ĐẶT VẤN ĐỀ Việt Nam là một nước đang phát triển thuộc khu vực Đông Nam Á, quốc gia có đất nông thôn và miền núi chiếm phần lớn diện tích lãnh thổ và là nơi sinh sống của nhiều đồng bào dân tộc. Trong đó đất đồi núi chiếm 2/3 tổng diện tích tự nhiên và là vùng sinh sống của 1/3 dân số cả nước. Phát triển kinh tế nông thôn mà đặc biệt ở nông thôn miền núi là đường lối có tính chiến lược của Đảng và Nhà nước ta hiện nay. Sản xuất nông lâm nghiệp có vai trò quan trọng trong việc phát triển ở nước ta, nó không chỉ tham gia vào quá trình phát triển kinh tế mà còn góp phần đảm bảo cho đời sống của người dân về nhu cầu lương thực thực phẩm hằng ngày.
Ở các vùng miền núi, sản xuất nông lâm nghiệp được đánh giá là có tiềm năng và lợi thế để phát triển. Quá trình sản xuất nông lâm nghiệp đã đóng góp vào thu nhập của các hộ gia đình, giúp họ có thể tập trung phát triển sản xuất, ổn định kinh tế, và làm giảm tình trạng đói nghèo. Xuân Thượng là một xã thuộc tỉnh Lào Cai có hoạt động sản xuất nông lâm nghiệp là chính, điều kiện đất đai, khí hậu thuận lợi cho việc phát triển nông, lâm nghiệp. Những năm gần đây, xã đã đẩy mạnh cải cách thủ tục hàng chính, xây dựng môi trường đầu tư hấp dẫn để thu hút doanh nghiệp, các nhà đầu tư trong nước và ngoài nước vào đầu tư tại địa phương.
Tuy nhiên, phát triển nông, lâm nghiệp của tỉnh chưa thực sự bền vững, và phát huy được tiềm năng lợi thế của địa phương. Hiệu quả kinh tế - xã hội - môi trường và hiệu quả tổng hợp của mô hình sản xuất nông lâm nghiệp tại địa phương còn thấp. Việc chuyển dịch cơ cấu sản xuất nông, lâm nghiệp còn chậm, chủ yếu là sản xuất nhỏ, phân tán, tiểu thủ công nghiệp và các ngành nghề nông thôn chưa phát triển xứng tầm với tiềm năng, quy mô sản xuất còn nhỏ lẻ, sản phẩm chất lượng còn thấp, chưa đa dạng về chủng loại, mẫu mã, chính sách khuyến khích doanh nghiệp đầu tư vào sản xuất nông nghiệp. Bên cạnh đó quá trình sản xuất trên đất dốc đã xảy ra các hiện tượng xói mòn rửa trôi làm đất đai 1 nghèo dinh dưỡng làm giảm khản năng canh tác dẫn đến năng suất cây trồng cũng giảm dần, ảnh hưở g trực tiếp đến đời sống và kinh tế của người dân.
Việc nghiên cứu để tìm ra các giải pháp có tính khoa học, có tính khả thi nhằm đẩy mạnh phát triển nông lâm nghiệp của xã theo hướng bền vững là một đòi hỏi vô cùng bức thiết. Xuất phát từ điều này, chúng tôi nghiên cứu đề tài: “Giải pháp phát triển sản xuất nông lâm nghiệp bền vững tại xã Xuân Thượng, huyện Bảo Yên, tỉnh Lào Cai” nhằm đề xuất giải pháp phát triển nông lâm nghiệp bền vững phù hợp với điều kiện địa phương. 2 PHẦN 1 TỔNG QUAN VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU 1. Cơ sở lý luận về vấn đề nghiên cứu 1.
Lý thuyết về hệ thống Năm 1920 L.Vonbertanlanfy đã đề xuất cơ sở cho lý thuyết hệ thống và nó được ứng dụng rất rộng rãi trong công tác nghiên cứu khoa học nông nghiệp cũng như nhiều lĩnh vực khác. Có thể nói nó như một cơ sở để giải quyết các vấn đề phức tạp và tổng hợp. Khái niệm hệ thống: “Hệ thống là một tổng thể có trật tự của các yếu tố khác nhau có quan hệ và tác động qua lại, một hệ thống có thể xác định như một tập hợp các đối tượng hoặc các thuộc tính được liên kết bằng nhiều mối tương tác”(L. Còn theo (Spedding, 1979): “Hệ thống là một tổ hợp các thành phần (phần tử) với các quan hệ tương hỗ của chúng trong một ranh giới (biên giới) nhất định, hoạt động như một tổng thể cùng chung mục tiêu, nó có thể tác động và đồi thời cũng có thể bị tác động bởi môi trường bên ngoài”.
Bất cứ khi nào, cả hệ thống hay chỉ một phần tử nào đó của hệ thống bị tác động thì hệ thống cũng có phản ừng như một cơ thể thống nhất. Như vậy khái niệm của Spedding tương đối bao trùm hơn khái niệm của L. Hệ thống không phải là một phép công đơn giản giữa các phần tử. Điều quan trọng để xem xét một tập hợp các phần tử có tạo nên hệ thống hay không.
Dù định nghĩa như thế nào đi nữa thì bất kỳ hệ thống nào cũng có những đặc điểm sau: Tính mục tiêu chung: các thành phần trong hệ thống có cùng chung mục tiêu, từ đó chức năng hoạt động của từng thành phần được xác định rõ hơn. 3 Có ranh giới rõ rệt: ranh giới của hệ thống cho biết quy mô và nội dung hệ thống. Nó giúp xác định cái bên trong (thành phần) và các bên ngoài của hệ thống. Có đầu vào – đầu ra và các mối quan hệ: hệ thống có đầu vào đầu ra, các thành phần trong hệ thống có mối quan hệ lẫn nhau, hệ thống lại có mối quan hệ với môi trường, tất cả quy định cách vận hành của hệ thống.
Có thuộc tính: thuộc tính xác định tính chất của hệ thống, phân biệt giữa các hệ thống với nhau. Mỗi thành phần đều mang thuộc tính chung này và có đặc điểm riêng. Có thứ bậc: thứ bậc có được là do ranh giới của hệ thống. Mỗi hệ thống bao giở cũng gồm các hệ thống nhỏ bên trong (thành phần) và nằm trong một hệ thống lớn hơn.
Thay đổi: hệ thống có tính ổn định tương đối, nó thay đổi theo theo thời gian và không gian do bị tác động của môi trường. Khi các thành phần thay đổi, hệ thống cũng thay đổi theo. Trong thiên nhiên có hai loại hệ thống cơ bản: - Hệ thống kín: là hệ thống mà ở đ các yếu tố tương tác với nhau trong phạm vi hệ thống. - Hệ thống mở là hệ thống mà ở đ các yếu tố tương tác với nhau giữa các yếu tố đầu vào và đầu ra, giữa yếu tố bên trong và bên ngoài.
Đa số các hệ thống trong tự nhiên là hệ thống mở, các tính chất quan trọng của hệ thống có xu hướng phát triển và tự điều chỉnh để đạt tới trạng thái cân bằng. Hiện nay nghiên cứu hệ thống có hai phương pháp cơ bản: - Nghiên cứu hoàn thiện hoặc cải thiện một hệ thống đã có sẵn, thông qua phương pháp phân tích hệ thống nhằm tìm ra điểm hẹp hay chỗ thắt lại của hệ thống cần được sửa chữa, khai thông để hệ thống hoàn thiện hơn, hoạt động có hiệu quả hơn. - Nghiên cứu xây dựng hệ thống mới, phương pháp này mang tính chất vĩ mô đòi hỏi phải có sự tính toán, cân nhắc kỹ càng. Quan điểm về phát triển bền vững Phát triển bền vững là một khái niệm ngày càng được sử dụng rộng rãi trong rất nhiều lĩnh vực.
Có khoảng 27 khái niệm về phát triển bền vững được các tác giả thuộc các lĩnh vực khác nhau đưa ra (tham khảo trong Pezzey 1992). Tuy nhiên, khái niệm được sử dụng rộng rãi nhất cho đến nay do Hội đồng thế giới về Môi trường và phát triển (The World Commission on Environment and Development) đề xuất lần đầu năm 1987 là “Sự phát triển đáp ứng được những yêu cầu của hiện tại, nhưng không gây trở ngại cho việc đáp ứng nhu cầu của các thế hệ mai sau”. Phát triển bền vững bao hàm trong đó ba khía cạnh là bền vững về kinh tế, bền vững về xã hội và bền vững về môi trường. Bền vững về mặt kinh tế dựa trên tối đa hóa thu nhập trong khi vẫn duy trì các tài sản tạo ra thu nhập đó.
Hiệu quả kinh tế và tối ưu hóa định hướng phân bố và sử dụng tài nguyên. Bền vững về mặt xã hội hướng đến con người, liên quan đến duy trì sự ổn định của hệ thống văn hóa và xã hội. Bình đẳng là một trong những mối quan tâm chính của bền vững xã hội. Bền vững về mặt môi trường tập trung vào sự ổn định của hệ thống vật lý và sinh học, trong đó nhấn mạnh đến khả năng phục hồi và khả năng thích ứng của hệ thống với những thay đổi hơn là khả năng duy trì tình trạng “lý tưở g”.
Sự duy giảm tài nguyên thiên nhiên và đa dạng sinh học cùng với ô nhiễm môi trường đang làm hạn chế khả năng phục hồi của hệ thống (FAO, 1997). Tương tự phát triển bền vững, khái niệm phát triển nông lâm nghiệp bền vững cũng được hiểu và nhìn nhận dưới nhiều góc độ khác nhau, mỗi khái niệm nhấn mạnh vào những giá trị, ưu tiên và thực hành khác nhau. Nông lâm nghiệp bền vững có thể tập trung vào các công nghệ sử dụng, đặc biệt là công nghệ giúp giảm sự phụ thuộc vào các nguồn tài nguyên không tái tạo và đầu vào có hại cho môi trường, ví dụ nông nghiệp sinh thái, nông nghiệp vĩnh cửu (permaculture), nông nghiệp hữu cở, nông nghiệp sử dụng ít đầu vào (low-input), nông nghiệp nhạy cảm với môi trường,. Nông nghiệp 5 bền vững có thể được nhìn dưới nhiều góc độ liên quan đến khả năng phục hồi (khả năng của hệ thống chống đỡ những cú sốc) và khả năng duy trì hoạt động.
Nói cách khác, đó là những khả năng thích ứng với những thay đổi bên trong và bên ngoài. Như vậy, nông lâm nghiệp bền vững không chỉ quan tâm đến môi trường mà bao gồm mối quan tâm về kinh tế và xã hội, và đạt được sự cân bằng giữa ba khía cạnh này là một thách thức không dễ dàng vượt qua (DFID, 2004). Năm 1992, Tổ chức Nông lương Liên hiệp quốc (FAO) đưa ra khái niệm phát triển bền vững và nông lâm nghiệp bền vững tại hội nghị thượng đỉnh trái đất Rio de Janeiro như sau: “Phát triển bền vững là quản lý và bảo tồn nguồn lực tự nhiên và định hưởng thay đổi trong công nghiệp và thể chế theo cách đảm bảo sự đạt được và đáp ứng nhu cầu liên tục của tưng lai. Phát triển bền vững (trong nông nghiệp) bảo tồn đất, nước, nguồn giống cây trồng và vật nuôi, không làm suy giảm chất lượng môi trường, phù hợp về mặt kỹ thuật, khả thi về mặt kinh tế và chấp nhận về mặt xã hội”.
Năm 1995, FAO cụ thể hóa phát triển bền vững nông nghiệp và nông thôn là quá trình đáp ứng các chỉ tiêu sau (FAO, 1997): - Đảm bảo nhu cầu dinh dưỡng cơ bản, về cả số lượng và chất lượng, của thế hệ hiện tại và tương lai trong khi vẫn cung cấp đa dạng sản phẩm nông nghiệp.
