------------- TrÇn quang phôc ®iÒu tra, ®¸nh gi¸ vµ ®Ò xuÊt gi¶I ph¸p khai th¸c, sö dông hîp lý c©y cã Ých nh»m gãp phÇn ph¸t triÓn kinh tÕ - x· héi cña ®ång bµo d©n téc pak« vµ v©n kiÒu ë 3 x· vïng ®Öm (tµ long, hóc ngh× vµ a bung) thuéc khu b¶o tån thiªn nhiªn ®akr«ng - tØnh qu¶ng trÞ luËn v¨n th¹c sü khoa häc l©m nghiÖp Hµ Néi - 2008 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] Bé gi¸o dôc vµ ®µo t¹o bé n«ng nghiÖp vµ PTNt Tr­êng ®¹i häc l©m nghiÖp ---------------------------------- TrÇn quang phôc ®iÒu tra, ®¸nh gi¸ vµ ®Ò xuÊt gi¶I ph¸p khai th¸c, sö dông hîp lý c©y cã Ých nh»m gãp phÇn ph¸t triÓn kinh tÕ - x· héi cña ®ång bµo d©n téc pak« vµ v©n kiÒu ë 3 x· vïng ®Öm (tµ long, hóc ngh× vµ a bung) thuéc khu b¶o tån thiªn nhiªn ®akr«ng - tØnh qu¶ng trÞ Chuyªn ngµnh: L©m häc M· sè: 60.60 luËn v¨n th¹c sü khoa häc l©m nghiÖp Ng­êi h­íng dÉn khoa häc: TS. Ninh Kh¾c B¶n Hµ Néi - 2008 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 1 Më §ÇU ViÖt Nam cã 54 d©n téc cïng chung sèng, do tËp qu¸n, truyÒn thèng vµ ®iÒu kiÖn tù nhiªn kh¸c nhau nªn ë mçi vïng c­ tró, mçi d©n téc, mçi céng ®ång d©n c­ ®· ®óc kÕt vµ tÝch luü cho riªng m×nh nh÷ng kinh nghiÖm quý b¸u vÒ sö dông thùc vËt ®Ó phôc vô c¸c nhu cÇu cña cuéc sèng. Cho tíi nay, hÇu hÕt c¸c kinh nghiÖm chØ ®­îc l­u truyÒn vµ øng dông trong néi bé mçi céng ®ång. NhiÒu tri thøc, kinh nghiÖm cã thÓ øng dông ®Ó s¶n xuÊt c¸c s¶n phÈm míi gãp phÇn ph¸t triÓn kinh tÕ x· héi vµ n©ng cao hiÖu qu¶ sö dông tµi nguyªn nãi chung, tµi nguyªn thùc vËt nãi riªng.

Tuy nhiªn, do bÞ t¸c ®éng cña nhiÒu yÕu tè, nh÷ng tri thøc vµ kinh nghiÖm sö dông thùc vËt cña c¸c nhãm d©n téc thiÓu sè hiÖn ®ang cã nguy c¬ mÊt dÇn vµ bÞ quªn l·ng. §akr«ng lµ mét huyÖn miÒn nói n»m ë phÝa T©y cña tØnh Qu¶ng TrÞ, cã diÖn tÝch rõng kho¶ng 68.499 ha, chiÕm 39,9% tæng diÖn tÝch rõng cña c¶ tØnh. Khu b¶o tån thiªn nhiªn §akr«ng lµ n¬i cã hÖ thùc vËt phong phó vµ hÖ sinh th¸i ®iÓn h×nh cña vïng ®åi nói Trung tr­êng S¬n, cã ý nghÜa quan träng vÒ kinh tÕ, khoa häc vµ v¨n ho¸. Khu b¶o tån thiªn nhiªn §ak«ng lµ vïng rõng phßng hé ®Çu nguån, cung cÊp vµ ®iÒu tiÕt n­íc cho s«ng §akr«ng vµ s«ng Th¹ch H·n, ®iÒu hoµ nguån n­íc vïng h¹ l­u.

D©n c­ sinh sèng xung quanh khu b¶o tån thiªn nhiªn §akr«ng gåm nhiÒu céng ®ång d©n téc kh¸c nhau, trong ®ã, d©n téc V©n KiÒu vµ Pa K« lµ hai d©n téc chiÕm sè l­îng lín (80%). Tµ Long, Hóc Ngh× vµ A Bung lµ 3 x· n»m trong vïng ®Öm cña Khu b¶o tån thiªn nhiªn §akr«ng gåm 4 d©n téc V©n KiÒu, Pa Hy, Pa K« vµ Kinh cïng sinh sèng. §©y lµ khu vùc vÉn cßn ®é che phñ rõng kh¸ cao, hÖ ®éng, thùc vËt t­¬ng ®èi phong phó ®a d¹ng c¶ vÒ thµnh phÇn loµi vµ n¬i sèng. Canh t¸c n«ng nghiÖp lµ ph­¬ng thøc sinh sèng chñ yÕu cña ®ång bµo c¸c d©n téc trong vïng, bªn c¹nh ®ã khai th¸c l©m s¶n ®ãng vai trß ®¸ng kÓ trong thu nhËp cña c¸c hé nghÌo trong céng ®ång.

NÒn s¶n xuÊt cßn l¹c hËu, tr×nh ®é v¨n ho¸ vµ nhËn thøc vÒ tù nhiªn ch­a cao dÉn ®Õn khai th¸c vµ sö dông tµi nguyªn rõng LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 2 kh«ng cã tæ chøc. Tuy nhiªn, nh÷ng hiÓu biÕt vµ kinh nghiÖm sö dông thùc vËt cña céng ®ång ng­êi V©n KiÒu vµ Pa K« mang nhiÒu nÐt ®éc ®¸o vµ s¾c th¸i riªng. Cho tíi nay, míi chØ cã mét sè nghiªn cøu s¬ bé vÒ sö dông thùc vËt lµm thuèc. C¸c nhãm c©y cã Ých kh¸c nh­ c©y cho chÊt nhuém mµu, c©y lÊy sîi, c©y sö dông lµm thùc phÈm.gÇn nh­ ch­a ®­îc quan t©m, nghiªn cøu.

V× vËy, viÖc "§iÒu tra, ®¸nh gi¸ vµ ®Ò xuÊt gi¶i ph¸p khai th¸c, sö dông hîp lý c©y cã Ých nh»m gãp phÇn ph¸t triÓn kinh tÕ - x· héi cña ®ång bµo d©n téc Pa K« vµ V©n KiÒu ë 3 x· vïng ®Öm (Tµ Long, Hóc Ngh× vµ ABung) thuéc Khu b¶o tån thiªn nhiªn §akr«ng - TØnh Qu¶ng TrÞ", tham gia xo¸ ®ãi gi¶m nghÌo, duy tr×, b¶o tån ®a d¹ng sinh häc, tri thøc b¶n ®Þa vµ b¶n s¾c v¨n ho¸ d©n téc. LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 3 CH¦¥NG I TæNG QUAN TµI LIÖU 1. LÞch sö nghiªn cøu vÒ thùc vËt d©n téc häc ThuËt ng÷ Thùc vËt d©n téc häc (Ethnobotany) ®­îc sö dông lÇn ®Çu tiªn vµo n¨m 1895 trong bµi gi¶ng cña TS. John Harshberger ë Philadenphia.

¤ng cho r»ng thùc vËt häc d©n téc lµ nghiªn cøu “C¸c c©y ®­îc sö dông bëi ng­êi nguyªn thuû vµ c¸c thæ d©n”. Mét n¨m sau ®ã (1896), trong bµi thuyÕt tr×nh ®Çu tiªn cña m×nh vÒ Thùc vËt d©n téc häc, Harshberger ®· chØ ra r»ng, ®©y lµ lÜnh vùc nghiªn cøu lµm s¸ng tá “VÞ thÕ v¨n ho¸ cña c¸c bé l¹c ®· sö dông thùc vËt ®Ó lµm thùc phÈm, n¬i c­ tró vµ quÇn ¸o”. Nh­ vËy, ®Õn lóc nµy, c¸c nhµ thùc vËt d©n téc häc míi chØ xem xÐt tíi ba nhãm c©y cã gi¸ trÞ quan träng lµ c©y ¨n ®­îc (lµm l­¬ng thùc - thùc phÈm); c©y lµm nhµ, lÒu tr¹i vµ c¸c c©y cã sîi. Ngoµi ra, ®èi t­îng cña c¸c nghiªn cøu ®­îc x¸c ®Þnh lµ “bé l¹c”, “thæ d©n” vµ “ng­êi nguyªn thuû” [9].

Sau ®ã, thuËt ng÷ “Thùc vËt d©n téc” ®­îc thõa nhËn vµ sö dông réng r·i trong nhiÒu c«ng tr×nh nghiªn cøu. Tuy nhiªn, vµo nh÷ng n¨m ®Çu thÕ kû 20, c¸c c«ng tr×nh nghiªn cøu ®· tËp trung vµo viÖc ®iÒu tra, ghi chÐp vÒ thµnh phÇn c©y cã Ých vµ c¸ch sö dông cña chóng. §Õn n¨m 1916, c¸c nhµ nghiªn cøu Thùc vËt d©n téc häc ®· nhËn thøc ®­îc sù cÇn thiÕt ph¶i bæ sung lý thuyÕt vµ ph­¬ng ph¸p luËn cho lÜnh vùc nhiªn cøu míi nµy. Khi ®ã, Thùc vËt d©n téc häc kh«ng chØ lµ sù thu thËp nhiÒu h¬n n÷a c¸c tri thøc mµ cßn ph¶i ®¸nh gi¸ vÒ gi¸ trÞ khoa häc cña c¸c ph­¬ng ph¸p sö dông trong ®iÒu tra vµ tÝnh x¸c thùc cña kÕt qu¶.

N¨m 1941, Thùc vËt d©n téc häc ®· cã mét b­íc tiÕn míi vÒ nhËn thøc vµ môc tiªu nghiªn cøu. Lóc nµy, nã kh«ng chØ bao gåm c¸c nghiªn cøu liªn quan tíi kinh nghiÖm sö dông thùc vËt cña c¸c nhãm ng­êi nguyªn thuû mµ cßn nghiªn cøu mèi liªn quan gi÷a ng­êi nguyªn thuû vµ giíi thùc vËt. C¸c LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 4 nhµ nghiªn cøu ®· m« t¶ sù phô thuéc cña ®êi sèng vËt chÊt, tinh thÇn cña c¸c céng ®ång d©n c­ vµo giíi thùc vËt ®Þa ph­¬ng, ®· ®­a ra c¸c luËn chøng khoa häc vÒ b¶o tån, truyÒn thèng v¨n ho¸ cña c¸c céng ®ång trªn c¬ së cïng tån t¹i hµi hoµ víi giíi thùc vËt [9]. N¨m 1978 lµ thêi kú cã sù thay ®æi lín nhÊt vÒ nghiªn cøu Thùc vËt d©n téc häc, Rechard Ford ®­a ra quan niÖm “Sù tæng hîp míi cña Thùc vËt d©n téc häc” [47].

Theo quan niÖm nµy, c¸c nhµ thùc vËt d©n téc häc cÇn ph¶i cã n¨ng lùc ®Ó nhËn biÕt c¸c loµi c©y cã ý nghÜa g× lµm c¬ së cho sù ph©n chia chóng trªn c¬ së c¸c nÒn v¨n ho¸ kh¸c nhau. X¸c ®Þnh ®­îc d©n c­ cña c¸c nÒn v¨n ho¸ ®· nhËn thøc chóng, sö dông chóng vµ phô thuéc vµo chóng nh­ thÕ nµo. §Ó thùc hiÖn ®­îc c¸c néi dung cña m×nh, Thùc vËt d©n téc häc ®· thùc sù trë thµnh mét bé m«n khoa häc ®a ngµnh, v× thÕ nã còng chÊp nhËn nhiÒu lý thuyÕt vµ ph­¬ng ph¸p nghiªn cøu cña c¸c ngµnh khoa häc kh¸c cã liªn quan nh­ thùc vËt häc, d­îc häc, hãa häc, kh¶o cæ häc. T×nh h×nh nghiªn cøu c©y cã Ých trªn ThÕ giíi vµ ViÖt Nam.

T×nh h×nh nghiªn cøu vÒ c©y cã Ých trªn thÕ giíi 1. C©y cã Ých trong ®êi sèng nh©n lo¹i. LÞch sö ph¸t triÓn, tiÕn ho¸ cña loµi ng­êi g¾n liÒn víi qu¸ tr×nh sö dông tµi nguyªn thiªn nhiªn trªn tr¸i ®Êt, trong ®ã, c©y cá lu«n lµ ®èi t­îng ®­îc con ng­êi sö dông ®Çu tiªn vµ nhiÒu nhÊt. Ban ®Çu chØ lµ ®Ó ®¸p øng c¸c nhu cÇu vÒ c¸i ¨n vµ n¬i c­ tró.

Nh­ng dÇn dÇn trong qu¸ tr×nh tiÕn ho¸, con ng­êi l¹i biÕt gieo trång, ch¨m sãc, thu h¸i, cÊt gi÷ vµ chÕ biÕn nh÷ng lo¹i c©y mang l¹i nhiÒu lîi Ých cho ®êi sèng cña m×nh. §Ó thÝch nghi vµ tån t¹i, con ng­êi ph¶i chèng chÞu víi thiªn nhiªn lóc nµy xuÊt hiÖn nhu cÇu vÒ thuèc ch÷a bÖnh vµ chÊt ®éc ®Ó s¨n b¾t. V× vËy, vai trß cña c©y cá gÇn nh­ bao trïm toµn bé ®êi sèng con ng­êi (l­¬ng thùc - thùc phÈm, n¬i c­ tró, thuèc, may mÆc, s¨n b¾t vµ c¶ c¸c nghi lÔ t«n gi¸o). LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 5 X· héi loµi ng­êi ph¸t triÓn h¬n th× c¸c nhu cÇu x· héi kh¸c còng h×nh thµnh theo, lóc nµy hä kh«ng chØ ®ßi hái ®­îc ¨n ®Çy ®ñ mµ ph¶i ®­îc ¨n ngon, hä kh«ng cßn ®Ó c¬ thÓ m×nh mét c¸ch tù nhiªn n÷a mµ ph¶i cã c¸i che th©n, råi mÆc ®Ñp do vËy, c©y cá kh«ng chØ ®¸p øng nhu cÇu sinh häc cña con ng­êi mµ cßn lµ nguån nguyªn liÖu cho c¸c môc ®Ých kh¸c.

TÊt c¶ qu¸ tr×nh ®ã cø x¶y ra dÇn dÇn, qua ®ã ng­êi d©n tÝch luü l¹i c¸c kinh nghiÖm thùc tÕ. Nh÷ng kinh nghiÖm nµy ®­îc truyÒn tõ thÕ hÖ nµy sang thÕ hÖ kh¸c th«ng qua viÖc häc hái lÉn nhau gi÷a nh÷ng ng­êi cïng mét thÕ hÖ vµ kinh nghiÖm tù tÝch luü ®­îc cña mçi c¸ nh©n qua qu¸ tr×nh lao ®éng [50]. Nh÷ng tµi liÖu ghi l¹i viÖc sö dông thùc vËt cña ng­êi ph­¬ng T©y lµ vµo kho¶ng 1770 n¨m tr­íc c«ng nguyªn cña ng­êi Neanderthal vµ kho¶ng 1550 n¨m tr­íc C«ng nguyªn cña ng­êi Ai cËp cæ ®¹i. Ng­êi Ai CËp cæ tin t­ëng vµo gi¸ trÞ cña c©y cá kh«ng chØ cho ng­êi sèng mµ nã cßn cã t¸c ®éng m¹nh mÏ tíi c¸c vÞ vua Ai CËp cæ (Pharaohs) ®· chÕt.

Trong c¸c ng«i mé cæ Ai CËp, c¸c x¸c chÕt ®­îc ng©m tÈm bëi nhiÒu lo¹i dÇu, h­¬ng liÖu thùc vËt vµ ®­îc quÊn b»ng v¶i c©y lanh. §iÒu ®ã chøng tá, ng­êi Ai CËp ch¾c ch¾n biÕt cÊt tinh dÇu vµ dÖt v¶i. Còng trong thêi gian nµy lÞch sö nÒn y häc Trung Quèc, Ên §é ®Òu ghi nhËn vÒ viÖc sö dông c¸c c©y cá lµm thuèc c¸ch ®©y kho¶ng 3000- 5000 n¨m. Tõ 3000 n¨m tr­íc ®©y, Kinh Vª §a, Ên §é ®· nãi vÒ h­¬ng hoa ®Ó cóng b¸i.