Nghiên cứu giải pháp bảo tồn đa dạng sinh học dựa vào cộng đồng tại xã Mã Đà, Đồng Nai

Luận văn thạc sĩ nghiên cứu hay nghiên cứu một số giải pháp bảo tồn đa dạng sinh học dựa trên cộng đồng tại xã mã đà thuộc khu, khảo sát thực trạng, phân tích nguyên nhân, đề xuất

• Tác giả: Tô Bá Thanh
• Người hướng dẫn: PGS. Vương Văn Quỳnh
• Trường học: Trường Đại học Lâm Nghiệp
• Chuyên ngành: Lâm học
• Đề tài: Nghiên cứu một số giải pháp bảo tồn đa dạng sinh học dựa vào cộng đồng tại xã Mã Đà thuộc Khu bảo tồn thiên nhiên và di tích Vĩnh Cửu, tỉnh Đồng Nai
• Loại tài liệu: Luận văn thạc sỹ
• Năm xuất bản: 2009
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CẢM ƠN
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU
• 1.1. Sự tham gia của cộng đồng
• 1.2. Nghiên cứu liên quan đến bảo tồn ĐDSH dựa vào cộng đồng
• 1.2.1. Trên thế giới
• 1.2.2. Tại Việt Nam
• 2. MỤC TIÊU, NỘI DUNG, ĐỐI TƯỢNG, PHẠM VI VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 2.1. Mục tiêu nghiên cứu
• 2.2. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu
• 2.3. Nội dung nghiên cứu
• 2.4. Phương pháp nghiên cứu
• 2.4.1. Phương pháp luận
• 2.4.2. Phương pháp thu thập thông tin
• 2.4.3. Phương pháp xử lý thông tin
• 2.4.4. Phương pháp trình bày số liệu
• 3. ĐẶC ĐIỂM KHU VỰC NGHIÊN CỨU
• 3.1. Đặc điểm tự nhiên, kinh tế và xã hội Khu BTTN&DT Vĩnh Cửu
• 3.1.1. Đặc điểm tự nhiên
• 3.1.2. Đặc điểm về kinh tế xã hội
• 3.2. Sơ lược về đặc điểm xã Mã Đà
• 3.2.1. Đặc điểm tự nhiên
• 3.2.2. Đặc điểm kinh tế và xã hội
• 4. KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU VÀ THẢO LUẬN
• 4.1. Thực trạng tài nguyên ĐDSH và quản lý tài nguyên ĐDSH ở KBT
• 4.1.1. Thực trạng tài nguyên ĐDSH của KBT
• 4.1.2. Thực trạng công tác quản lý tài nguyên ĐDSH
• 4.2. Đặc điểm hoạt động cộng đồng liên quan đến tài nguyên ĐDSH ở Khu BTTN&DT Vĩnh Cửu
• 4.2.1. Đặc điểm cộng đồng liên quan đến quản lý tài nguyên ĐDSH
• 4.2.2. Hoạt động của cộng đồng địa phương liên quan đến quản lý tài nguyên đa dạng sinh học và tài nguyên rừng nói chung
• 4.3. Những yếu tố thúc đẩy hoặc cản trở cộng đồng tham gia vào quản lý tài nguyên ĐDSH ở Khu BTTN&DT Vĩnh Cửu
• 4.3.1. Những yếu tố thúc đẩy cộng đồng tham gia quản lý tài nguyên ĐDSH
• 4.3.1.1. Yếu tố kinh tế thuận lợi cho công tác bảo tồn
• 4.3.1.2. Yếu tố xã hội thuận lợi cho công tác bảo tồn
• 4.3.2. Những yếu tố cản trở cộng đồng tham gia quản lý tài nguyên ĐDSH
• 4.3.2.1. Yếu tố kinh tế cản trở công tác bảo tồn
• 4.3.2.2. Yếu tố xã hội làm cản trở công tác bảo tồn
• 4.4. Tác động của cộng đồng đến tài nguyên ĐDSH
• 4.4.1. Khai thác gỗ và các LSNG
• 4.4.2. Hoạt động phát nương làm rẫy và chăn thả gia súc
• 4.5. Những giải pháp bảo tồn ĐDSH dựa vào cộng đồng ở KBT
• 4.5.1. Nhóm giải pháp kinh tế thúc đẩy cộng đồng tham gia bảo tồn
• 4.5.2. Nhóm giải pháp xã hội thúc đẩy cộng đồng tham gia bảo tồn
• 4.5.3. Nhóm giải pháp kỹ thuật thúc đẩy hoạt động bảo tồn
• 5. KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng quan về giải pháp bảo tồn đa dạng sinh học tại xã Mã Đà

Đa dạng sinh học (ĐDSH) tại xã Mã Đà, Đồng Nai đang đối mặt với nhiều thách thức nghiêm trọng. Khu bảo tồn thiên nhiên và di tích Vĩnh Cửu là nơi có giá trị sinh thái cao, nhưng sự suy giảm tài nguyên thiên nhiên đang diễn ra nhanh chóng. Việc bảo tồn ĐDSH không chỉ là trách nhiệm của các cơ quan chức năng mà còn cần sự tham gia tích cực của cộng đồng địa phương. Các giải pháp bảo tồn cần được xây dựng dựa trên sự hợp tác giữa các bên liên quan.

1.1. Đặc điểm đa dạng sinh học tại xã Mã Đà

Xã Mã Đà có hệ sinh thái phong phú với nhiều loài động thực vật quý hiếm. Tuy nhiên, sự phát triển kinh tế và hoạt động khai thác tài nguyên đã làm suy giảm đáng kể ĐDSH. Việc bảo tồn các loài này là rất cần thiết để duy trì cân bằng sinh thái.

1.2. Vai trò của cộng đồng trong bảo tồn ĐDSH

Cộng đồng địa phương đóng vai trò quan trọng trong việc bảo tồn ĐDSH. Họ không chỉ là những người sử dụng tài nguyên mà còn là những người bảo vệ chúng. Sự tham gia của họ trong các hoạt động bảo tồn sẽ giúp nâng cao nhận thức và trách nhiệm đối với tài nguyên thiên nhiên.

II. Thách thức trong việc bảo tồn đa dạng sinh học tại Đồng Nai

Việc bảo tồn ĐDSH tại Đồng Nai gặp nhiều thách thức, bao gồm sự xâm hại từ hoạt động khai thác gỗ, săn bắt động vật hoang dã và biến đổi khí hậu. Những yếu tố này không chỉ ảnh hưởng đến ĐDSH mà còn đến đời sống của người dân địa phương. Cần có những biện pháp mạnh mẽ để đối phó với các thách thức này.

2.1. Tác động của con người đến đa dạng sinh học

Hoạt động khai thác tài nguyên thiên nhiên, như chặt phá rừng và săn bắt động vật, đã làm giảm sút ĐDSH tại khu vực. Những hành vi này không chỉ gây hại cho môi trường mà còn ảnh hưởng đến sinh kế của người dân.

2.2. Biến đổi khí hậu và ảnh hưởng đến hệ sinh thái

Biến đổi khí hậu đang làm thay đổi các điều kiện sinh thái, ảnh hưởng đến sự phát triển của các loài động thực vật. Điều này đòi hỏi các giải pháp bảo tồn phải linh hoạt và thích ứng với những thay đổi này.

III. Phương pháp bảo tồn đa dạng sinh học hiệu quả tại xã Mã Đà

Để bảo tồn ĐDSH tại xã Mã Đà, cần áp dụng các phương pháp hiệu quả, bao gồm quản lý bền vững tài nguyên, giáo dục cộng đồng và phát triển kinh tế xanh. Những phương pháp này không chỉ giúp bảo vệ môi trường mà còn nâng cao đời sống của người dân.

3.1. Quản lý bền vững tài nguyên thiên nhiên

Quản lý bền vững tài nguyên thiên nhiên là một trong những giải pháp quan trọng để bảo tồn ĐDSH. Cần có các chính sách rõ ràng và sự tham gia của cộng đồng trong việc quản lý và sử dụng tài nguyên.

3.2. Giáo dục và nâng cao nhận thức cộng đồng

Giáo dục cộng đồng về tầm quan trọng của ĐDSH là rất cần thiết. Các chương trình đào tạo và hội thảo sẽ giúp người dân hiểu rõ hơn về vai trò của họ trong việc bảo vệ tài nguyên thiên nhiên.

3.3. Phát triển kinh tế xanh và bền vững

Phát triển kinh tế xanh sẽ giúp giảm áp lực lên tài nguyên thiên nhiên. Các mô hình kinh tế bền vững như du lịch sinh thái có thể tạo ra thu nhập cho người dân mà không làm tổn hại đến môi trường.

IV. Ứng dụng thực tiễn và kết quả nghiên cứu tại xã Mã Đà

Các giải pháp bảo tồn ĐDSH đã được áp dụng tại xã Mã Đà và đã đạt được một số kết quả tích cực. Sự tham gia của cộng đồng trong các hoạt động bảo tồn đã giúp nâng cao nhận thức và trách nhiệm của họ đối với tài nguyên thiên nhiên.

4.1. Kết quả từ các dự án bảo tồn

Nhiều dự án bảo tồn đã được triển khai tại xã Mã Đà, mang lại những kết quả tích cực trong việc phục hồi các loài động thực vật quý hiếm. Những dự án này cũng đã tạo ra cơ hội việc làm cho người dân địa phương.

4.2. Mô hình cộng đồng tham gia bảo tồn

Mô hình cộng đồng tham gia bảo tồn đã chứng minh hiệu quả trong việc bảo vệ tài nguyên thiên nhiên. Sự hợp tác giữa các tổ chức và cộng đồng đã tạo ra những thay đổi tích cực trong nhận thức và hành động.

V. Kết luận và tương lai của bảo tồn đa dạng sinh học tại Mã Đà

Bảo tồn ĐDSH tại xã Mã Đà là một nhiệm vụ cấp bách và cần thiết. Sự tham gia của cộng đồng và các giải pháp bền vững sẽ là chìa khóa để bảo vệ tài nguyên thiên nhiên cho các thế hệ tương lai. Cần tiếp tục nghiên cứu và phát triển các giải pháp mới để ứng phó với những thách thức trong tương lai.

5.1. Tầm quan trọng của bảo tồn ĐDSH

Bảo tồn ĐDSH không chỉ là trách nhiệm của chính phủ mà còn là trách nhiệm của mỗi cá nhân trong cộng đồng. Việc bảo vệ tài nguyên thiên nhiên sẽ đảm bảo sự phát triển bền vững cho xã hội.

5.2. Hướng đi tương lai cho bảo tồn tại xã Mã Đà

Trong tương lai, cần có những chính sách và chương trình hỗ trợ mạnh mẽ hơn cho cộng đồng trong việc bảo tồn ĐDSH. Sự hợp tác giữa các bên liên quan sẽ là yếu tố quyết định cho sự thành công của các nỗ lực bảo tồn.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1. TỔNG QUAN VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU 1. Sự tham gia của cộng đồng Cách tiếp cận có sự tham gia đã được nhiều tác giả nghiên cứu, nhưng có lẽ vấn đề quan trọng nhất có thể là những cách hiểu khác nhau về khái niệm “tham gia” (Chambers, 1991; dẫn theo Bùi Việt Hải, 2007 [7]). Đây là một khái niệm được diễn dịch một cách rất mềm dẻo.

Trong những ý kiến thảo luận về sự tham gia trong quản lý tài nguyên thiên nhiên (TNTN), cần phân biệt giữa các mức độ và loại hình tham gia. Có hai trường hợp cực đoan có thể xẩy ra liên quan đến khái niệm này: (1) Sự tham gia có thể được xem là một phương thức hay phương tiện để tạo điều kiện thực hiện một biện pháp quản lý đã được các cơ quan bên ngoài ấn định trước; (2) Sự tham gia được xem là mục đích; phát huy sự tham gia là một phương thức phát huy nội lực của các cộng đồng địa phương để bảo vệ cơ sở tài nguyên của họ. Trong thực tế, mức độ và hình thức tham gia bị chi phối bởi bối cảnh xã hội, nhưng điều quan trọng khi đánh giá mức độ tham gia là ý nghĩa cơ bản của nó: người dân phải tham gia vào các quyết định chi phối đến đời sống của họ (Bùi Việt Hải, 2007 [7]). Việc sử dụng phổ biến cụm từ “sự tham gia” phản ánh những quan điểm khác nhau về mục tiêu và phương thức.

Trong nhiều trường hợp, “sự tham gia” ít khi được định nghĩa rõ ràng và do đó trở nên ít có ý nghĩa khi thực thi các hoạt động quản lý rừng. Sự suy diễn phong phú các nội dung khác nhau về sự tham gia đã dẫn tới những định nghĩa phức tạp về các “kiểu tham gia”. Nói chung, sự phân biệt các kiểu tham gia dựa trên mức độ kiểm soát tiến trình lập quyết định về tài nguyên giữa những người trong cuộc (hay đối tượng hưởng lợi) và người ngoài cuộc (hay người khởi xướng) [11]. LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 4 (1) Sự tham gia thường được hiểu ở cấp độ cơ bản và đơn giản nhất, đó là sự cung cấp thông tin tham vấn khi một cơ quan hay tổ chức tiến hành để lấy ý kiến của các thành viên trong một cộng đồng trước khi đưa ra các quyết định hay triển khai các hoạt động có ảnh hưởng đến người dân địa phương.

Một lần nữa, ở đây, người dân không có quyền quyết định trồng rừng như thế nào, hoặc QLBVR ra sao, mặc dù họ có thể có quyền ký hay không ký các hợp đồng này; ở đây, sự tham gia dừng lại ở mức độ đóng góp sức lao động. (3) Cao hơn nữa, sự tham gia được thể hiện ở mức độ người dân tham gia vào việc lập kế hoạch cùng với các cơ quan phát triển từ bên ngoài, đóng góp nhân lực và kinh phí cho các hoạt động phát triển ở địa phương vì lợi ích của mình và giám sát tiến trình. Nhiều hoạt động của chương trình 145/TTg đã được thực hiện thành công theo hướng này. (4) Sau cùng, ở mức cao nhất, sự tham gia thường được hiểu như là một chuẩn mực, trong đó người dân chủ động, tích cực đưa ra các phương án phát triển.

Trong trường hợp này, các cơ quan bên ngoài tham gia vào hoạt động của cộng đồng mà không phải là các cộng đồng tham gia vào công việc của họ. Bốn cấp độ trên đây của cách tiếp cận “có sự tham gia” có thể được vận dụng trong từng tình huống cụ thể. Do đó, ý tưởng cho rằng mọi sự tham gia đều đồng nghĩa với “tốt” và mọi hoạt động thiếu sự tham gia đều đồng nghĩa với “không tốt” có vẻ cực đoan. Tuy nhiên, trong thực tế, nó có thể ẩn dấu một cách thức làm cho các hoạt động dựa trên sự điều khiển được tiến hành thuận lợi và dễ được chấp nhận [11].

LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 5 Mặc dù sự phân loại các ý tưởng có vẻ đơn giản về sự tham gia, có thể hữu ích cho việc tìm hiểu bản chất của vấn đề, nó cũng có một số nhược điểm gây trở ngại cho việc phát triển các hệ thống quản lý rừng có sự tham gia (Pimbert, Gujja and M. Shah, 1996; dẫn theo Hoàng Hữu Cải, 2001). Thứ nhất, nó giả định rằng mức độ tham gia có thể được xác định ngay từ đầu khi lập kế hoạch, tiến hành thiết kế hệ thống giám sát và đánh giá có sự tham gia, và giữ bất biến trong tiến trình đó. Thứ hai, nó phân biệt một cách giản đơn “người trong” và “người ngoài”.

Điều này làm lu mờ một thực tế là các thành viên ở cả hai nhóm cũng có những mức độ tham gia khác nhau. Khi xem xét tất cả các thành viên của cộng đồng là người trong cuộc, các dự án dễ có xu hướng đồng nhất, người có nhiều đất với người không có đất, phụ nữ và nam giới, nông dân khá giàu và nông dân nghèo. Đối với việc giám sát, điều này có nghĩa là khi sự tham gia được giả định là chỉ báo của sự phát triển. Thứ ba, vì sự phân loại ít nhiều mang tính chất phán đoán, nhiều tác giả đã đưa ra các thuật ngữ như tham gia bắt buộc hay sự tham gia được điều khiển.

Tuy nhiên trong thực tế, không phải mọi người đều mong muốn, có thể và cam kết sẽ tham gia như nhau trong một tiến trình. Trong thực tế, bối cảnh chính sách và xã hội địa phương có ảnh hưởng rất lớn đến mức độ và hình thức tham gia của các nhóm nông dân khác nhau. Do đó, khả năng đạt được sự tham gia hoàn toàn trong tiến trình lập kế hoạch, giám sát và đánh giá chỉ là một tình trạng phi thực tế (Hoàng Hữu Cải, 2001) [2]. Trong sự phát triển của lý thuyết về sự tham gia trong quản lý môi trường và TNTN, cần nhấn mạnh một xu thế: bản thân các vấn đề về quản lý TNTN nói chung và TNR nói riêng là một tiến trình xã hội (Myint, 2003; dẫn theo Nguyễn Thị Kim Tài [16]).

Tuy nhiên, hành động của con người trong các cộng đồng ở trong hay gần rừng bị chi phối bởi các quy luật tự nhiên của các hệ sinh thái đồng thời các quy luật do con người tạo ra. Do đó, LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 6 để phân tích tương tác giữa cộng đồng với môi trường và tài nguyên theo các khía cạnh định chế - môi trường, cần xem môi trường và cộng đồng như là tác nhân hành động hơn là nhân tố trong quản lý tài nguyên. Bản thân thuật ngữ “cộng đồng” cũng đã được hiểu theo nhiều nghĩa khác nhau. Trong các tài liệu liên quan đến quản lý TNTN, cộng đồng thường được hiểu là “một nhóm người chia sẻ những lợi ích, mối quan tâm, hay các mối liên hệ chức năng hay đạo đức” (Pomeroy và Carlos, 1996; dẫn theo R.

Bên cạnh đó, cũng có những cách hiểu khác nhau về cách tiếp cận “quản lý TNR dựa vào cộng đồng”. Chính vì thế, việc xây dựng một lý thuyết chung dựa trên các công trình nghiên cứu hành động đã được nhiều tổ chức quốc tế quan tâm phát triển trong hơn một thập kỷ qua. Cơ sở của việc thiết kế các hệ thống quản lý tài nguyên, trong đó có bảo tồn ĐDSH dựa vào cộng đồng là sự xem xét các định chế quản lý của con người có phù hợp với các hệ thống tự nhiên sinh học của môi trường hay không. Trong đề tài, chúng tôi sử dụng khái niệm quản lý TNR dựa vào cộng đồng theo ý nghĩa này để xây dựng khung phân tích.

Trong bối cảnh của quản lý và bảo tồn TNR có sự tham gia, nhiều câu hỏi quan trọng được đặt ra chung quanh các vấn đề “ai tham gia” và họ tham gia như thế nào? Việc phân tích sự tham gia trước hết được bắt đầu bằng cách xác định những “người tham gia”, những “cá nhân” hay “nhóm liên quan” nào tham gia vào hệ thống quản lý và bảo tồn TNR? Vai trò của họ là gì? Những người này tham gia với động cơ nào? Liệu các mối quan tâm nào của họ sẽ được lưu ý và hệ thống quản lý có sự tham gia có giúp giải quyết các mối quan tâm của họ ra sao? Sự tham gia thực tế xảy ra ở địa phương như thế nào? Không phải tất cả các câu hỏi này đều có câu trả lời rõ ràng. Tuy nhiên, nếu các bên tham gia không xem xét chúng một cách thận trọng, sự tham gia sẽ mất đi ý nghĩa của nó (Bùi Việt Hải, 2007 [7]). LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail. Nghiên cứu liên quan đến bảo tồn ĐDSH dựa vào cộng đồng 1.1 Trên thế giới Nghiên cứu của Berkmuller và các cộng sự (1992) cho rằng, việc nâng cao nhận thức và mối quan tâm của cộng đồng địa phương đối với (BTTN) và các hoạt động có liên quan là rất quan trọng.

Tác giả cho rằng, nếu không nâng cao nhận thức về các giá trị sinh thái và giá trị vô hình của khu BTTN thì rừng sẽ tiếp tục bị xem như là một tài nguyên có thể khai thác. Để thực hiện thành công những giải pháp dài hạn cho những vấn đề về môi trường, cần đưa việc giáo dục về các giá trị của môi trường vào trong các chương trình giáo dục cho các KBT (dẫn theo Nguyễn Minh Thanh, 2004 [17). Việc xây dựng các qui tắc và qui định cho vùng đệm và vùng lõi của khu BTTN với sự tham gia của các cộng đồng và chính quyền địa phương đã được Gilmour và Nguyễn văn Sản (1999), Đặng Đình Trân (1997), Mackinnon (1986), Sayer (1991) đề xuất một số hướng dẫn cho các vùng quản lý khác nhau như: cấm đốt thảm thực vật trong vùng đệm, tránh trồng những loại cây dễ bắt lửa, cấm đưa vào trong vùng đệm các loài động vật và thực vật có nhiều khả năng xâm lấn hay đe doạ khu vực bảo tồn, cấm bất kỳ một hành động nào có khả năng đe doạ các loài có nguy cơ tuyệt chủng trong KBT, tránh trồng các loài cây dễ khuyến khích động vật hoang dã ra ăn cỏ ngoài KBT (dẫn theo Nguyễn Minh Thanh, 2004 [17). Về chính sách lâm nghiệp, Sheppherd G (1986) cho rằng, đối với cộng đồng dân cư sống trong và gần các khu BTTN, một giải pháp đề nghị là cho phép người dân địa phương củng cố quyền lợi của họ theo cách hiểu của các hệ thống quản lý nông nghiệp hiện đại, bằng cách trồng cây, cho và nhận đất.

Nhà nước cần xác định rõ các quyền lợi chính trị của dân trên mảnh đất mà họ LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.