Luận văn một số giải pháp hoàn thiện tổ chức và phát triển hợp tác xã thương mại ở nông thôn nước ta hiện nay

Luận văn đề xuất giải pháp hoàn thiện tổ chức và phát triển hợp tác xã thương mại ở nông thôn, góp phần thúc đẩy kinh tế địa phương hiệu quả.

• Chuyên ngành: Kinh tế nông thôn
• Đề tài: Một số giải pháp hoàn thiện tổ chức và phát triển hợp tác xã thương mại ở nông thôn nước ta hiện nay
• Loại tài liệu: đề tài nghiên cứu khoa học
• Năm xuất bản: 2004
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• 1. CHƯƠNG 1: Mét sè vÊn ®Ò lý luËn c¬ b¶n vÒ tæ chøc vµ ph¸t triÓn hîp t¸c x· th−¬ng m¹i ë n«ng th«n
• 1.1. C¬ së lý luËn vÒ tæ chøc vµ ph¸t triÓn HTXTM ë n«ng th«n
• 2. CHƯƠNG II: Thùc tr¹ng tæ chøc vµ ph¸t triÓn HTXTM ë n«ng th«n ViÖt Nam tõ 1997 ®Õn nay
• 3. CHƯƠNG III: Mét sè gi¶i ph¸p hoµn thiÖn tæ chøc vµ ph¸t triÓn HTXTM ë n«ng th«n n−íc ta

Tóm tắt

I. Tổ chức và phát triển hợp tác xã thương mại nông thôn

Hợp tác xã nông thôn đóng vai trò quan trọng trong việc xây dựng và phát triển kinh tế nông thôn. Quá trình đổi mới cơ chế quản lý kinh tế đã tác động mạnh đến sự đổi mới nội dung hoạt động, mô hình tổ chức và các chính sách khuyến khích phát triển hợp tác xã thương mại. Đặc biệt, sau khi Luật Hợp tác xã năm 1996 được ban hành, nhiều hợp tác xã thương mại đã được chuyển đổi và thành lập mới, bước đầu có những chuyển biến phù hợp với cơ chế kinh tế thị trường. Tuy nhiên, hiện tại hợp tác xã thương mại ở nông thôn còn ít về số lượng, yếu về chất lượng và kém về tác dụng, nhất là khả năng tiêu thụ nông sản cho kinh tế hộ nông dân.

1.1. Thực trạng tổ chức hợp tác xã thương mại

Thực trạng tổ chức hợp tác xã thương mại ở nông thôn hiện nay còn nhiều hạn chế. Số lượng hợp tác xã thương mại còn ít, chất lượng hoạt động chưa cao, và khả năng tiêu thụ nông sản còn yếu. Điều này đặt ra yêu cầu cấp thiết cho việc đổi mới và hoàn thiện tổ chức hợp tác xã thương mại để đáp ứng nhu cầu phát triển kinh tế nông thôn.

1.2. Đổi mới tổ chức hợp tác xã thương mại

Đổi mới tổ chức hợp tác xã thương mại theo hướng tổ chức lại thành các hợp tác xã chủ yếu hoạt động trong lĩnh vực dịch vụ 'hai đầu' cho kinh tế hộ nông dân. Phương thức đại lý hoặc hợp đồng tiêu thụ nông sản, cung ứng vật tư nông nghiệp và hàng công nghiệp tiêu dùng là những giải pháp quan trọng để nâng cao hiệu quả hoạt động của hợp tác xã thương mại.

II. Giải pháp phát triển hợp tác xã thương mại nông thôn

Để phát triển bền vững hợp tác xã thương mại ở nông thôn, cần có các giải pháp đồng bộ từ phía Nhà nước và các địa phương. Các giải pháp bao gồm việc tăng cường hỗ trợ tài chính, đào tạo nguồn nhân lực, và hoàn thiện khung pháp lý. Đặc biệt, việc thúc đẩy liên kết giữa các hợp tác xã thương mại với các doanh nghiệp và thị trường tiêu thụ nông sản là yếu tố then chốt để nâng cao hiệu quả hoạt động.

2.1. Hỗ trợ tài chính và đào tạo nhân lực

Nhà nước cần có chính sách hỗ trợ tài chính và đào tạo nguồn nhân lực cho hợp tác xã thương mại. Việc này bao gồm cung cấp vốn vay ưu đãi, hỗ trợ kỹ thuật, và đào tạo kỹ năng quản lý cho các thành viên hợp tác xã. Đây là những yếu tố quan trọng giúp hợp tác xã thương mại hoạt động hiệu quả hơn.

2.2. Hoàn thiện khung pháp lý

Hoàn thiện khung pháp lý là yếu tố then chốt để phát triển hợp tác xã thương mại. Cần sửa đổi và bổ sung các quy định trong Luật Hợp tác xã để phù hợp với tình hình thực tế và đáp ứng nhu cầu phát triển của hợp tác xã thương mại trong bối cảnh hội nhập kinh tế quốc tế.

III. Phát triển bền vững hợp tác xã thương mại nông thôn

Phát triển bền vững hợp tác xã thương mại ở nông thôn là mục tiêu quan trọng trong chiến lược phát triển kinh tế nông thôn. Để đạt được mục tiêu này, cần tăng cường sự liên kết giữa các hợp tác xã thương mại với các doanh nghiệp và thị trường tiêu thụ nông sản. Đồng thời, cần thúc đẩy việc áp dụng các mô hình hợp tác xã kiểu mới để nâng cao hiệu quả hoạt động và đóng góp vào sự phát triển kinh tế nông thôn.

3.1. Tăng cường liên kết với thị trường

Tăng cường liên kết giữa các hợp tác xã thương mại với các doanh nghiệp và thị trường tiêu thụ nông sản là yếu tố quan trọng để phát triển bền vững. Việc này giúp các hợp tác xã thương mại tiếp cận được thị trường tiêu thụ lớn hơn, từ đó nâng cao hiệu quả hoạt động và thu nhập cho các thành viên.

3.2. Áp dụng mô hình hợp tác xã kiểu mới

Áp dụng các mô hình hợp tác xã kiểu mới là giải pháp quan trọng để nâng cao hiệu quả hoạt động của hợp tác xã thương mại. Các mô hình này tập trung vào việc đổi mới cơ chế quản lý, tăng cường sự tham gia của các thành viên, và nâng cao chất lượng dịch vụ cung cấp.

Nội dung chính

BÁO CÁO NGHIÊN CỨU KHOA HỌC: MỘT SỐ GIẢI PHÁP HOÀN THIỆN TỔ CHỨC VÀ PHÁT TRIỂN HỢP TÁC XÃ THƯƠNG MẠI Ở NÔNG THÔN VIỆT NAM HIỆN NAY

Cơ quan chủ quản: Bộ Thương mại
Mã số đề tài: 2003 - 78 - 011
Thời gian hoàn thành: Hà Nội, 2004
Chuyên ngành: Kinh tế Thương mại / Kinh tế Nông nghiệp & Phát triển Nông thôn

---

1. Tóm tắt nghiên cứu (Executive Summary)

• Câu hỏi nghiên cứu cốt lõi: Làm thế nào để hoàn thiện mô hình tổ chức, đổi mới cơ chế quản trị và phát triển hệ thống Hợp tác xã Thương mại (HTXTM) tại khu vực nông thôn Việt Nam, nhằm thích ứng với nền kinh tế thị trường định hướng XHCN và khuôn khổ Luật Hợp tác xã năm 2003?
• Phương pháp tiếp cận: Đề tài kết hợp phương pháp nghiên cứu lý luận thể chế, phân tích kinh nghiệm quốc tế (Hàn Quốc, Nhật Bản, Indonesia), phương pháp chuyên gia và điều tra thực chứng trên mẫu khảo sát gồm 256 HTXTM (159 HTX chuyển đổi và 97 HTX thành lập mới) trên các vùng sinh thái đại diện Bắc – Nam giai đoạn 1997–2003.
• Phát hiện quan trọng:
  1. Mô hình HTXTM kiểu mới đóng vai trò "bà đỡ" thiết yếu thông qua phương thức dịch vụ "hai đầu" (cung ứng vật tư sản xuất và bao tiêu đầu ra cho nông sản).
  2. Khảo sát thực tế cho thấy 83,64% HTX chuyển đổi và 73,0% HTX mới lập hoạt động có lãi và hòa vốn, tốc độ tăng trưởng bình quân đạt 8–12%/năm.
  3. Tuy nhiên, phần lớn HTX còn đối mặt với rào cản nghiêm trọng về quy mô vốn khiêm tốn (bình quân 758,3 triệu VNĐ/HTX), năng lực tiếp cận thị trường yếu và chất lượng nhân lực quản lý chưa qua đào tạo chuyên sâu chiếm tỷ trọng cao (>50% ở các HTX mới).
• Hàm ý thực tiễn: Nghiên cứu đề xuất hệ thống giải pháp đồng bộ về cơ cấu tổ chức quản lý tinh gọn, đa dạng hóa hình thức liên kết dọc (HTX – Doanh nghiệp Nhà nước – Kinh tế hộ), cùng các chính sách đòn bẩy kinh tế từ Nhà nước (ưu đãi thuế, hỗ trợ vốn tín dụng, đào tạo cán bộ) nhằm thúc đẩy thương mại nông thôn bền vững.

---

2. Bối cảnh và tầm quan trọng của đề tài (Context & Significance)

2.1. Hiện trạng và tính cấp thiết

Khu vực nông thôn Việt Nam bước vào thời kỳ công nghiệp hóa, hiện đại hóa với hơn 75% dân số sinh sống và lực lượng lao động nông nghiệp chiếm khoảng 28 triệu người (73% tổng lao động toàn quốc). Mặc dù quá trình đổi mới đã giải phóng sức sản xuất và đưa nông nghiệp chuyển dịch sang sản xuất hàng hóa, kinh tế hộ nông dân vẫn mang đặc trưng manh mún, quy mô nhỏ bé, năng lực đàm phán thị trường thấp và thường xuyên chịu thiệt thòi trước sự thao túng giá của tư thương.

Sự ra đời của Luật Hợp tác xã năm 1996 và tiếp đó là Luật Hợp tác xã năm 2003 (được Quốc hội thông qua tháng 11/2003), cùng tinh thần Nghị quyết Hội nghị Trung ương 5 (Khóa IX) về kinh tế tập thể, đã đặt ra yêu cầu cấp bách phải tái cấu trúc toàn diện khu vực hợp tác xã. Trong đó, khâu lưu thông, phân phối hàng hóa và dịch vụ thương mại nông thôn được định vị là mắt xích quyết định hiệu quả sản xuất nông nghiệp.

              Nhu cầu cấp thiết về tổ chức liên kết "Hai đầu"

2.2. Khoảng trống nghiên cứu (Research Gap)

Trước đây, các nghiên cứu và chính sách thường tách rời HTX sản xuất nông nghiệp với HTX mua bán, hoặc đồng nhất kinh tế tập thể với mô hình kế hoạch hóa quan liêu cũ. Thực tiễn chuyển đổi sau năm 1997 bộc lộ nhiều điểm nghẽn:

• Thiếu định hình lý luận về khái niệm HTXTM mở rộng (bao gồm cả thương mại hàng hóa, dịch vụ thương mại, thương mại đầu tư và sở hữu trí tuệ).
• Thiếu các khảo sát định lượng đa vùng để đánh giá đúng năng lực tài chính, tổ chức bộ máy và hiệu quả kinh doanh của HTXTM theo cơ chế thị trường.
• Thiếu mô hình liên kết khả thi giữa HTX với doanh nghiệp lớn theo tinh thần Quyết định 80/2002/QĐ-TTg và Quyết định 311/2003/QĐ-TTg của Thủ tướng Chính phủ.

Nghiên cứu mang mã số 2003-78-011 của Bộ Thương mại đã kịp thời khỏa lấp khoảng trống này, tạo cơ sở thực chứng và đề xuất lộ trình phát triển HTXTM nông thôn đến năm 2010.

---

3. Phương pháp nghiên cứu và cách tiếp cận (Methodology & Approach)

Đề tài áp dụng phương pháp tiếp cận hệ thống, kết hợp giữa khung lý thuyết kinh tế học thể chế và phân tích thực chứng đa chiều.

3.1. Thiết kế nghiên cứu & Phương pháp thu thập dữ liệu

• Nghiên cứu tài liệu thứ cấp: Rà soát toàn bộ hệ thống văn kiện của Đảng, các Nghị định (Nghị định 41/CP, Nghị định 177/2004/NĐ-CP), các luật thương mại quốc tế (Model Law on International Commercial Arbitration, luật thương mại Pháp, Nhật) và số liệu thống kê ngành.
• Nghiên cứu so sánh quốc tế: Khảo sát mô hình Liên đoàn HTX Nông nghiệp Quốc gia Hàn Quốc (NACF) gắn với phong trào Saemaul Undong, mô hình Liên minh HTX Nông nghiệp Nhật Bản (JA) 3 cấp, và bài học thể chế từ Bộ HTX & Doanh nghiệp nhỏ Indonesia.
• Điều tra khảo sát thực địa (Field Survey):
  • Quy mô mẫu: Khảo sát chuyên sâu trên 256 HTXTM tại các địa bàn trọng điểm (gồm 159 HTX chuyển đổi từ HTX mua bán cũ và 97 HTX thành lập mới sau Luật HTX 1996).
  • Phạm vi không gian: Đại diện các vùng kinh tế - sinh thái tiêu biểu: Đồng bằng sông Hồng (Hải Phòng, Hải Dương), Duyên hải Miền Trung & Tây Nguyên (Nghệ An, Thừa Thiên Huế, Đắk Lắk, Gia Lai), Đồng bằng sông Cửu Long (Cần Thơ, Tiền Giang, Đồng Tháp) và Miền núi phía Bắc (Hà Giang, Tuyên Quang, Yên Bái).
  • Khung thời gian phân tích: Đánh giá thực trạng hoạt động giai đoạn 1997–2003 và đề xuất giải pháp cho giai đoạn 2004–2010.

3.2. Kỹ thuật phân tích & Độ tin cậy (Validity & Reliability)

• Phương pháp phân tích thống kê mô tả nhằm đối sánh các chỉ tiêu tài chính (vốn, doanh thu, lợi nhuận, nộp ngân sách, thu nhập xã viên) giữa hai nhóm HTX chuyển đổi và HTX thành lập mới.
• Phương pháp lấy ý kiến chuyên gia kinh tế, nhà quản lý thương mại và lãnh đạo liên minh HTX để kiểm chứng tính khả thi của các mô hình tổ chức bộ máy.
• Tính hợp lệ và khách quan được bảo đảm nhờ sự đa dạng của mẫu nghiên cứu, bao quát từ vùng đồng bằng thuận lợi đến các xã đặc biệt khó khăn vùng sâu, vùng xa.

---

4. Phát hiện nghiên cứu chính (Major Findings)

Nghiên cứu đã đưa ra các phát hiện định lượng và định tính mang tính bước ngoặt về bức tranh kinh tế hợp tác xã thương mại tại Việt Nam:

                      KẾT QUẢ KHẢO SÁT 256 HTXTM (1997 - 2003)

4.1. Sự thay đổi về chất giữa HTX kiểu mới và HTX kiểu cũ

Quá trình chuyển đổi theo Luật HTX 1996 và 2003 đã xóa bỏ tư duy bao cấp, khẳng định HTXTM là tổ chức kinh tế tự chủ, hoạt động như một loại hình doanh nghiệp. Đến cuối năm 2000, gần 90% HTX mua bán cũ đã hoàn thành chuyển đổi (202/225 HTX). Tính đến cuối năm 2003, cả nước có 550 HTXTM chính thức, đạt tốc độ tăng trưởng doanh thu bình quân từ 8–12%/năm.

4.2. Khác biệt rõ nét giữa HTX chuyển đổi và HTX mới thành lập

• HTX chuyển đổi (chiếm 62% mẫu khảo sát): Tận dụng được hạ tầng kho bãi, mạng lưới truyền thống và kinh nghiệm thương trường. Có 83,64% đơn vị kinh doanh có lãi, nộp ngân sách bình quân 260 triệu VNĐ/năm (gấp 1,6 lần mức bình quân chung), thu nhập người lao động đạt 600.000 VNĐ/tháng.
• HTX thành lập mới (chiếm 38% mẫu khảo sát): Ra đời từ nhu cầu thực tiễn liên kết của các hộ kinh doanh, trang trại và hộ nông dân (điển hình tại Đồng Nai có 7/15 HTX thu hút trực tiếp các chủ trang trại, chủ doanh nghiệp tham gia). Dù gặp khó khăn ban đầu về vốn và cơ sở vật chất, 73% HTX mới lập đã kinh doanh có lãi hoặc hòa vốn.

4.3. Năng lực vốn và rào cản tài chính

Nguồn vốn hoạt động của các HTXTM nhìn chung còn rất mỏng:

• Vốn hoạt động bình quân toàn hệ thống đạt 758,3 triệu VNĐ/HTX (trong đó vốn cố định là 431 triệu VNĐ).
• Vốn bình quân trên mỗi xã viên chỉ đạt 1,26 triệu VNĐ.
• Mặc dù vốn năm 2000 đã tăng 2,7 lần so với năm 1996, khả năng thế chấp vay vốn ngân hàng thương mại vẫn là điểm nghẽn lớn nhất khiến HTX khó mở rộng các dự án chế biến sâu hoặc đầu tư kho lạnh, phương tiện vận tải chuyên dụng.

4.4. Thực trạng tổ chức bộ máy và chất lượng nhân sự

• Bộ máy quản lý được tinh gọn theo hướng kiêm nhiệm (theo mô hình Ban quản trị - Ban điều hành kết hợp hoặc tách rời theo Nghị định 177/2004/NĐ-CP).
• Trình độ cán bộ là khâu yếu nhất: Trong 210 HTXTM khảo sát chuyên sâu, đội ngũ Chủ nhiệm HTX có 51,42%, Kế toán trưởng có 60,19%, và Trưởng ban kiểm soát có 40,75% đã qua đào tạo từ sơ cấp đến đại học. Riêng tại các HTX mới thành lập, tỷ lệ cán bộ có trình độ đại học chỉ đạt 3%, và hơn 50% chưa từng qua đào tạo nghiệp vụ quản trị kinh doanh.

4.5. Xu hướng liên kết chuỗi giá trị và chức năng an sinh

• Xuất hiện các mô hình liên kết hiệu quả giữa HTX với Doanh nghiệp Nhà nước: Mô hình HTX mía đường liên kết với Nhà máy đường Lam Sơn (Thanh Hóa), HTX nông nghiệp liên kết với Tổng công ty Lương thực tại Long An, An Giang, và Nông trường Sông Hậu (Cần Thơ).
• HTXTM tại các vùng sâu, miền núi (như Chiêm Hóa - Tuyên Quang, Nghĩa Thái - Tân Kỳ - Nghệ An) phát huy vai trò đặc biệt trong phân phối hàng chính sách theo Nghị định 20/1998/NĐ-CP, bình ổn giá và hỗ trợ đồng bào giảm nghèo, ứng phó thiên tai lũ lụt.

---

5. Đóng góp khoa học và giá trị ứng dụng (Scientific & Practical Contributions)

5.1. Đóng góp về mặt lý luận

• Định hình nội hàm hiện đại của HTX Thương mại: Công trình làm rõ HTXTM không chỉ giới hạn ở khâu bán buôn, bán lẻ hàng tiêu dùng đơn thuần, mà là tổ chức kinh tế đa năng tích hợp 4 cấu phần: Thương mại hàng hóa, Thương mại dịch vụ, Thương mại trong đầu tư và Khía cạnh thương mại của sở hữu trí tuệ.
• Xác lập nguyên tắc quản trị cân bằng: Đúc kết nguyên tắc cốt lõi phân biệt HTXTM với công ty cổ phần: Trong HTX, yếu tố con người và mức độ sử dụng dịch vụ của xã viên được đặt lên trên giá trị vốn góp thuần túy; lợi nhuận là phương tiện, phục vụ nhu cầu kinh tế của thành viên là mục đích tối thượng.

5.2. Đóng góp về phương pháp luận và thực tiễn chính sách

• Khung đánh giá hiệu quả tổ chức 3 thành phần: Đề xuất mô hình đo lường hiệu quả HTXTM dựa trên mối quan hệ hữu cơ: $\text{Hiệu quả} = \text{Đầu ra (Kết quả)} - \text{Đầu vào}$, được điều tiết bởi Năng lực vận hành quản lý.
• Cơ sở hoạch định chính sách cấp Bộ và Quốc gia: Báo cáo đóng góp trực tiếp luận cứ cho Bộ Thương mại trong việc xây dựng cơ chế thực hiện Quyết định 80/2002/QĐ-TTg, Đề án phát triển thị trường nội địa (Quyết định 311/2003/QĐ-TTg), và cụ thể hóa các văn bản hướng dẫn thi hành Luật Hợp tác xã năm 2003.

---

6. Đối tượng thụ hưởng và giá trị khai thác (Target Audience & Benefits)

                            ĐỐI TƯỢNG QUAN TÂM
  Hoàn thiện thể chế          Chuẩn hóa bộ máy            Khai thác dữ liệu
 & chính sách hỗ trợ        & mô hình liên kết          & khung phân tích HTX

1. Cơ quan quản lý nhà nước (Bộ Công Thương, Bộ NN&PTNT, Liên minh HTX Việt Nam):
   • Sử dụng tài liệu để thiết kế các gói kích cầu thương mại nông thôn, quy hoạch mạng lưới chợ, kho bãi và chính sách miễn giảm thuế GTGT, thuế thu nhập cho khối kinh tế tập thể.
2. Ban quản trị, Giám đốc và cán bộ điều hành HTX nông nghiệp/thương mại:
   • Học hỏi các mô hình tổ chức bộ máy tinh gọn (kiêm nhiệm hoặc thuê giám đốc điều hành chuyên nghiệp), áp dụng phương thức làm đại lý tiêu thụ và kỹ thuật quản lý công nợ, phân chia lợi tức theo mức độ sử dụng dịch vụ.
3. Giới nghiên cứu, giảng viên và sinh viên ngành Kinh tế:
   • Nguồn tư liệu thực chứng quý giá với các số liệu khảo sát chi tiết về thời kỳ chuyển giao lịch sử của kinh tế tập thể Việt Nam giai đoạn 1997–2004; tài liệu tham khảo cho các môn học Kinh tế thương mại, Kinh tế nông thôn và Thể chế kinh tế.

---

7. Các câu hỏi thường gặp (Frequently Asked Questions - FAQ)

Q1: Phát hiện quan trọng và có tính đột phá nhất của đề tài là gì?

Trả lời: Phát hiện có tính đột phá nhất là việc khẳng định sự tồn tại tất yếu của mô hình "HTX thương mại - dịch vụ hai đầu". Khác với quan niệm cũ tách rời sản xuất và phân phối, HTX kiểu mới phải trở thành cầu nối tích hợp, vừa cung ứng đầu vào (phân bón, giống, công cụ) với giá rẻ, vừa tổ chức thu mua, sơ chế và bảo đảm đầu ra cho nông dân để chống lại tình trạng bị tư thương ép giá.

Q2: Nghiên cứu đã rút ra bài học gì từ mô hình HTX Nông nghiệp Hàn Quốc (NACF)?

Trả lời: Bài học then chốt là việc chuyển đổi từ các HTX nhỏ lẻ cấp xã sang HTX đa chức năng quy mô cấp thị trấn/vùng, kết hợp chặt chẽ giữa dịch vụ tín dụng ngân hàng nông nghiệp, cung cấp vật tư và hệ thống siêu thị/trung tâm phân phối bán buôn nông sản do chính Liên đoàn HTX làm chủ để giữ lại giá trị gia tăng tối đa cho nông dân.

Q3: Kết quả khảo sát 256 HTX trong báo cáo có thể khái quát hóa (generalize) cho toàn quốc không?

Trả lời: Có. Do đề tài lựa chọn mẫu khảo sát đại diện có phân tầng theo vùng địa lý (Đồng bằng sông Hồng, Bắc Trung Bộ, Duyên hải Nam Trung Bộ, Tây Nguyên, Đồng bằng sông Cửu Long, Miền núi phía Bắc) và phân loại rõ ràng giữa HTX chuyển đổi kiểu cũ và HTX mới thành lập, đảm bảo độ bao quát và tính đại diện khoa học cao cho toàn bộ hệ thống HTXTM Việt Nam thời kỳ đó.

Q4: Những hạn chế nội tại lớn nhất của HTX thương mại nông thôn được chỉ ra là gì?

Trả lời: Ba hạn chế lớn nhất gồm: (1) Thiếu vốn hoạt động nghiêm trọng (bình quân chỉ ~758 triệu VNĐ/HTX); (2) Chất lượng nhân lực quản trị yếu kém với trên 50% cán bộ HTX mới chưa qua đào tạo chuyên môn; (3) Tư duy bao cấp cũ còn sót lại ở một bộ phận xã viên, chưa chủ động xây dựng phương án kinh doanh theo cơ chế thị trường.

Q5: Những giải pháp chính sách nào cần ưu tiên hàng đầu để hỗ trợ HTXTM?

Trả lời: Nghiên cứu nhấn mạnh ưu tiên 3 đòn bẩy: (1) Ban hành chính sách ưu đãi về thuế và tín dụng đầu tư; (2) Hỗ trợ đào tạo, bồi dưỡng chuẩn hóa đội ngũ chủ nhiệm, kế toán trưởng HTX; (3) Hỗ trợ hạ tầng thương mại nông thôn (mặt bằng kinh doanh, chợ đầu mối, trung tâm bảo quản nông sản).

---

8. Kết luận (Conclusion)

Đề tài khoa học mã số 2003-78-011 của Bộ Thương mại là một công trình nghiên cứu công phu, mang giá trị lý luận và thực tiễn to lớn trong giai đoạn bản lề của công cuộc đổi mới kinh tế nông nghiệp - nông thôn Việt Nam. Bằng việc phân tích sâu sắc bản chất thể chế, đúc kết kinh nghiệm quốc tế và khảo sát thực chứng trên 256 HTXTM, đề tài đã chứng minh rằng phát triển kinh tế hợp tác trong thương mại không chỉ là giải pháp thúc đẩy chuỗi giá trị nông sản mà còn là trụ cột giữ vững an sinh xã hội và củng cố liên minh công - nông.

Trong giai đoạn hội nhập kinh tế quốc tế sâu rộng, những kiến nghị và giải pháp của đề tài về hoàn thiện tổ chức bộ máy, nâng cao chất lượng nguồn nhân lực và thiết lập cơ chế liên kết chuỗi giá trị vẫn giữ nguyên tính thời sự và là kim chỉ nam cho sự phát triển bền vững của kinh tế tập thể tại Việt Nam.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Bé th−¬ng m¹i ®Ò tµi nghiªn cøu khoa häc m∙ sè: 2003 - 78 - 011 __________ §Ò tµi: Mét sè gi¶i ph¸p hoµn thiÖn tæ chøc Vµ ph¸t triÓn hîp t¸c x· th−¬ng m¹i ë n«ng th«n n−íc ta hiÖn nay Hµ néi - 2004 Më ®Çu Ph¸t triÓn Hîp t¸c x· th−¬ng m¹i (HTXTM) ë n«ng th«n ®¸p øng víi yªu cÇu x©y dùng nÒn kinh tÕ nhiÒu thµnh phÇn ®Þnh h−íng x· héi chñ nghÜa lu«n ®−îc §¶ng vµ Nhµ n−íc ta quan t©m chØ ®¹o, HTX ®· vµ ®ang cã ®ãng gãp quan träng trong x©y dùng vµ ph¸t triÓn kinh tÕ n«ng th«n. Qu¸ tr×nh ®æi míi c¬ chÕ qu¶n lý kinh tÕ ë n−íc ta ®· cã t¸c ®éng m¹nh ®Õn sù ®æi míi néi dung ho¹t ®éng, m« h×nh tæ chøc vµ c¸c chÝnh s¸ch khuyÕn khÝch ph¸t triÓn HTXTM, ®Æc biÖt lµ sau khi cã luËt Hîp t¸c x· n¨m 1996. NhiÒu HTXTM ®−îc chuyÓn ®æi vµ thµnh lËp míi, b−íc ®Çu ®· cã nh÷ng chuyÓn biÕn phï hîp víi c¬ chÕ kinh tÕ thÞ tr−êng, ho¹t ®éng cña chóng ®· gãp phÇn hç trî sù ph¸t triÓn cña kinh tÕ hé vµ kinh tÕ trang tr¹i ë n«ng th«n. §Æc biÖt ë c¸c tØnh TiÒn Giang, Thõa thiªn HuÕ, CÇn Th¬, NghÖ An ®· xuÊt hiÖn nhiÒu HTXTM ho¹t ®éng thµnh c«ng, cÇn cã sù tæng kÕt kinh nghiÖm ph¸t triÓn ®Ó nh©n réng cho c¸c ®Þa bµn kh¸c.

Tuy nhiªn, do nhiÒu nguyªn nh©n kh¸c nhau, hiÖn t¹i HTXTM ë n«ng th«n cßn Ýt vÒ sè l−îng, yÕu vÒ chÊt l−îng vµ kÐm vÒ t¸c dông, nhÊt lµ kh¶ n¨ng tiªu thô n«ng s¶n cho kinh tÕ hé n«ng d©n. Tr−íc søc Ðp c¹nh tranh ngµy cµng m¹nh mÏ vµ yªu cÇu ph¸t triÓn nÒn kinh tÕ hµng ho¸ lín theo h−íng c«ng nghiÖp ho¸, hiÖn ®¹i ho¸, trong bèi c¶nh héi nhËp kinh tÕ quèc tÕ, kinh tÕ hé n«ng d©n víi qui m« cßn nhá bÐ, tr×nh ®é s¶n xuÊt cßn l¹c hËu, n¨ng lùc kinh doanh vµ tiÕp cËn thÞ tr−êng thÊp ®ang béc lé nhiÒu h¹n chÕ tr−íc nh÷ng th¸ch thøc míi. §Æc biÖt, yªu cÇu chuyÓn dÞch c¬ cÊu s¶n xuÊt ë n«ng th«n ®Þnh h−íng theo nhu cÇu thÞ tr−êng ®ang ®Æt ra nh÷ng ®ßi hái míi cho sù ph¸t triÓn cña c¸c HTXTM ®Ó chóng thùc sù trë thµnh nh÷ng cÇu nèi dÉn d¾t c¸c hé s¶n xuÊt n«ng nghiÖp tiÕp cËn vµ th©m nhËp v÷ng ch¾c vµo thÞ tr−êng, gãp phÇn chuyÓn dÞch c¬ cÊu kinh tÕ vµ n©ng cao thu nhËp cña d©n c− ë c¸c vïng n«ng th«n n−íc ta. MÆt kh¸c ph¸t triÓn HTXTM lµ mét trong nh÷ng gi¶i ph¸p nh»m më réng viÖc thùc hiÖn ký kÕt hîp ®ång tiªu thô s¶n phÈm cho n«ng d©n theo quyÕt ®Þnh 80/ Q§ - TTg ngµy 24 th¸ng 6 n¨m 2002 vµ §Ò ¸n tæ chøc thÞ tr−êng néi ®Þa theo quyÕt ®Þnh sè 311/2003/Q§-TTg ngµy 20/3/2003 cña Thñ t−íng ChÝnh phñ.

NhiÖm vô cña Bé Th−¬ng m¹i trong thêi gian tíi còng ®· x¸c ®Þnh, viÖc ph¸t triÓn c¸c HTXTM ë n«ng th«n ®Ó tËp hîp lùc l−îng th−¬ng m¹i t− nh©n (c¸ nh©n vµ hé kinh doanh) lµm nhiÖm vô cung øng c¸c vËt t− ®Çu vµo vµ tiªu thô s¶n phÈm ®Çu ra cho s¶n xuÊt n«ng nghiÖp, lµm tiÒn ®Ò ®Ó tæ chøc thùc hiÖn ký kÕt hîp ®ång cung øng vËt t− vµ tiªu thô s¶n phÈm cho n«ng d©n. §æi míi tæ chøc vµ ho¹t ®éng cña HTXTM ë n«ng th«n theo h−íng tæ chøc l¹i thµnh c¸c hîp t¸c x· chñ yÕu ho¹t ®éng trong lÜnh vùc dÞch vô “hai ®Çu” cho kinh tÕ hé 1 n«ng d©n b»ng ph−¬ng thøc ®¹i lý hoÆc hîp ®ång tiªu thô n«ng s¶n, cung øng vËt t− n«ng nghiÖp vµ hµng c«ng nghiÖp tiªu dïng; ®ång thêi, ®æi míi c¸c c¬ chÕ gãp vèn, qu¶n lý, sö dông lao ®éng vµ ph©n phèi cña hîp t¸c x· cho phï hîp víi c¬ chÕ thÞ tr−êng. Tõ thùc tiÔn chuyÓn ®æi HTX kiÓu cò (tr−íc khi cã luËt HTX, n¨m 1996) sang HTX kiÓu míi, trong qu¸ tr×nh ho¹t ®éng vµ ph¸t triÓn cña HTXTM ®ang ®Æt ra nh÷ng vÊn ®Ò v−íng m¾c cÇn th¸o gì. HÇu hÕt c¸c HTX kh«ng chØ kinh doanh c¸c lÜnh vùc ®· ®ang ký theo ®iÒu lÖ mÉu mµ cßn më réng sang c¸c lÜnh vùc kh¸c, vÝ dô c¸c HTXNN, tiÓu thñ c«ng nghiÖp ®Òu kinh doanh th−¬ng m¹i.

MÆt kh¸c xuÊt hiÖn xu h−íng liªn doanh liªn kÕt c¸c lo¹i h×nh HTX. Thùc tiÔn còng ®ang ®Æt ra nhiÒu vÊn ®Ò mµ luËt HTX cÇn ph¶i söa ®æi vµ bæ sung. Tr−íc ®©y, do quan niÖm t¸ch s¶n xuÊt khái kinh doanh th−¬ng m¹i nªn cã 2 HTX : s¶n xuÊt vµ mua b¸n. Ngµy nay ho¹t ®éng cña HTXTM bao hµm c¶ c¸c dÞch vô s¶n xuÊt vµ tiªu dïng, kinh doanh c¶ hµng ho¸ vµ dÞch vô.

V× vËy, cÇn ph¶i ®Þnh h−íng ho¹t ®éng cho HTXTM réng vµ ®Çy ®ñ h¬n ®Ó chóng cã thÓ ph¸t triÓn. Sau khi luËt HTX ®−îc ban hµnh n¨m 1996 vµ nghÞ quyÕt TW 5 vÒ “tiÕp tôc ®æi míi, ph¸t triÓn vµ n©ng cao hiÖu qu¶ kinh tÕ tËp thÓ, nhiÒu chÝnh s¸ch cña nhµ n−íc ®· ra ®êi nh»m cñng cè vµ ph¸t triÓn HTX. Nh−ng ®Õn nay kinh tÕ HTX vÉn ch−a cã sù ph¸t triÓn ®¸ng kÓ, nhÊt lµ ë n«ng th«n, ®Æc biÖt lµ HTXTM. V× vËy cÇn tiÕp tôc nghiªn cøu ®Ó t×m ra c¸c gi¶i ph¸p cã tÝnh ®ét ph¸ nh»m ph¸t triÓn HTXTM, tr−íc hÕt lµ c¸c gi¶i ph¸p vÒ tæ chøc qu¶n lý HTXTM, c¸c biÖn ph¸p hç trî cña nhµ n−íc cho sù ph¸t triÓn cña chóng.

Tr−íc nh÷ng yªu cÇu nªu trªn, viÖc nghiªn cøu ®Ò tµi: "Mét sè gi¶i ph¸p hoµn thiÖn tæ chøc vµ ph¸t triÓn hîp t¸c x∙ th−¬ng m¹i ë n«ng th«n n−íc ta hiÖn nay” lµ cÇn thiÕt, ®¸p øng nh÷ng ®ßi hái cÊp b¸ch cña thùc tiÔn qu¶n lý th−¬ng m¹i ë ViÖt Nam, trong ®iÒu kiÖn nÒn kinh tÕ thÞ tr−êng ®Þnh h−íng XHCN vµ trong bèi c¶nh héi nhËp kinh tÕ quèc tÕ, gãp phÇn hç trî n©ng cao hiÖu qu¶ kinh doanh vµ nhê vËy, n©ng cao ®êi sèng cña n«ng d©n, thùc hiÖn môc tiªu c«ng nghiÖp ho¸, hiÖn ®¹i hãa n«ng nghiÖp vµ n«ng th«n trong thêi gian tíi, gãp phÇn triÓn khai "ch−¬ng tr×nh hµnh ®éng cña chÝnh phñ thùc hiÖn NghÞ quyÕt Héi nghÞ lÇn thø 5 Ban chÊp hµnh TW §¶ng kho¸ IX." Sau 6 th¸ng triÓn khai nghiªn cøu ®Ò tµi (tõ th¸ng5/2003) tr−íc yªu cÇu ®ßi hái bøc b¸ch cña thùc tiÔn, th¸ng 11/2003 luËt HTX ®· ®−îc Quèc héi n−íc ta th«ng qua (trªn c¬ së chØnh lý vµ bæ xung luËt HTX n¨m 1996). Nh− v©y, viÖc triÓn khai nghiªn cøu ®Ò tµi ®−îc ®Æt trong ®iÒu kiÖn míi, ®¸p øng nh÷ng yªu cÇu cña luËt HTX n¨m 2003. 2 * Môc tiªu nghiªn cøu cña ®Ò tµi : - Lµm râ mét sè vÊn ®Ò lý luËn vÒ tæ chøc vµ ph¸t triÓn HTXTM ë n«ng th«n. - §¸nh gi¸ hiÖn tr¹ng tæ chøc vµ t¸c ®éng cña khung khæ ph¸p lý ®Õn sù ph¸t triÓn HTXTM ë n«ng th«n n−íc ta thêi gian qua.

- §Ò xuÊt mét sè gi¶i ph¸p vÒ tæ chøc vµ ph¸t triÓn HTXTM ë n«ng th«n n−íc ta trong thêi gian tíi. * §èi t−îng vµ ph¹m vi nghiªn cøu cña ®Ò tµi: - §èi t−îng nghiªn cøu cña ®Ò tµi lµ tæ chøc qu¸ tr×nh h×nh thµnh vµ ph¸t triÓn HTXTM ë n«ng th«n (vÜ m« ) vµ m« h×nh tæ chøc qu¶n lý ho¹t ®éng cña c¸c HTXTM ë n«ng th«n (vi m« ). - Ph¹m vi nghiªn cøu: + C¸c HTXTM (thµnh lËp theo ®iÒu lÖ mÉu HTXTM ) ë n«ng th«n vµ c¸c ho¹t ®éng kinh doanh th−¬ng m¹i (bao gåm c¶ dÞch vô th−¬ng m¹i) cña c¸c lo¹i h×nh HTX kh¸c ë n«ng th«n (chñ yÕu lµ HTXNN v× nã chiÕm tû lÖ lín trong tæng sè c¸c HTX) + Néi dung nghiªn cøu tËp trung vµo m« h×nh tæ chøc qu¶n lý, c¬ chÕ huy ®éng vèn, gãp vèn, sö dông lao ®éng, ph©n phèi cña HTXTM vµ c¸c gi¶i ph¸p chñ yÕu tõ phÝa Nhµ n−íc nh»m ph¸t triÓn c¸c HTXTM ë n«ng th«n. + §Þa bµn nghiªn cøu: TËp trung nghiªn cøu chän mÉu ®Þa bµn n«ng th«n (®ång b»ng vµ miÒn nói) cña mét sè tØnh ®¹i diÖn miÒn B¾c vµ miÒn Nam + Thêi gian nghiªn cøu: Ph©n tÝch thùc tr¹ng tõ n¨m l997 ®Õn nay.

C¸c ®Ò xuÊt vÒ gi¶i ph¸p ph¸t triÓn cho tr−íc m¾t vµ ®Õn n¨m 2010 * Ph−¬ng ph¸p nghiªn cøu: §Ò tµi sö dông c¸c ph−¬ng ph¸p nghiªn cøu sau: 1. Sö dông chuyªn gia; 3. Tæng hîp vµ ph©n tÝch * Néi dung nghiªn cøu cña ®Ò tµi ®−îc tr×nh bµy trong 3 ch−¬ng: - Ch−¬ng 1: Mét sè vÊn ®Ò lý luËn c¬ b¶n vÒ tæ chøc vµ ph¸t triÓn hîp t¸c x· th−¬ng m¹i ë n«ng th«n - Ch−¬ng II : Thùc tr¹ng tæ chøc vµ ph¸t triÓn HTXTM ë n«ng th«n ViÖt Nam tõ 1997 ®Õn nay. - Ch−¬ng III: Mét sè gi¶i ph¸p hoµn thiÖn tæ chøc vµ ph¸t triÓn HTXTM ë n«ng th«n n−íc ta.

3 Ch−¬ng 1 Mét sè vÊn ®Ò lý luËn c¬ b¶n vÒ tæ chøc vµ ph¸t triÓn hîp t¸c x∙ th−¬ng m¹i ë n«ng th«n I. C¬ së lý luËn vÒ tæ chøc vµ ph¸t triÓn HTXTM ë n«ng th«n 1. Kh¸i niÖm th−¬ng m¹i, HTXTM 1. Kh¸i niÖm th−¬ng m¹i Sù ra ®êi vµ ph¸t triÓn th−¬ng m¹i g¾n liÒn víi sù ra ®êi cña s¶n xuÊt hµng ho¸, cña kinh tÕ thÞ tr−êng.

Thùc chÊt cña ho¹t ®éng trao ®æi mua b¸n lµ sù so s¸nh lao ®éng gi÷a ng−êi s¶n xuÊt víi ng−êi s¶n xuÊt, quan hÖ gi÷a ng−êi víi ng−êi kh«ng cßn lµ quan hÖ thuÇn tuý n÷a mµ nã ®−îc thay thÕ b»ng quan hÖ gi÷a vËt víi vËt. Th−¬ng m¹i lµ mét bé phËn hîp thµnh cña t¸i s¶n xuÊt, th−¬ng m¹i nèi liÒn gi÷a s¶n xuÊt vµ tiªu dïng, dßng vËn ®éng cña s¶n xuÊt hµng ho¸ qua th−¬ng m¹i ®Ó tiÕp tôc ®−a vµo s¶n xuÊt hoÆc ®i vµo tiªu dïng c¸ nh©n. Nghiªn cøu qu¸ tr×nh ph¸t triÓn cña trao ®æi hµng ho¸, cña sù ra ®êi cña tiÒn tÖ, ta thÊy r»ng qua l−u th«ng kh«ng nh÷ng gi¸ trÞ cña hµng ho¸ ®−îc thùc hiÖn mµ qua l−u th«ng ng−êi ta cßn t×m kiÕm gi¸ trÞ t¨ng thªm (T-H-T’ ). Trªn thÕ giíi, kh¸i niÖm th−¬ng m¹i ®−îc hiÓu theo nhiÒu c¸ch: - Trong luËt La m· cæ ®¹i, kh¸i niÖm th−¬ng m¹i ®−îc hiÓu theo nghÜa réng, ®ã lµ c¸c quan hÖ ph¸p lý liªn quan ®Õn viÖc sö dông c¸c tµi s¶n trong s¶n xuÊt ph©n phèi vµ l−u th«ng hµng ho¸.

- Trong hÖ thèng ph¸p luËt cña mét sè n−íc trªn thÕ giíi, kh¸i niÖm th−¬ng m¹i lµ mét kh¸i niÖm ®Ó chØ ho¹t ®éng ph©n phèi l−u th«ng hµng ho¸. - ë mét sè n−íc cã truyÒn thèng kinh tÕ thÞ tr−êng, hiÓu th−¬ng m¹i th«ng qua luËt th−¬ng m¹i : + Bé LuËt Th−¬ng m¹i cña NhËt B¶n ra ®êi 9/3/1899, nh÷ng hµnh vi ®−îc coi lµ ho¹t ®éng th−¬ng m¹i ®−îc qui ®Þnh ë ®iÒu 501;502;503. + Bé LuËt Th−¬ng m¹i cña Ph¸p ®−îc ban hµnh th¸ng 9/1807 ®· liÖt kª c¸c hµnh vi ®−îc coi lµ hµnh vi th−¬ng m¹i.