Chương 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN VỀ KIỂM SOÁT CHI THƯỜNG XUYÊN NGÂN SÁCH NHÀ NƯỚC QUA KHO BẠC NHÀ NƯỚC 1. Chi thưng xuyên ngân sách nhà nước 1. Tổng quan về chi ngân sách nhà nước 1. Khái niệm ngân sách nhà nước Có rất nhiều quan niệm khác nhau về ngân sách nhà nước, tùy thuộc vào từng thời kỳ và từng quốc gia.
Theo quan niệm của các nhà nghiên cứu kinh tế cổ điển thì: “Ngân sách Nhà nước là một văn kiện tài chính mô tả các khoản thu, chi của Chính Phủ, được thiết lập hàng năm”. Theo các nhà nghiên cứu kinh tế hiện đại thì cho rằng: “Ngân sách Nhà nước là bảng liệt kê các khoản thu, chi bằng tiền mặt trong một giai đoạn nhất định của Nhà nước”. Ngân sách Nhà nước là phạm trù kinh tế và là phạm trù lịch sử. Sự hình thành và phát triển của NSNN gắn liền với sự xuất hiện và phát triển của kinh tế hàng hóa - tiền tệ trong các phương thức sản xuất của các cộng đồng và Nhà nước của từng cộng đồng.
Hay nói cách khác, sự ra đời của Nhà nước, sự tồn tại của kinh tế hàng hóa - tiền tệ là những tiền đề cho sự phát sinh, tồn tại và phát triển của NSNN. NSNN luôn gắn liền với Nhà nước, nó được dùng để chỉ các khoản thu nhập và các khoản chi tiêu của Nhà nước được thể chế hóa bằng pháp luật. Cho đến nay, các Nhà nước khác nhau đều tạo lập và sử dụng NSNN. Tuy còn có nhiều ý kiến khác nhau nhưng nội dung khái niệm NSNN thể hiện ở các điểm chủ yếu sau: Thứ nhất, NSNN là bản dự toán thu, chi tài chính của Nhà nước trong một khoảng thời gian nhất định, thường là một năm.
Thứ hai, NSNN là quỹ tiền tệ tập trung của Nhà nước, là kế hoạch tài chính cơ bản của Nhà nước. Thứ ba, NSNN là những quan hệ kinh tế phát sinh trong quá trình Nhà nước huy động và sử dụng các nguồn tài chính khác nhau. Các ý kiến trên xuất phát từ cách tiếp cận vấn đề khác nhau và có yếu tố hợp lý song chưa đầy đủ. Khái niệm NSNN là khái niệm trừu tượng, nhưng NSNN là một hoạt động tài chính cụ thể của Nhà nước, vì vậy nó phải thể hiện 13 được nội dung kinh tế - xã hội của NSNN, phải được xem xét trên các mặt hình thức, thực thể và quan hệ kinh tế chứa đựng trong NSNN.
Ở Việt Nam hiện nay, theo Luật ngân sách Nhà nước (Luật số 01/2002/QH11) được thông qua tại kỳ họp thứ hai Quốc Hội khóa 11, ngày 16/12/2002 định nghĩa: Ngân sách Nhà nước là toàn bộ các khoản thu, chi của Nhà nước đã được cơ quan nhà nước có thẩm quyền quyết định và được thực hiện trong một năm để bảođảm thực hiện các chức năng, nhiệm vụ của Nhà nước. Theo Luật ngân sách Nhà nước (Luật số 83/2015/QH13) được thông qua tại kỳ họp thứ chín Quốc Hội khóa 13, ngày 25/6/2015 định nghĩa: Ngân sách Nhà nước là toàn bộ các khoản thu, chi của Nhà nước được dự toán và thực hiện trong một khoảng thời gian nhất định do cơ quan nhà nước có thẩm quyền quyết định để bảo đảm thực hiện các chức năng, nhiệm vụ của Nhà nước. Chu trình quản lý chi ngân sách nhà nước Chu trình quản lý chi NSNN được hiểu là một vòng tròn khép kín lặp đi lặp lại từ khâu lập dự toán chi NSNN, chấp hành dự toán đến quyết toán chi NSNN, được cụ thể như sau: a. Lập dự toán chi Ngân sách Nhà nước Lập dự toán chi NSNN là việc các cơ quan, đơn vị có trách nhiệm chi Ngân sách Nhà nước phải tổ chức lập dự toán chi Ngân sách trong nhiệm vụ được giao và gửi cơ quan Tài chính cùng cấp, cơ quan Tài chính xem xét tổng hợp, lập dự toán trình UBND cùng cấp, UBND có trách nhiệm kiểm tra, xem xét dự toán Ngân sách của cấp mình trình HĐND cùng cấp quyết định và báo cáo cơ quan Tài chính cấp trên trực tiếp.
Dự toán chi NSNN đã được phê chuẩn trở thành các chỉ tiêu pháp lệnh, các cơ quan nhà nước, các đơn vị dự toán ngân sách các cấp khi nhận được số phân bổ về Ngân sách có trách nhiệm giao nhiệm vụ cho các đơn vị dự toán trực thuộc bảo đảm đúng với dự toán ngân sách được phê duyệt, không một tổ chức, cá nhân nào được thay đổi nhiệm vụ chi ngân sách đã được phân bổ khi chưa có sự đồng ý của cơ quan có thẩm quyền. Lập dự toán là công việc ban đầu cho quá trình thực hiện của cả năm ngân sách do đó việc xây dựng dự toán mang ý nghĩa rất quan trọng, quyết định đến chất lượng, hiệu quả của toàn bộ các khâu trong chu trình quản lý NSNN. Một dự toán NSNN đúng đắn, có cơ sở khoa học và cơ sở thực tiễn sẽ có tác dụng quan trọng đối với việc phát triển kinh tế- xã hội, đối với việc đảm bảo cân đối về tài chính, ngân sách; đồng thời cũng tạo điều kiện thuận lợi rất lớn cho các khâu tiếp theo, đặc biệt là khâu chấp hành NSNN. Chấp hành dự toán chi Ngân sách Nhà nước Sau khi dự toán chi Ngân sách Nhà nước được giao và được phê chuẩn, năm ngân sách bắt đầu thực hiện và việc quản lý chi NSNN được triển khai.
Các 14 cơ quan nhà nước ở trung ương và địa phương có trách nhiệm phân bổ dự toán chi NSNN được giao cho các đơn vị sử dụng ngân sách đúng với dự toán được phê duyệt kể cả về tổng mức chi và chi tiết theo từng lĩnh vực nhiệm vụ chi, đúng tính chất của mã nguồn ngân sách đã được duyệt, đồng thời thông báo cho cơ quan Tài chính cùng cấp và KBNN nơi giao dịch để theo dõi, thanh toán và quản lý. Căn cứ vào dự toán chi NSNN năm được giao, KBNN tiến hành thanh toán, chi trả cho các đơn vị thụ hưởng NSNN. Chủ tài khoản căn cứ vào dự toán chi được giao ra lệnh chuẩn chi kèm theo hồ sơ chứng từ thanh toán gửi đến KBNN nơi giao dịch để tạm ứng, thanh toán cho các đối tượng liên quan. KBNN có trách nhiệm kiểm tra hồ sơ và lệnh chuẩn chi của chủ tài khoản thực hiện chi trả trong phạm vi dự toán và theo đúng chế độ Nhà nước quy định.
Quyết toán chi Ngân sách Nhà nước Là khâu cuối cùng trong chu trình quản lý NSNN. Nó bao gồm các công việc lập, tổng hợp, phân tích, đánh giá các khoản chi NSNN đã được thực hiện trong năm ngân sách. Quyết toán chi NSNN được thực hiện theo phương pháp từ cơ sở, tổng hợp từ dưới lên trên và phải được Hội đồng nhân dân các cấp phê chuẩn. Quyết toán NSNN đó chính là sự tổng kết tình hình thực hiện các khoản chi ngân sách của năm trước, thông qua đó chúng ta có thể thấy được hoạt động phát triển kinh tế - xã hội của Nhà nước trong năm ngân sách, thấy được hoạt động NSNN với tư cách là công cụ quản lý vĩ mô của Nhà nước.
Từ đó, rút ra được những kinh nghiệm cần thiết cho việc điều hành chi NSNN trong những năm sau. Quản lý chi ngân sách nhà nước, đối tượng, mục tiêu quản lý chi ngân sách nhà nước - Quản lý chi NSNN, là quá trình Nhà nước vận dụng chủ trương, đường lối của Đảng, chính sách pháp luật của nhà nước trong quản lý kinh tế, đồng thời sử dụng các công cụ và phương pháp quản lý nhằm tác động đến quá trình sử dụng các nguồn vốn của NSNN để thực hiện các chức năng, nhiệm vụ do nhà nước đảm nhiệm một cách có hiệu quả nhất. - Đối tượng quản lý chi NSNN, là toàn bộ các khoản chi của nhà nước đã được bố trí trong dự toán NSNN và được cấp phát, thanh toán để thực hiện các nhiệm vụ phát triển kinh tế xã hội trong từng giai đoạn nhất định. + Cơ sở để quản lý chi NSNN là cơ chế quản lý kinh tế tài chính và hệ thống luật pháp và các văn bản quy định hiện hành.
+ Quản lý chi ngân sách là trách nhiệm của tất cả các ngành, các cấp, các cơ quan, đơn vị sử dụng NSNN. - Mục tiêu cơ bản của quản lý chi NSNN, là không để nguồn vốn của Nhà nước bị thất thoát, lãng phí hoặc sử dụng sai mục đích; nâng cao hiệu quả sử 15 dụng các nguồn vốn, giải quyết hài hoà mối quan hệ về lợi ích kinh tế giữa một bên là Nhà nước với một bên là các chủ thể sử dụng vốn NSNN. Kiểm tra, kiểm soát chi Ngân sách Nhà nước Kiểm tra, kiểm soát chi NSNN trong đó có kiểm soát chi NSNN qua KBNN không phải là một giai đoạn hay một phần của chu trình quản lý NSNN mà nó được thực hiện ở tất cả các giai đoạn của quá trình này. Đối với khâu lập dự toán, kiểm tra NSNN là việc xem xét lại các dự báo, đánh giá số liệu dự toán của các đơn vị lập đảm bảo phù hợp với thực tế phát sinh, với chức năng, nhiệm vụ của đơn vị hoặc của từng cấp, từng ngành.
Đối với khâu chấp hành NSNN, là việc kiểm tra, giám sát việc thực hiện quản lý chi NSNN, đối chiếu việc chấp hành NSNN với các tiêu chuẩn định mức của cấp có thẩm quyền phê duyệt, phải có trong dự toán NSNN, đảm bảo đúng chế độ Nhà nước quy định, đúng luật NSNN, trường hợp không đúng chính sách, chế độ, tiêu chuẩn định mức thì yêu cầu cơ quan phân bổ NSNN điều chỉnh lại hoặc phải thu hồi. Đối với khâu quyết toán chi NSNN, là việc xem xét đánh giá sự đúng đắn, tính chính xác của các loại báo cáo tổng hợp, từ đó đưa ra các kết luận. Như vậy, kiểm tra kiểm soát chi NSNN là một chức năng của quản lý NSNN, gắn liền với quản lý NSNN, đồng thời gắn liền với mọi hoạt động của NSNN. Chi thường xuyên Ngân sách Nhà nước 1.
Khái niệm chi thường xuyên Ngân sách Nhà nước Chi thường xuyên NSNN là quá trình phân phối, sử dụng nguồn lực tài chính của Nhà nước nhằm trang trải những nhu cầu của các cơ quan Nhà nước, các tổ chức chính trị xã hội thuộc khu vực công qua đó thực hiện nhiệm vụ quản lý nhà nước ở các hoạt động sự nghiệp kinh tế, giáo dục và đào tạo, y tế, xã hội, văn hóa thông tin, thể dục thể thao, khoa học và công nghệ môi trường và các hoạt động sự nghiệp khác, hoạt động của Đảng Cộng sản Việt Nam, trợ giá theo chính sách của nhà nước, chi các chương trình mục tiêu quốc gia.