CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ KẾ TOÁN CÔNG CỤ TÀI CHÍNH 1. Tổng quan về công cụ tài chính 1. Khái niệm công cụ tài chính Công cụ tài chính là hợp đồng làm tăng tài sản tài chính của đơn vị và nợ phải trả tài chính hoặc công cụ vốn chủ sở hữu của đơn vị khác. Hợp đồng ở định nghĩa này được hiểu theo nghĩa không nhất thiết là một văn bản mà bao gồm các thỏa thuận mà các bên không thể không thực hiện nghĩa vụ.
Phân loại công cụ tài chính Căn cứ vào những tính chất, đặc điểm của công cụ tài chính, công cụ tài chính có thể phân loại thành những nhóm sau: Nhóm thứ nhất: Các công cụ tài chính cơ bản Các công cụ tài chính phái sinh Nhóm thứ hai: Công cụ tài chính đơn Công cụ tài chính phức hợp Bốn loại công cụ tài chính kể trên không nhất thiết loại trừ hoàn toàn lẫn nhau. Một công cụ tài chính có thể vừa là công cụ tài chính cơ bản vừa là công cụ tài chính phái sinh hoặc vừa là công cụ tài chính đơn vừa là công cụ tài chính phức hợp. Công cụ tài chính cơ bản Công cụ tài chính cơ bản: là công cụ tài chính mà giá trị của nó không phát sinh từ công cụ tài chính khác mà được xác định trực tiếp từ thị trường. Công cụ tài chính cơ bản thường được trình bày trên báo cáo tài chính và gặp phải một vài vấn đề về kế toán.
Chẳng hạn các khoản phải thu thường được ghi nhận trên báo cáo tài chính theo giá trị danh nghĩa trừ đi dự phòng phải thu khó đòi. Việc xác định dự phòng phải thu khó đòi liên quan đến việc sử dụng các xét đoán trong khi kế toán cho các khoản dự phòng phải thu khó đòi thì đơn giản và dễ hiểu. Các khoản phải LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 11 trả là nợ tài chính và được ghi nhận trên bảng CĐKT theo giá trị danh nghĩa phải trả cho chủ nợ. Giá trị này không được chiết khấu theo thời gian nếu kỳ thanh toán nhỏ hơn một năm.
Cổ phiếu được phát hành bởi một công ty thường được ghi nhận trên báo cáo tài chính theo số tiền mà cổ đông đóng góp. Nó thể hiện lợi ích của cổ đông trong tài sản thuần của công ty. Khi cổ phiếu được nắm giữ bởi một công ty khác, thì nó được ghi nhận là khoản đầu tư trên báo cáo tài chính. Như vậy vấn đề phát triển chuẩn mực kế toán cho công cụ tài chính là vấn đề liên quan tới công cụ tài chính phái sinh hơn là công cụ tài chính cơ bản.
Công cụ tài chính phái sinh Công cụ phái sinh: là công cụ tài chính mà giá trị của nó phụ thuộc vào công cụ tài chính khác Công cụ tài chính phái sinh có ba đặc điểm sau: Có giá trị thay đổi theo sự thay đổi của các yếu tố trên thị trường, như: lãi suất, tỷ giá hối đoái, giá cả hàng hóa hoặc giá chứng khoán; Không phải đầu tư tại thời điểm khởi đầu hợp đồng hoặc chỉ cần đầu tư ban đầu thấp hơn so với các loại hợp đồng khác có các phản ứng tương tự đối với sự thay đổi của các yếu tố thị trường; và Được thanh toán vào một ngày trong tương lai. Giá trị của công cụ tài chính này thường dựa vào giá trị của công cụ tài chính cơ bản. Nó thường bao gồm: hợp đồng kỳ hạn, quyền chọn mua, quyền chọn bán, hợp đồng tương lai, hợp đồng hoán đổi. Hợp đồng tương lai Là một thoả thuận ràng buộc mang tính pháp lý giữa các bên để mua hoặc bán một số tài sản, nghĩa vụ phải trả hoặc công cụ tài chính nhất định vào một thời điểm xác định trong tương lai với mức giá niêm yết tại ngày giao dịch, được chuẩn hoá theo quy định và được giao dịch trên sàn giao dịch tập trung.
LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 12 Để tham gia giao dịch các hợp đồng tương lai, người giao dịch cần một khoản tiền ký gửi để đảm bảo các bên tuân theo những điều kiện của hợp đồng. Khoản tiền này được gọi là tiền ký quỹ. Mỗi sở giao dịch tương lai sẽ đưa ra những yêu cầu ký quỹ ban đầu tối thiểu để có thể giao dịch ở đó. Khoản ký quỹ ban đầu là khoản tiền phải gửi vào trong tài khoản giao dịch (hay còn gọi là tài khoản ký quỹ) khi muốn mua hay bán.
Sau một thời gian giao dịch, nếu tiền trong tài khoản giảm tới bằng hoặc dưới mức ký quỹ duy theo qui định (mức này tùy thuộc vào qui định của các sở giao dịch và loại hàng hóa giao dịch), thì phải chuyển thêm tiền vào tài khoản để đưa tiền trong tài khoản về mức ký quỹ ban đầu. Mọi vị trí của người giao dịch tương lai đều được theo dõi và ghi nhận trên thị trường hằng ngày. Nghĩa là, lãi hay lỗ sẽ được ghi nhận hằng ngày.Việc nhận biết lãi và lỗ dựa vào giá thanh toán hằng ngày vào giá tại thời điểm đóng cửa của ngày giao dịch (giá tương lai lúc đóng cửa). Nếu tiền trong tài khoản dưới mức duy trì thì bạn phải gửi tiền vào tài khoản để đưa về khoản ký quỹ ban đầu.
Hợp đồng kỳ hạn Là một thoả thuận trong đó một người mua và một người bán chấp thuận thực hiện một giao dịch hàng hoá với khối lượng xác định, tại một thời điểm xác định trong tương lai với một mức giá được ấn định vào ngày hôm nay. Hàng hoá ở đây có thể là bất kỳ thứ hàng hoá nào; từ nông sản, các đồng tiền, cho tới các chứng khoán. Theo hợp đồng này thì chỉ có hai bên tham gia vào việc ký kết, giá cả do hai bên tự thoả thuận với nhau, dựa theo những ước tính mang tính cá nhân. Giá hàng hoá đó trên thị trường giao ngay vào thời điểm giao nhận hàng hoá có thể thay đổi, tăng lên hoặc giảm xuống so với mức giá đã ký kết trong hợp đồng.
Khi đó, một trong hai bên mua và bán sẽ bị thiệt hại do đã cam kết một mức giá thấp hơn (bên bán) hoặc cao hơn (bên mua) theo giá thị trường. Như vậy bằng việc tham gia vào một hợp đồng kỳ hạn, cả hai bên đều giới hạn được rủi ro tiềm năng cũng như hạn chế lợi nhuận tiềm năng của mình. Và chỉ có hai bên tham gia vào hợp đồng, cho nên mỗi bên đều phụ thuộc duy nhất vào LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 13 bên kia trong việc thực hiện hợp đồng. Khi có thay đổi giá cả trên thị trường giao ngay, rủi ro thanh toán sẽ tăng lên khi một trong hai bên không thực hiện hợp đồng.
Hợp đồng quyền chọn Là một thoả thuận ràng buộc mang tính pháp lý giữa hai bên, trong đó người mua quyền chọn được quyền (nhưng không bắt buộc) mua hoặc bán một công cụ tài chính cụ thể với một mức giá nhất định vào hoặc trước một thời điểm trong tương lai được quy định trong hợp đồng. Quyền chọn gồm 2 loại: quyền chọn mua và quyền chọn bán. Tại thời điểm hợp đồng có hiệu lực, bên mua quyền chọn phải trả phí quyền chọn cho bên bán. Bên mua quyền chọn có quyền thực hiện hoặc không thực hiện quyền chọn tại thời điểm đáo hạn hợp đồng.
Bên tham gia hợp Người mua quyền chọn Người bán quyền chọn đồng Phải trả phí; Được nhận phí; Loại quyền chọn Có quyền lựa chọn thực hiện hoặc Không có quyền quyết không thực hiện hợp đồng. định việc thực hiện hoặc không thực hiện hợp đồng. Nếu giá thị trường cao hơn giá Có nghĩa vụ thực hiện theo gốc hợp đồng thì sẽ thực hiện quyết định của người mua. quyền chọn; Quyền chọn mua Nếu giá thị trường thấp hơn giá gốc hợp đồng thì sẽ không thực hiện quyền chọn.
Nếu giá thị trường cao hơn giá Có nghĩa vụ thực hiện theo gốc hợp đồng thì sẽ không thực quyết định của người mua. hiện quyền chọn; Quyền chọn bán Nếu giá thị trường thấp hơn giá gốc hợp đồng thì sẽ thực hiện quyền chọn. Hợp đồng hoán đổi Hợp đồng hoán đổi là hợp đồng chỉ được giao dịch trên thị trường phi tập trung (OTC). Về bản chất, việc hoán đổi được dựa vào nhu cầu nhận hoặc chi trả luồng tiền LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 14 của từng bên nhằm mục đích chủ yếu là ngăn ngừa rủi ro cho hoạt động kinh doanh.
Các hợp đồng hoán đổi đều có đặc điểm chung là một bên đổi lợi ích của nó trên một thị trường tài chính này để lấy lợi ích của bên khác trên một thị trường tài chính khác. Hai loại hàng hóa chính của hợp đồng hoán đổi là: hoán đổi lãi suất và hoán đổi chéo tiền tệ. Hoán đổi lãi suất Hoán đổi lãi suất thường liên quan việc hoán đổi lãi suất thả nổi và lãi suất cố định giữa các bên tham gia. Trong hợp đồng hoán đổi, các bên tham gia thỏa thuận hoán đổi số tiền lãi phải trả dựa trên một khoản tiền vốn gốc.
Chẳng hạn tổ chức tín dụng cho khách hàng vay 1 triệu đô với lãi suất cố định trong 3 năm theo yêu cầu của khách hàng. Tuy nhiên tất cả các khoản tiền gửi của khách hàng tại tổ chức A đều theo lãi suất thả nổi. Nếu lãi suất tăng, tổ chức A phải gánh chịu một khoản lỗ vì phải trả lãi cho các khoản tiền gửi với lãi suất thả nổi trong khi đó số tiền nhận về từ các khoản vay là cố định do lãi suất các khoản vay là cố định. Trong khi đó tổ chức tín dụng B có khoản tiền gửi với mệnh giá 1 triệu đô của khách hàng với lãi suất cố định trong 3 năm và tất cả các khoản cho vay của B đều theo lãi suất thả nổi.
Nếu lãi suất giảm, tổ chức B sẽ phải gánh chịu một khoản lỗ do B phải trả lãi cho các khoản tiền gửi với lãi suất cố định trong khi đó số lãi nhận về từ khoản vay là giảm do lãi suất các khoản vay là thả nổi. Cả A và B sẽ cải thiện tình trạng trên nếu tham gia vào một thỏa thuận hoán đổi lãi suất. A sẽ trả tiền lãi cho các khoản tiền gửi với lãi suất cố định 1 triệu đô của B và B sẽ trả tiền lãi cho các khoản tiền gửi với lãi suất thả nổi 1 triệu đô của A.