Nghiên cứu đặc điểm và giải pháp bảo tồn đầm Đông Hồ - Hà Tiên

Luận văn thạc sĩ nghiên cứu hus nghiên cứu đặc điểm đầm đông hồ hà tiên đề xuất giải pháp bảo tồn và phát triển, đánh giá hiện trạng, phân tích vấn đề, đề xuất biện pháp hoàn

• Tác giả: Lê Hồng Oanh
• Người hướng dẫn: GS. Đặng Trung Thuận
• Trường học: Trường Đại Học Khoa Học Tự Nhiên
• Chuyên ngành: Môi trường và phát triển bền vững
• Đề tài: Nghiên cứu đặc điểm đầm Đông Hồ - Hà Tiên, đề xuất giải pháp bảo tồn và phát triển
• Loại tài liệu: Luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2016
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CẢM ƠN
• MỤC LỤC
• DANH MỤC CÁC TỪ VIẾT TẮT
• DANH MỤC HÌNH VÀ BIỂU ĐỒ
• DANH MỤC BẢNG
• MỞ ĐẦU
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU
• 1.1. Đánh giá tổng quan tình hình nghiên cứu liên quan đến đề tài
• 1.1.1. Trên thế giới
• 1.1.2. Tại Việt Nam
• 1.1.2.1. Tình hình nghiên cứu chung về bảo tồn và phát triển tài nguyên và môi trường
• 1.1.2.2. Tình hình nghiên cứu về Khu dự trữ sinh quyển Kiên Giang và đầm Đông Hồ
• 1.2. Điều kiện tự nhiên đầm Đông Hồ
• 1.2.1. Vị trí địa lý
• 1.2.2. Vùng phụ cận của đầm
• 1.2.3. Đặc điểm địa hình
• 2. CHƯƠNG 2: MỤC TIÊU, NỘI DUNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 2.1. Khung logic của đề tài
• 2.2. Mục tiêu nghiên cứu
• 2.3. Nội dung nghiên cứu
• 2.4. Cách tiếp cận trong nghiên cứu
• 2.4.1. Cách tiếp cận hệ thống
• 2.4.2. Cách tiếp cận sinh thái
• 2.4.3. Cách tiếp cận phát triển bền vững
• 2.5. Phương pháp nghiên cứu
• 2.5.1. Phương pháp kế thừa có chọn lọc, thống kê và tổng hợp tài liệu
• 2.5.2. Phương pháp phân tích hệ thống
• 2.5.3. Phương pháp điều tra, khảo sát thực địa
• 2.5.4. Phương pháp đánh giá tổng hợp DPSIR
• 3. CHƯƠNG 3: KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU VÀ THẢO LUẬN
• 3.1. Phân tích các sức ép lên môi trường và nguồn tài nguyên của đầm
• 3.1.1. Gia tăng tốc độ bồi lắng đầm
• 3.1.2. Sức ép từ hoạt động phát triển kinh tế - xã hội
• 3.1.3. Sức ép do hoạt động dân sinh
• 3.1.4. Đổ thải vào đầm từ khu vực xung quanh
• 3.1.5. Tác động của biến đổi khí hậu và nước biển dâng
• 3.2. Nhiệm vụ bảo tồn và phát triển đầm Đông Hồ
• 3.2.1. Quy hoạch khai thác sử dụng đầm Đông Hồ - Hà Tiên
• 3.2.2. Nhận xét, đánh giá về các dự án quy hoạch
• 3.2.3. Bảo tồn và phát triển đầm Đông Hồ
• 3.2.3.1. Quan điểm bảo tồn và phát triển đầm Đông Hồ
• 3.2.3.2. Định hướng giải pháp bảo tồn và phát triển đầm Đông Hồ
• 3.2.3.3. Đề xuất mô hình và giải pháp cụ thể bảo tồn và phát triển đầm Đông Hồ
• 3.2.3.3.1. Mô hình phát triển du lịch sinh thái dựa vào cộng đồng
• 3.2.3.3.2. Mô hình sinh kế đồng quản lý trong đánh bắt, khai thác nguồn lợi thủy sản tự nhiên
• KẾT LUẬN – KIẾN NGHỊ
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng quan về đầm Đông Hồ Hà Tiên và giá trị sinh thái

Đầm Đông Hồ, nằm ở thị xã Hà Tiên, tỉnh Kiên Giang, là một trong những hệ sinh thái quan trọng của Việt Nam. Với diện tích 1.384,66 ha, đầm này không chỉ có giá trị về mặt sinh thái mà còn đóng vai trò quan trọng trong đời sống kinh tế của người dân địa phương. Đầm Đông Hồ là nơi cư trú của nhiều loài động thực vật quý hiếm, đồng thời cũng là nguồn cung cấp thực phẩm và sinh kế cho cộng đồng. Đặc biệt, đầm còn có giá trị văn hóa và lịch sử sâu sắc, gắn liền với đời sống của người dân nơi đây.

1.1. Đặc điểm địa lý và sinh thái của đầm Đông Hồ

Đầm Đông Hồ nằm ở phía Đông Bắc thị xã Hà Tiên, tiếp giáp với Campuchia. Đặc điểm địa lý của đầm bao gồm hệ thống thủy văn phong phú, với sự kết hợp giữa nước ngọt và nước mặn. Hệ sinh thái nơi đây rất đa dạng, bao gồm rừng ngập mặn, các loài thủy sản phong phú và nhiều loại thực vật quý hiếm.

1.2. Vai trò của đầm Đông Hồ trong phát triển bền vững

Đầm Đông Hồ không chỉ là nguồn tài nguyên thiên nhiên quý giá mà còn là nơi cung cấp dịch vụ sinh thái cho cộng đồng. Việc bảo tồn và phát triển bền vững đầm Đông Hồ sẽ giúp nâng cao chất lượng cuộc sống của người dân, đồng thời bảo vệ đa dạng sinh học và môi trường.

II. Thách thức trong bảo tồn và phát triển đầm Đông Hồ

Mặc dù đầm Đông Hồ có nhiều giá trị, nhưng hiện nay đang phải đối mặt với nhiều thách thức nghiêm trọng. Các hoạt động khai thác tài nguyên, ô nhiễm môi trường và biến đổi khí hậu đang gây áp lực lớn lên hệ sinh thái của đầm. Sự gia tăng dân số và nhu cầu phát triển kinh tế cũng làm gia tăng áp lực lên tài nguyên thiên nhiên.

2.1. Tác động của ô nhiễm môi trường đến đầm Đông Hồ

Ô nhiễm từ hoạt động sinh hoạt và sản xuất nông nghiệp xung quanh đầm đã làm suy giảm chất lượng nước, ảnh hưởng đến sự sống của các loài thủy sản và thực vật. Nước thải từ các khu vực dân cư và chợ hải sản là những nguồn ô nhiễm chính.

2.2. Biến đổi khí hậu và tác động đến hệ sinh thái

Biến đổi khí hậu đang làm thay đổi chế độ thủy văn của đầm Đông Hồ, dẫn đến tình trạng xâm nhập mặn và thay đổi môi trường sống của nhiều loài. Điều này không chỉ ảnh hưởng đến đa dạng sinh học mà còn đến sinh kế của người dân địa phương.

III. Giải pháp bảo tồn và phát triển bền vững đầm Đông Hồ

Để bảo tồn và phát triển bền vững đầm Đông Hồ, cần có những giải pháp đồng bộ và hiệu quả. Các giải pháp này không chỉ tập trung vào bảo vệ môi trường mà còn phải đảm bảo sinh kế cho cộng đồng dân cư. Việc áp dụng các mô hình phát triển du lịch sinh thái và quản lý tài nguyên bền vững là rất cần thiết.

3.1. Mô hình phát triển du lịch sinh thái tại đầm Đông Hồ

Phát triển du lịch sinh thái dựa vào cộng đồng là một trong những giải pháp hiệu quả. Mô hình này không chỉ giúp bảo tồn đa dạng sinh học mà còn tạo ra nguồn thu nhập cho người dân địa phương thông qua các hoạt động du lịch bền vững.

3.2. Quản lý tài nguyên nước và bảo vệ môi trường

Cần thiết lập các quy định quản lý tài nguyên nước chặt chẽ, hạn chế ô nhiễm từ các hoạt động sản xuất và sinh hoạt. Đồng thời, việc nâng cao nhận thức của cộng đồng về bảo vệ môi trường cũng rất quan trọng.

IV. Ứng dụng thực tiễn và kết quả nghiên cứu tại đầm Đông Hồ

Các nghiên cứu gần đây đã chỉ ra rằng việc bảo tồn và phát triển bền vững đầm Đông Hồ có thể mang lại nhiều lợi ích cho cộng đồng. Những mô hình phát triển du lịch sinh thái và quản lý tài nguyên hiệu quả đã được áp dụng và cho thấy kết quả tích cực trong việc nâng cao chất lượng cuộc sống của người dân.

4.1. Kết quả từ các mô hình phát triển bền vững

Các mô hình phát triển bền vững đã giúp cải thiện đáng kể thu nhập của người dân địa phương. Nhiều hộ gia đình đã chuyển đổi sang các hoạt động du lịch sinh thái, từ đó giảm áp lực lên tài nguyên thiên nhiên.

4.2. Tác động tích cực đến đa dạng sinh học

Việc bảo tồn và phát triển bền vững đã giúp phục hồi nhiều loài động thực vật quý hiếm tại đầm Đông Hồ. Điều này không chỉ góp phần bảo vệ môi trường mà còn tạo ra giá trị văn hóa và giáo dục cho cộng đồng.

V. Kết luận và hướng đi tương lai cho đầm Đông Hồ

Bảo tồn và phát triển đầm Đông Hồ là một nhiệm vụ quan trọng không chỉ cho môi trường mà còn cho sự phát triển bền vững của cộng đồng. Cần có sự phối hợp chặt chẽ giữa các cơ quan chức năng, cộng đồng và các tổ chức phi chính phủ để thực hiện hiệu quả các giải pháp bảo tồn.

5.1. Tầm quan trọng của sự hợp tác trong bảo tồn

Sự hợp tác giữa các bên liên quan là rất cần thiết để đảm bảo các giải pháp bảo tồn được thực hiện hiệu quả. Các tổ chức phi chính phủ có thể đóng vai trò quan trọng trong việc hỗ trợ cộng đồng và nâng cao nhận thức về bảo vệ môi trường.

5.2. Định hướng phát triển bền vững trong tương lai

Định hướng phát triển bền vững cho đầm Đông Hồ cần phải được xây dựng dựa trên các nghiên cứu khoa học và thực tiễn. Việc áp dụng các công nghệ mới và mô hình quản lý hiện đại sẽ giúp bảo vệ tài nguyên thiên nhiên và nâng cao chất lượng cuộc sống cho người dân.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Đầm Đông Hồ thuộc thị xã Hà Tiên, tỉnh Kiên Giang, là một vùng đất ngập nước ven biển đặc thù với tổng diện tích tự nhiên đạt 1.384,66 ha, trong đó diện tích mặt nước chiếm 963,36 ha và diện tích dừa nước chiếm 327,1 ha. Nằm trong vùng đệm của Khu Dự trữ sinh quyển Kiên Giang có quy mô hơn 1,1 triệu ha được UNESCO công nhận năm 2006, đầm Đông Hồ giữ vai trò xung yếu trong việc cân bằng sinh thái, điều hòa khí hậu và thoát lũ cho gần 100.000 ha đất canh tác nông nghiệp vùng Tứ giác Long Xuyên.

Tuy nhiên, trước áp lực của quá trình phát triển kinh tế xã hội, đầm đang đối mặt với nguy cơ suy thoái nghiêm trọng do tốc độ bồi lắng phù sa gia tăng nhanh chóng, lớp sình đáy tích tụ dày từ 1,3 m đến 1,5 m làm thu hẹp 30% diện tích mặt nước khi triều kiệt. Cùng với đó là sức ép từ 139 hộ khai thác thủy sản mang tính hủy diệt, nước thải sinh hoạt chưa qua xử lý với khối lượng rác thải khoảng 22,5 tấn/tháng và các dự án kè lấn biển làm biến đổi dòng chảy tự nhiên.

Mục tiêu chính của đề tài là phân tích toàn diện đặc điểm tự nhiên, môi trường và sinh kế dân sinh tại đầm Đông Hồ; đánh giá các nguồn sức ép sinh thái theo mô hình chuẩn hóa; từ đó đề xuất hệ thống giải pháp bảo tồn đa dạng sinh học gắn liền với phát triển bền vững trong giai đoạn từ năm 2016 đến năm 2025. Nghiên cứu mang ý nghĩa thực tiễn to lớn trong việc tạo cơ sở khoa học để phục hồi hơn 700 ha rừng ngập mặn và chuyển đổi sinh kế bền vững cho hơn 2.200 nhân khẩu tại khu vực lòng hồ.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu được xây dựng dựa trên ba trụ cột lý thuyết nền tảng trong khoa học môi trường hiện đại. Thứ nhất là Lý thuyết Phát triển bền vững, bắt nguồn từ Báo cáo Brundtland năm 1987 và Chương trình Nghị sự 21 năm 1992, nhấn mạnh sự hài hòa giữa tăng trưởng kinh tế, công bằng xã hội và bảo vệ tài nguyên thiên nhiên. Thứ hai là Cách tiếp cận Hệ sinh thái theo định hướng của Công ước Ramsar năm 1971, coi đầm Đông Hồ là một phức hệ sinh thái mở với sự tương tác qua lại mật thiết giữa các hợp phần thủy vực, thảm thực vật ngập mặn và cộng đồng cư dân bản địa. Thứ ba là Cách tiếp cận Hệ thống, cho phép xem xét mối liên kết động lực đa chiều giữa dòng chảy nội địa từ sông Mê Kông, sông Giang Thành và chế độ nhật triều của biển Tây.

Mô hình nghiên cứu trung tâm được áp dụng là khung phân tích DPSIR do Cơ quan Môi trường Châu Âu ban hành năm 1999. Khung này phân tích chuỗi quan hệ nhân quả khép kín gồm: Động lực phát triển kinh tế xã hội (Drivers), Áp lực môi trường và khai thác (Pressures), Hiện trạng chất lượng tài nguyên nước và rừng (State), Tác động đến đa dạng sinh học và đời sống dân sinh (Impact), và các Đáp ứng chính sách quản lý (Response). Bốn khái niệm then chốt xuyên suốt đề tài bao gồm: đất ngập nước ven biển, đầm phá cửa sông, sức tải sinh thái và mô hình đồng quản lý tài nguyên.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu sử dụng nguồn dữ liệu đa tầng kết hợp giữa chuỗi số liệu viễn thám, bản đồ không ảnh giai đoạn 1974 - 2014, các số liệu thống kê thủy văn, khí tượng và kết quả đo đạc chất lượng môi trường nước với các chỉ số như BOD5, Nitrit và dầu mỡ khoáng.

Về cỡ mẫu và phương pháp thu thập thực địa, tác giả đã tiến hành khảo sát toàn diện vào tháng 10 năm 2016 tại 15 tổ nhân dân tự quản thuộc ấp Cừ Đứt, phường Đông Hồ. Phương pháp chọn mẫu phân tầng ngẫu nhiên được áp dụng để phỏng vấn sâu 139 hộ dân trực tiếp khai thác thủy sản trong lòng đầm, bao gồm 78 hộ làm nghề dớn, 27 hộ đóng đáy, 20 hộ đẩy xiệp điện và 14 hộ đặt lú Thái. Lý do lựa chọn phương pháp này là nhằm phản ánh chính xác cấu trúc sinh kế đặc trưng và đo lường mức độ tác động của từng nhóm ngư cụ lên nguồn lợi thủy sản theo từng tiểu vùng sinh thái.

Phương pháp phân tích hệ thống kết hợp với mô hình DPSIR được lựa chọn làm phương pháp phân tích chủ đạo vì tính ưu việt trong việc tích hợp dữ liệu liên ngành, giúp lượng hóa mối tương tác giữa các hoạt động nhân sinh và sự biến đổi của hệ sinh thái đầm phá theo cả không gian và thời gian.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Hệ sinh thái đầm Đông Hồ sở hữu mức độ đa dạng sinh học vượt trội với cấu trúc chuyển tiếp rõ nét giữa ba hệ sinh thái nước ngọt, nước lợ và nước mặn. Nghiên cứu đã ghi nhận 48 loài thực vật bậc cao, trong đó có 32 loài cây ngập mặn thực thụ với diện tích rừng dừa nước chiếm 327,1 ha (riêng khu vực Rạch Két chiếm tỷ trọng lớn nhất với 181,2 ha, tương đương 55,4%). Khu hệ thủy sản ghi nhận 96 loài cá thuộc 50 họ, trong đó 3 loài cá chiếm ưu thế về số lượng là cá trác vây đuôi dài (17,5%), cá đổng tía (12,0%) và cá tráo mắt to (9,2%). Hệ phiêu sinh vật bao gồm 142 loài thực vật phù du và 66 loài động vật phù du giàu dinh dưỡng.

Tốc độ bồi lắng lòng đầm đang diễn ra với cường độ rất mạnh. Khi mực nước triều rút xuống mức âm 0,22 m, các cồn phù sa phía Tây Bắc và Tây Nam nổi lên chiếm tới 30% diện tích mặt nước, thu hẹp không gian chứa nước của lòng đầm xuống còn 70%. Độ dày lớp sình tích tụ đáy đạt từ 1,3 m đến 1,5 m, làm dịch chuyển cửa sông Giang Thành dần về phía Nam.

Cường lực khai thác mang tính hủy diệt đe dọa nghiêm trọng nguồn lợi thủy sản. Toàn đầm có 78 hộ sử dụng từ 30 đến 80 cái dớn/hộ và 20 hộ sử dụng xiệp kích điện đáy. Dù nghề đóng đáy mang lại sản lượng trung bình cao nhất đạt 61,6 kg/ngày/hộ (mùa chính đạt 110,7 kg/ngày/hộ), tỷ lệ cá tạp và cá con chưa trưởng thành chiếm hơn 60% sản lượng đánh bắt, làm suy giảm nghiêm trọng trữ lượng sinh khối tự nhiên.

Áp lực ô nhiễm chất thải sinh hoạt và công nghiệp cục bộ gia tăng nhanh. Với quy mô 630 hộ dân gồm 2.259 nhân khẩu tại ấp Cừ Đứt, khối lượng rác thải sinh hoạt phát sinh ước tính đạt 750 kg/ngày (tương đương 22,5 tấn/tháng), hầu hết bị xả thẳng xuống lòng đầm. Ngoài ra, nước rỉ từ bãi rác phía Tây thị xã và nước thải từ các vùng nuôi tôm công nghiệp phía Đông dọc kênh Hà Giang đang gây ô nhiễm hữu cơ đáng kể.

Thảo luận kết quả

Nguyên nhân cốt lõi dẫn đến tình trạng bồi lắng và ngọt hóa nhanh chóng của đầm Đông Hồ xuất phát từ sự mất cân bằng động lực giữa quá trình sông và quá trình biển. Việc mở rộng kênh Vĩnh Tế và xây dựng tuyến đường N1 vượt lũ đã dẫn một lượng lớn nước lũ mang hàm lượng phù sa cao từ sông Hậu đổ vào sông Giang Thành với lưu tốc đạt 0,8 m/s. Khi dòng chảy gặp vùng đầm rộng, vận tốc giảm đột ngột khiến toàn bộ phù sa bị bẫy lại trong lòng hồ. Đồng thời, các công trình kè lấn biển tại cửa Tô Châu (kè thương mại 4 ha năm 2003 và kè lấn biển 100 ha năm 2005) đã làm suy yếu dòng chảy triều từ vịnh Thuận Yên, khiến cán cân nghiêng hẳn về phía quá trình sông.

So sánh với 13 hệ thống đầm phá ven biển khác tại Việt Nam như Tam Giang - Cầu Hai (216 km2) hay đầm Thị Nại (50 km2), đầm Đông Hồ (13,84 km2) là trường hợp duy nhất có cộng đồng dân cư sinh sống tập trung trên cồn nổi ngay giữa lòng đầm và chịu sự chi phối hoàn toàn của chế độ nhật triều biển Tây.

Các dữ liệu nghiên cứu về diễn biến diện tích rừng ngập mặn giai đoạn 1974 - 2014 cùng các chỉ số nồng độ BOD5 và Nitrit có thể được trực quan hóa hiệu quả thông qua các biểu đồ đường và bản đồ chồng lớp GIS. Sự trực quan hóa này chứng minh rằng diện tích rừng ngập mặn tổng thể dù tăng lên 765 ha vào năm 2014 nhờ trồng mới, nhưng chất lượng thảm rừng nguyên sinh ven đầm đã suy giảm trên 40% do chuyển đổi sang nuôi tôm bán thâm canh.

Đề xuất và khuyến nghị

Nhằm giải quyết triệt để mâu thuẫn giữa phát triển kinh tế và bảo tồn sinh thái, luận văn đề xuất 4 nhóm giải pháp hành động cụ thể:

Thứ nhất, thiết lập Mô hình sinh kế đồng quản lý nguồn lợi thủy sản tại bãi triều Thị Vạn và Tổ 9 ấp Cừ Đứt. Ban Quản lý Khu Dự trữ sinh quyển Kiên Giang phối hợp với UBND thị xã Hà Tiên chuyển đổi 100% các hộ làm nghề xiệp điện và lú Thái sang nghề lưới bén chọn lọc hoặc nuôi cá lồng bè sinh thái trong giai đoạn 2017 - 2020, giảm 50% cường lực khai thác hủy diệt.

Thứ hai, triển khai Mô hình Làng sinh thái du lịch cộng đồng Cừ Đứt gắn với di sản văn hóa Tao đàn Chiêu Anh Các. Sở Du lịch tỉnh Kiên Giang chủ trì xây dựng các tour du lịch trải nghiệm chèo thuyền xuyên rừng dừa nước diện tích 370,2 ha, quảng bá sản phẩm đường nhựa dừa nước truyền thống, đặt mục tiêu nâng thu nhập bình quân của cư dân địa phương lên trên 4,5 triệu đồng/người/tháng vào năm 2022.

Thứ ba, đầu tư hoàn thiện hạ tầng kỹ thuật kiểm soát ô nhiễm môi trường. Phòng Tài nguyên và Môi trường thị xã Hà Tiên triển khai dự án thu gom triệt để 22,5 tấn rác thải/tháng tại ấp Cừ Đứt, xây dựng hệ thống đê bao xử lý nước rỉ rác tại bãi rác phía Tây và trạm xử lý nước thải tập trung đạt quy chuẩn kỹ thuật quốc gia trước năm 2021.

Thứ tư, quy hoạch phân vùng sinh thái và phục hồi rừng ngập mặn. Sở Nông nghiệp và Phát triển Nông thôn Kiên Giang tiến hành khoanh nuôi tái sinh 150 ha rừng phòng hộ ven đầm, nghiêm cấm các dự án san lấp lấn biển vượt quá 2 ha tại khu vực cửa đầm Tô Châu trong tầm nhìn đến năm 2025.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Nội dung và kết quả nghiên cứu của luận văn mang lại giá trị ứng dụng thiết thực cho 4 nhóm đối tượng trọng tâm:

1. Cơ quan quản lý nhà nước về môi trường và đô thị: Cán bộ thuộc Sở Tài nguyên và Môi trường, UBND thị xã Hà Tiên có thể sử dụng hệ thống số liệu thủy văn và kết quả phân tích DPSIR để xây dựng quy hoạch sử dụng đất, thẩm định đánh giá tác động môi trường các dự án lấn biển và quản lý chương trình thoát lũ Tứ giác Long Xuyên.
2. Các nhà nghiên cứu và giảng viên chuyên ngành sinh thái học: Cung cấp cơ sở dữ liệu thực chứng chi tiết về danh mục 96 loài cá, 48 loài thực vật ngập mặn và chuỗi biến động diện tích đất ngập nước ven biển Tây Nam trong 40 năm phục vụ công tác giảng dạy và nghiên cứu chuyên sâu.
3. Tổ chức phi chính phủ và các ban quản lý dự án bảo tồn: Nguồn tài liệu tham khảo giá trị để thiết kế các dự án viện trợ phát triển sinh kế cộng đồng, nhân rộng mô hình đồng quản lý tài nguyên thiên nhiên tại các vùng đệm khu dự trữ sinh quyển thế giới.
4. Doanh nghiệp lữ hành và phát triển du lịch sinh thái: Khai thác tiềm năng cảnh quan đặc trưng của đầm Đông Hồ để phát triển các sản phẩm du lịch xanh, du lịch trải nghiệm nông nghiệp sinh thái dựa vào cộng đồng dân cư bản địa.

Câu hỏi thường gặp

Đầm Đông Hồ giữ vai trò sinh thái và thủy văn như thế nào đối với vùng Tứ giác Long Xuyên? Đầm Đông Hồ có diện tích 1.384,66 ha, đóng vai trò là bể lắng trầm tích tự nhiên và cửa ngõ thoát lũ quan trọng ra biển Tây cho gần 100.000 ha đất canh tác nông nghiệp. Vùng nước lợ của đầm là nơi cư trú và sinh sản thiết yếu của 96 loài cá và 48 loài thực vật ngập mặn đặc trưng.

Nguyên nhân chính dẫn đến hiện tượng bồi lắng và thu hẹp lòng đầm Đông Hồ là gì? Nguyên nhân chủ yếu do sông Giang Thành tiếp nhận nguồn nước lũ mang nhiều phù sa từ kênh Vĩnh Tế với lưu tốc 0,8 m/s bị giảm tốc đột ngột khi vào đầm, tích tụ lớp sình dày 1,3 m đến 1,5 m. Đồng thời, các công trình kè lấn biển 4 ha và 100 ha tại cửa Tô Châu làm suy giảm động lực triều biển Tây.

Các nghề khai thác thủy sản hiện nay tác động tiêu cực ra sao đến tài nguyên đầm? Hiện có 139 hộ khai thác bằng các ngư cụ hủy diệt như nghề dớn (78 hộ), xiệp điện (20 hộ) và lú Thái (14 hộ). Các loại ngư cụ có kích thước mắt lưới rất nhỏ này đánh bắt tận diệt cả con non và các loài cá bố mẹ, đồng thời việc kéo xiệp đáy làm bật gốc cây con, cản trở sự phục hồi của 327,1 ha rừng dừa nước.

Mô hình đồng quản lý nguồn lợi thủy sản tại ấp Cừ Đứt được vận hành như thế nào? Mô hình trao quyền trực tiếp cho cộng đồng ngư dân tại Tổ 9 ấp Cừ Đứt và bãi triều Thị Vạn tự xây dựng quy ước khai thác. Ngư dân cam kết xóa bỏ hoàn toàn xiệp điện, tuân thủ kích thước mắt lưới tối thiểu và tham gia bảo vệ các bãi đẻ tự nhiên để đảm bảo sinh kế ổn định lâu dài.

Các giải pháp cấp bách nào cần thực hiện để xử lý ô nhiễm chất thải tại đầm Đông Hồ? Cần thiết lập ngay hệ thống thuyền thu gom và xử lý triệt để 22,5 tấn rác thải sinh hoạt phát sinh mỗi tháng từ 630 hộ dân ấp Cừ Đứt. Đồng thời, chính quyền cần xây dựng hệ thống thu gom nước rỉ rác tại bãi rác phía Tây thị xã và kiểm soát chặt chẽ nước thải từ các vùng nuôi tôm công nghiệp lân cận.

Kết luận

Luận văn đã hoàn thành toàn diện các mục tiêu nghiên cứu với các đóng góp trọng tâm:

• Hệ thống hóa đầy đủ cơ sở khoa học về điều kiện tự nhiên, tài nguyên sinh vật với 96 loài cá và 48 loài thực vật ngập mặn tại vùng đất ngập nước đầm Đông Hồ.
• Ứng dụng thành công khung phân tích DPSIR để làm rõ nguyên nhân gây bồi lắng lòng hồ với độ dày bùn đáy 1,3 - 1,5 m và xác định các nguồn áp lực chất thải sinh hoạt 22,5 tấn/tháng.
• Đánh giá xác đáng tác động của các công trình công cộng và kè lấn biển đối với sự mất cân bằng động lực sông - biển tại khu vực cửa sông ven biển Tây.
• Đề xuất hai mô hình thực tiễn đột phá gồm Làng sinh thái du lịch cộng đồng Cừ Đứt và Đồng quản lý khai thác thủy sản tại bãi triều Thị Vạn.
• Xây dựng lộ trình quản lý và chính sách bảo tồn tài nguyên thiên nhiên đồng bộ cho thị xã Hà Tiên trong giai đoạn 2017 - 2025.

Công trình là tài liệu tham khảo khoa học hữu ích cho các nhà hoạch định chính sách, các nhà nghiên cứu và các tổ chức phát triển bền vững. Các cơ quan quản lý và nhà khoa học quan tâm có thể tiếp tục mở rộng nghiên cứu mô hình hóa thủy động lực chi tiết nhằm bảo tồn hiệu quả hệ sinh thái quý giá của Khu Dự trữ sinh quyển Kiên Giang.

Trích đoạn nội dung tài liệu

MỞ ĐẦU Thị xã Hà Tiên thuộc tỉnh Kiên Giang có tiềm năng lợi thế về tài nguyên thiên nhiên, danh lam thắng cảnh, di sản văn hóa lịch sử. Hà Tiên là khu kinh tế trọng điểm của tỉnh, với định hƣớng phát triển kinh tế cửa khẩu, dịch vụ thƣơng mại, du lịch, và chú trọng quy hoạch khai thác tài nguyên để phát triển bền vững. Hệ sinh thái núi đá vôi và đất ngập nƣớc vùng Hà Tiên nằm trong Khu dự trữ sinh quyển Kiên Giang, trong đó đầm nƣớc lợ Đông Hồ là một điểm nhấn quan trọng. Đầm Đông Hồ nằm ở phía Đông Bắc thị xã Hà Tiên, gắn liền với đời sống lịch sử và đóng góp đáng kể cho việc phát triển kinh tế xã hội của Hà Tiên.

Đầm Đông Hồ là một vùng đất ngập nƣớc ven biển, là hạ lƣu của sông Giang Thành, thông ra biển qua cửa Trần Hầu. Do vị trí của đầm bắt nguồn từ sông tự nhiên và tiếp giáp với biển nên phân bố hệ động thực vật bị chi phối bởi các dạng hệ sinh thái chính là hệ sinh thái nƣớc ngọt dọc sông, hệ sinh thái nƣớc lợ, và hệ sinh thái nƣớc mặn ven biển. Đầm có tính đa dạng sinh học rất cao. Trong một năm đầm bị ảnh hƣởng bởi hai mùa, mùa mƣa chịu ảnh hƣởng của nƣớc ngọt theo lũ từ sông đổ về, mùa khô đầm chịu ảnh hƣởng của nƣớc mặn do thủy triều xâm nhập sâu vào hồ.

Nằm trong phạm vi của Khu dự trữ sinh quyển Kiên Giang, những năm qua tình trạng khai thác tài nguyên, lấn chiếm lòng đầm để phát triển kinh tế kết hợp với sự thay đổi chế độ thủy văn dòng chảy qua chƣơng trình thoát lũ biển Tây, các tác động từ hoạt động sản xuất nông nghiệp, nuôi tôm công nghiệp từ các vùng lân cận, khai thác thủy sản trong lòng đầm đã làm suy thoái hệ sinh thái và môi trƣờng đầm Đông Hồ. Sự phát triển kinh tế - xã hội là một xu hƣớng tất yếu, tuy nhiên quá trình phát triển tạo ra nhiều áp lực và tác động đến môi trƣờng và nguồn tài nguyên thiên nhiên. Mâu thuẫn giữa phát triển kinh tế xã hội và bảo tồn tài nguyên thiên nhiên nên đƣợc giải quyết dựa trên quan điểm “phát triển bền vững”, trong quá trình phát triển phải quan tâm đến bảo tồn, đồng thời cũng phải đánh đổi một phần tài nguyên thiên nhiên để phục vụ cho phát triển. Đối với một khu vực đặc biệt là đầm Đông Hồ - Hà Tiên, bảo tồn đa dạng sinh học và môi trƣờng của đầm là nhiệm vụ quan trọng.

Thực hiện tốt công tác bảo tồn là cơ sở cho cộng đồng dân cƣ phát triển đời sống và thu nhập. Ngƣợc lại, việc nâng cao chất lƣợng cuộc sống của ngƣời dân sẽ giúp cho công tác bảo tồn hiệu quả hơn. Vì vậy, học viên tiến hành nghiên cứu đặc điểm tự nhiên, môi trƣờng và tài nguyên thiên nhiên của đầm Đông Hồ - Hà Tiên, cũng nhƣ các giá trị lịch sử văn 1 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] hóa và vai trò của đầm trong Khu dự trữ sinh quyển Kiên Giang. Luận văn sẽ đƣa ra cái nhìn tổng quan về đầm Đông Hồ và hiện trạng tài nguyên, môi trƣờng của đầm, từ đó đề xuất một số giải pháp phù hợp nhằm mục tiêu bảo tồn và phát triển bền vững đầm Đông Hồ.

 Cấu trúc luận văn gồm 3 chương: Chƣơng I. Tổng quan vấn đề nghiên cứu Chƣơng II. Mục tiêu, nội dung và phƣơng pháp nghiên cứu Chƣơng III. Kết quả nghiên cứu và thảo luận 2 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] Chƣơng 1 – TỔNG QUAN VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU 1.

Đánh giá tổng quan tình hình nghiên cứu liên quan đến đề tài 1. Trên thế giới Tháng 6 năm 1972, Hội nghị của Liên Hợp Quốc về Con ngƣời và Môi trƣờng đƣợc tổ chức tại Stockhom (Thụy Điển) đƣợc đánh giá là hành động đầu tiên đánh dấu nỗ lực chung của toàn nhân loại nhằm giải quyết các vấn đề về môi trƣờng. Hội nghị đã thông qua bản tuyên bố về nguyên tắc và kế hoạch hành động chống ô nhiễm môi trƣờng. Chƣơng trình Môi trƣờng của Liên Hợp Quốc đƣợc thành lập.

Năm 1984, Ủy ban Môi trƣờng và Phát triển Thế giới (World Commission on Environment and Development - WCED), nay còn đƣợc biết đến với tên Ủy ban Brundtland đƣợc thành lập, với nhiều cống hiến giá trị cho sự phát triển bền vững. Năm 1987, WCED xuất bản báo cáo "Tƣơng lai của chúng ta" (còn gọi là Báo cáo Brundtland), lần đầu tiên công bố chính thức thuật ngữ "phát triển bền vững", đƣa ra định nghĩa cũng nhƣ một cái nhìn mới về cách hoạch định các chiến lƣợc phát triển lâu dài. Năm 1992, Hội nghị về Môi trƣờng và Phát triển của Liên Hợp Quốc (còn gọi là Hội nghị thƣợng đỉnh về Trái Đất) đƣợc tổ chức tại Rio de Janeiro, Brasil. Các đại biểu tham gia Hội nghị đã thống nhất những nguyên tắc cơ bản và phát động Chƣơng trình Nghị sự 21 (Agenda 21) - chƣơng trình hành động vì sự phát triển bền vững.

Hội nghị cũng đƣa ra Tuyên ngôn Rio về môi trƣờng và phát triển và một số văn kiện nhƣ hiệp định về sự đa dạng sinh học, bộ khung của hiệp định về sự biến đổi khí hậu, tuyên bố về nguyên tắc quản lý, bảo tồn rừng. Năm 2002, Hội nghị thƣợng đỉnh thế giới về Phát triển bền vững nhóm họp tại Johannesburg, Nam Phi để tổng kết việc thực hiện Tuyên ngôn Rio và Chƣơng trình Nghị sự 21, tiếp tục tiến hành với một số mục tiêu ƣu tiên. Những mục tiêu này gồm xóa nghèo đói, phát triển những sản phẩm thân thiện với môi trƣờng nhằm thay thế các sản phẩm gây ô nhiễm, bảo vệ và quản lý các nguồn tài nguyên thiên nhiên. Những năm qua các quốc gia trên thế giới đã và đang đẩy mạnh nghiên cứu và thực hành bảo tồn đa dạng sinh học theo mục tiêu thiên niên kỷ 2001-2016 (mô hình bảo tồn thiên nhiên và phát triển bền vững ở các khu Dự trữ Sinh quyển Thế 3 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] giới MAB/UNESCO), bảo vệ các vùng đất ngập nƣớc quan trọng theo Công ƣớc RAMSAR về các vùng đất ngập nƣớc có tầm quan trọng quốc tế đặc biệt nhƣ là nơi cƣ trú của loài chim nƣớc.

Tại Việt Nam a. Tình hình nghiên cứu chung về bảo tồn và phát triển tài nguyên và môi trường Việt Nam đang trở thành nƣớc tham gia tích cực Công ƣớc RAMSAR và mục tiêu thiên niên kỷ 2001-2016 nói trên. Một số dự án tiêu biểu: Mô hình học tập và thực nghiệm bảo tồn và phát triển bền vững Khu Dự trữ sinh quyển thế giới Cát Bà, xóa đói nghèo và bảo tồn đa dạng sinh học Vƣờn quốc gia Biduop Núi Bà Lâm Đồng. Việt Nam đã tham gia Chƣơng trình Bảo tồn đa dạng sinh học và sử dụng bền vững đất ngập nƣớc sông Mêkông - là một chƣơng trình có sự tham gia của bốn quốc gia thuộc vùng hạ lƣu sông Mêkông: Campuchia, Lào, Thái Lan và Việt Nam – dƣới sự quản lý của Chƣơng trình Phát triển Liên Hợp Quốc (UNDP), Tổ chức Bảo tồn Thiên nhiên Thế giới (IUCN) và có sự cộng tác của các tổ chức có liên quan khác.

Chƣơng trình cố gắng xác định những vấn đề then chốt trong việc bảo tồn và sử dụng bền vững tài nguyên thiên nhiên trong các vùng đất ngập nƣớc sông Mêkông. Mục tiêu của chƣơng trình là nâng cao năng lực của các tổ chức và ngƣời dân để phát triển sinh kế bền vững và quản lý một cách khôn khéo nguồn tài nguyên đa dạng sinh học của đất ngập nƣớc. Tình hình nghiên cứu về Khu dự trữ sinh quyển Kiên Giang và đầm Đông Hồ Tại khu vực nghiên cứu đã có một số nội dung nghiên cứu về đặc điểm và vai trò của đầm Đông Hồ, định hƣớng phát triển bền vững đầm: - Chiến lƣợc phát triển sản phẩm du lịch tỉnh Kiên Giang đến năm 2020, định hƣớng đến năm 2030 do Viện Nghiên cứu Phát triển Du lịch đề xuất năm 2012. - Hội thảo khoa học Phát triển du lịch sinh thái Đông Hồ (2004), Hội thảo Định hƣớng quy hoạch bảo tồn và phát triển đầm Đông Hồ - Việt Nam (2011) đƣợc tổ chức bởi UBND thị xã Hà Tiên.

- Dự án Bảo tồn và phát triển khu dự trữ sinh quyển thế giới Kiên Giang giai đoạn 2008 - 2016 do CHLB Đức - Australia và Chính phủ Việt Nam hợp tác thực hiện. 4 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] - Đề tài "Nghiên cứu xây dựng mô hình phát triển du lịch gắn với bảo tồn đa dạng sinh học tại Khu Dự trữ sinh quyển Kiên Giang" do Viện Môi trƣờng và phát triển bền vững chủ trì, bắt đầu tháng 10 năm 2015. Tuy nhiên đề tài này chƣa có công trình nào đƣợc công bố chính thức. Điều kiện tự nhiên đầm Đông Hồ 2.

Vị trí địa lý Khu Dự trữ sinh quyển Kiên Giang đƣợc Tổ chức Giáo dục, Khoa học và Văn hóa của Liên Hợp Quốc (UNESCO) công nhận năm 2006 có diện tích 1.105 ha, do UBND tỉnh Kiên Giang quản lý, nhằm thúc đẩy bảo tồn các khu rừng nhiệt đới, núi đá vôi, rừng trên núi đá vôi, đầm lầy, rừng tràm, rừng ngập mặn, cỏ biển, rạn san hô, vùng đất ngập nƣớc ven biển và đồng cỏ ngập nƣớc theo mùa [28]. Sơ đồ Khu dự trữ sinh quyển Kiên Giang [28] Quan điểm về quản lý Khu Dự trữ sinh quyển hiện nay là: phải phát triển tốt mới có điều kiện để bảo tồn và phải phát huy tốt giá trị của bảo tồn để phục vụ phát triển kinh tế - xã hội, bảo đảm hài hòa các chức năng của Khu Dự trữ sinh quyển, gồm: - Chức năng bảo tồn: bảo tồn đa dạng hệ sinh thái, đa dạng cảnh quan và đa dạng loài, đa dạng nguồn gen… - Chức năng phát triển: Thúc đẩy phát triển kinh tế trên cơ sở bền vững về môi 5 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] trƣờng và văn hoá. - Chức năng trợ giúp (chức năng hậu cần): Khu Dự trữ sinh quyển là “Phòng thí nghiệm sống trong thiên nhiên” là nơi tiến hành các hoạt động nghiên cứu, giáo dục, đào tạo và giám sát các hệ sinh thái, đem lại lợi ích cho cộng đồng cƣ dân địa phƣơng, quốc gia và quốc tế [30]. Cấu trúc của Khu Dự trữ sinh quyển Kiên Giang có 3 vùng: - Vùng lõi, diện tích 36.