Nghiên cứu giải pháp bảo tồn đa dạng sinh học dựa vào cộng đồng tại xã Mã Đà, Đồng Nai

Luận văn thạc sĩ nghiên cứu hay nghiên cứu một số giải pháp bảo tồn đa dạng sinh học dựa trên cộng đồng tại xã mã đà thuộc khu, khảo sát thực trạng, phân tích nguyên nhân, đề xuất

• Tác giả: Tô Bá Thanh
• Người hướng dẫn: PGS. Vương Văn Quỳnh
• Trường học: Trường Đại học Lâm Nghiệp
• Chuyên ngành: Lâm học
• Đề tài: Nghiên cứu một số giải pháp bảo tồn đa dạng sinh học dựa vào cộng đồng tại xã Mã Đà thuộc Khu bảo tồn thiên nhiên và di tích Vĩnh Cửu, tỉnh Đồng Nai
• Loại tài liệu: Luận văn thạc sỹ
• Năm xuất bản: 2009
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CẢM ƠN
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU
• 1.1. Sự tham gia của cộng đồng
• 1.2. Nghiên cứu liên quan đến bảo tồn ĐDSH dựa vào cộng đồng
• 1.2.1. Trên thế giới
• 1.2.2. Tại Việt Nam
• 2. MỤC TIÊU, NỘI DUNG, ĐỐI TƯỢNG, PHẠM VI VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 2.1. Mục tiêu nghiên cứu
• 2.2. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu
• 2.3. Nội dung nghiên cứu
• 2.4. Phương pháp nghiên cứu
• 2.4.1. Phương pháp luận
• 2.4.2. Phương pháp thu thập thông tin
• 2.4.3. Phương pháp xử lý thông tin
• 2.4.4. Phương pháp trình bày số liệu
• 3. ĐẶC ĐIỂM KHU VỰC NGHIÊN CỨU
• 3.1. Đặc điểm tự nhiên, kinh tế và xã hội Khu BTTN&DT Vĩnh Cửu
• 3.1.1. Đặc điểm tự nhiên
• 3.1.2. Đặc điểm về kinh tế xã hội
• 3.2. Sơ lược về đặc điểm xã Mã Đà
• 3.2.1. Đặc điểm tự nhiên
• 3.2.2. Đặc điểm kinh tế và xã hội
• 4. KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU VÀ THẢO LUẬN
• 4.1. Thực trạng tài nguyên ĐDSH và quản lý tài nguyên ĐDSH ở KBT
• 4.1.1. Thực trạng tài nguyên ĐDSH của KBT
• 4.1.2. Thực trạng công tác quản lý tài nguyên ĐDSH
• 4.2. Đặc điểm hoạt động cộng đồng liên quan đến tài nguyên ĐDSH ở Khu BTTN&DT Vĩnh Cửu
• 4.2.1. Đặc điểm cộng đồng liên quan đến quản lý tài nguyên ĐDSH
• 4.2.2. Hoạt động của cộng đồng địa phương liên quan đến quản lý tài nguyên đa dạng sinh học và tài nguyên rừng nói chung
• 4.3. Những yếu tố thúc đẩy hoặc cản trở cộng đồng tham gia vào quản lý tài nguyên ĐDSH ở Khu BTTN&DT Vĩnh Cửu
• 4.3.1. Những yếu tố thúc đẩy cộng đồng tham gia quản lý tài nguyên ĐDSH
• 4.3.1.1. Yếu tố kinh tế thuận lợi cho công tác bảo tồn
• 4.3.1.2. Yếu tố xã hội thuận lợi cho công tác bảo tồn
• 4.3.2. Những yếu tố cản trở cộng đồng tham gia quản lý tài nguyên ĐDSH
• 4.3.2.1. Yếu tố kinh tế cản trở công tác bảo tồn
• 4.3.2.2. Yếu tố xã hội làm cản trở công tác bảo tồn
• 4.4. Tác động của cộng đồng đến tài nguyên ĐDSH
• 4.4.1. Khai thác gỗ và các LSNG
• 4.4.2. Hoạt động phát nương làm rẫy và chăn thả gia súc
• 4.5. Những giải pháp bảo tồn ĐDSH dựa vào cộng đồng ở KBT
• 4.5.1. Nhóm giải pháp kinh tế thúc đẩy cộng đồng tham gia bảo tồn
• 4.5.2. Nhóm giải pháp xã hội thúc đẩy cộng đồng tham gia bảo tồn
• 4.5.3. Nhóm giải pháp kỹ thuật thúc đẩy hoạt động bảo tồn
• 5. KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng quan về giải pháp bảo tồn đa dạng sinh học tại xã Mã Đà

Đa dạng sinh học (ĐDSH) tại xã Mã Đà, Đồng Nai đang đối mặt với nhiều thách thức nghiêm trọng. Khu bảo tồn thiên nhiên và di tích Vĩnh Cửu là nơi có giá trị sinh thái cao, nhưng sự suy giảm tài nguyên thiên nhiên đang diễn ra nhanh chóng. Việc bảo tồn ĐDSH không chỉ là trách nhiệm của các cơ quan chức năng mà còn cần sự tham gia tích cực của cộng đồng địa phương. Các giải pháp bảo tồn cần được xây dựng dựa trên sự hợp tác giữa các bên liên quan.

1.1. Đặc điểm đa dạng sinh học tại xã Mã Đà

Xã Mã Đà có hệ sinh thái phong phú với nhiều loài động thực vật quý hiếm. Tuy nhiên, sự phát triển kinh tế và hoạt động khai thác tài nguyên đã làm suy giảm đáng kể ĐDSH. Việc bảo tồn các loài này là rất cần thiết để duy trì cân bằng sinh thái.

1.2. Vai trò của cộng đồng trong bảo tồn ĐDSH

Cộng đồng địa phương đóng vai trò quan trọng trong việc bảo tồn ĐDSH. Họ không chỉ là những người sử dụng tài nguyên mà còn là những người bảo vệ chúng. Sự tham gia của họ trong các hoạt động bảo tồn sẽ giúp nâng cao nhận thức và trách nhiệm đối với tài nguyên thiên nhiên.

II. Thách thức trong việc bảo tồn đa dạng sinh học tại Đồng Nai

Việc bảo tồn ĐDSH tại Đồng Nai gặp nhiều thách thức, bao gồm sự xâm hại từ hoạt động khai thác gỗ, săn bắt động vật hoang dã và biến đổi khí hậu. Những yếu tố này không chỉ ảnh hưởng đến ĐDSH mà còn đến đời sống của người dân địa phương. Cần có những biện pháp mạnh mẽ để đối phó với các thách thức này.

2.1. Tác động của con người đến đa dạng sinh học

Hoạt động khai thác tài nguyên thiên nhiên, như chặt phá rừng và săn bắt động vật, đã làm giảm sút ĐDSH tại khu vực. Những hành vi này không chỉ gây hại cho môi trường mà còn ảnh hưởng đến sinh kế của người dân.

2.2. Biến đổi khí hậu và ảnh hưởng đến hệ sinh thái

Biến đổi khí hậu đang làm thay đổi các điều kiện sinh thái, ảnh hưởng đến sự phát triển của các loài động thực vật. Điều này đòi hỏi các giải pháp bảo tồn phải linh hoạt và thích ứng với những thay đổi này.

III. Phương pháp bảo tồn đa dạng sinh học hiệu quả tại xã Mã Đà

Để bảo tồn ĐDSH tại xã Mã Đà, cần áp dụng các phương pháp hiệu quả, bao gồm quản lý bền vững tài nguyên, giáo dục cộng đồng và phát triển kinh tế xanh. Những phương pháp này không chỉ giúp bảo vệ môi trường mà còn nâng cao đời sống của người dân.

3.1. Quản lý bền vững tài nguyên thiên nhiên

Quản lý bền vững tài nguyên thiên nhiên là một trong những giải pháp quan trọng để bảo tồn ĐDSH. Cần có các chính sách rõ ràng và sự tham gia của cộng đồng trong việc quản lý và sử dụng tài nguyên.

3.2. Giáo dục và nâng cao nhận thức cộng đồng

Giáo dục cộng đồng về tầm quan trọng của ĐDSH là rất cần thiết. Các chương trình đào tạo và hội thảo sẽ giúp người dân hiểu rõ hơn về vai trò của họ trong việc bảo vệ tài nguyên thiên nhiên.

3.3. Phát triển kinh tế xanh và bền vững

Phát triển kinh tế xanh sẽ giúp giảm áp lực lên tài nguyên thiên nhiên. Các mô hình kinh tế bền vững như du lịch sinh thái có thể tạo ra thu nhập cho người dân mà không làm tổn hại đến môi trường.

IV. Ứng dụng thực tiễn và kết quả nghiên cứu tại xã Mã Đà

Các giải pháp bảo tồn ĐDSH đã được áp dụng tại xã Mã Đà và đã đạt được một số kết quả tích cực. Sự tham gia của cộng đồng trong các hoạt động bảo tồn đã giúp nâng cao nhận thức và trách nhiệm của họ đối với tài nguyên thiên nhiên.

4.1. Kết quả từ các dự án bảo tồn

Nhiều dự án bảo tồn đã được triển khai tại xã Mã Đà, mang lại những kết quả tích cực trong việc phục hồi các loài động thực vật quý hiếm. Những dự án này cũng đã tạo ra cơ hội việc làm cho người dân địa phương.

4.2. Mô hình cộng đồng tham gia bảo tồn

Mô hình cộng đồng tham gia bảo tồn đã chứng minh hiệu quả trong việc bảo vệ tài nguyên thiên nhiên. Sự hợp tác giữa các tổ chức và cộng đồng đã tạo ra những thay đổi tích cực trong nhận thức và hành động.

V. Kết luận và tương lai của bảo tồn đa dạng sinh học tại Mã Đà

Bảo tồn ĐDSH tại xã Mã Đà là một nhiệm vụ cấp bách và cần thiết. Sự tham gia của cộng đồng và các giải pháp bền vững sẽ là chìa khóa để bảo vệ tài nguyên thiên nhiên cho các thế hệ tương lai. Cần tiếp tục nghiên cứu và phát triển các giải pháp mới để ứng phó với những thách thức trong tương lai.

5.1. Tầm quan trọng của bảo tồn ĐDSH

Bảo tồn ĐDSH không chỉ là trách nhiệm của chính phủ mà còn là trách nhiệm của mỗi cá nhân trong cộng đồng. Việc bảo vệ tài nguyên thiên nhiên sẽ đảm bảo sự phát triển bền vững cho xã hội.

5.2. Hướng đi tương lai cho bảo tồn tại xã Mã Đà

Trong tương lai, cần có những chính sách và chương trình hỗ trợ mạnh mẽ hơn cho cộng đồng trong việc bảo tồn ĐDSH. Sự hợp tác giữa các bên liên quan sẽ là yếu tố quyết định cho sự thành công của các nỗ lực bảo tồn.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Khu Bảo tồn Thiên nhiên và Di tích Vĩnh Cửu tỉnh Đồng Nai quản lý tổng diện tích tự nhiên 67.544,3 ha, sở hữu độ che phủ rừng lên đến 83,9%, đóng vai trò then chốt trong phòng hộ nguồn nước cho hồ Trị An và bảo tồn sinh cảnh đặc trưng vùng Đông Nam Bộ. Tuy nhiên, tính đa dạng sinh học tại đây đang đứng trước sức ép suy thoái nghiêm trọng do các hoạt động xâm hại tài nguyên rừng. Xã Mã Đà là địa bàn đặc thù khi có toàn bộ 27.477,5 ha diện tích tự nhiên nằm trọn trong lâm phần khu bảo tồn, nơi sinh sống của 1.725 hộ gia đình với 7.959 nhân khẩu. Áp lực sinh kế của cộng đồng địa phương, với 95% lao động làm nghề nông lâm nghiệp nhưng quỹ đất canh tác bình quân chỉ đạt 1,53 ha/hộ, đã trực tiếp dẫn đến tình trạng lấn chiếm đất rừng, chặt phá cây gỗ và săn bắt động vật hoang dã trái phép.

Đề tài được triển khai nhằm thiết lập cơ sở khoa học vững chắc cho việc quản lý bền vững tài nguyên sinh học thông qua 4 mục tiêu trọng tâm: đánh giá thực trạng tài nguyên và công tác quản lý; phân tích đặc điểm cấu trúc cộng đồng cùng các hoạt động tác động đến rừng; nhận diện các yếu tố thúc đẩy hoặc rào cản sự tham gia của người dân; và đề xuất hệ thống giải pháp bảo tồn dựa vào cộng đồng có tính khả thi cao. Nghiên cứu được thực hiện trên phạm vi không gian xã Mã Đà trong giai đoạn từ tháng 5 năm 2008 đến tháng 4 năm 2009. Kết quả nghiên cứu có ý nghĩa thực tiễn to lớn trong việc giải quyết mâu thuẫn giữa bảo tồn 52.166,3 ha rừng tự nhiên và nâng cao mức sống cho cư dân vùng đệm.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu vận dụng lý thuyết quản lý tài nguyên thiên nhiên dựa vào cộng đồng và tiếp cận sinh thái nhân văn. Theo khung lý thuyết của Robert Chambers và các nghiên cứu quản trị tài nguyên đương đại, sự tham gia của người dân được phân định qua 4 cấp độ: cung cấp thông tin tham vấn, đóng góp sức lao động, đồng tham gia lập kế hoạch, và người dân chủ động làm chủ tiến trình ra quyết định. Bản chất của bảo tồn bền vững là một tiến trình xã hội, trong đó cộng đồng sống gần rừng vừa là tác nhân tác động, vừa là chủ thể trực tiếp hưởng lợi và bảo vệ tài nguyên.

Bên cạnh đó, đề tài ứng dụng quan điểm hệ thống sinh thái học lâm nghiệp để luận giải mối quan hệ tương hỗ giữa ba trụ cột: hệ thống tự nhiên, hệ thống kinh tế và hệ thống thể chế xã hội. Nghiên cứu tập trung vào 4 khái niệm cốt lõi:

• Quản lý tài nguyên rừng có sự tham gia của cộng đồng;
• Vùng đệm và phân khu chức năng khu bảo tồn thiên nhiên;
• Lâm sản ngoài gỗ và chuỗi giá trị sinh kế bản địa;
• Đồng quản lý và thể chế hóa quyền tiếp cận tài nguyên rừng.

Phương pháp nghiên cứu

Đề tài tích hợp phương pháp nghiên cứu định tính và định lượng, kết hợp giữa kế thừa dữ liệu thứ cấp từ Chi cục Kiểm lâm, Ban quản lý khu bảo tồn và khảo sát thực địa sơ cấp. Khung thời gian thu thập dữ liệu chuyên sâu diễn ra xuyên suốt từ tháng 5 năm 2008 đến tháng 4 năm 2009.

Để xác định cỡ mẫu đại diện, nghiên cứu áp dụng công thức xác suất thống kê cho tổng thể N = 1.725 hộ dân với độ tin cậy 95% và sai số mẫu 5%, xác định cỡ mẫu tối thiểu là 91 hộ. Nhằm tăng cường độ chính xác khoa học, tác giả mở rộng dung lượng mẫu khảo sát lên 151 hộ gia đình tại 5 trên 7 ấp có vị trí tiếp giáp và nằm sâu trong rừng (Ấp 2, 3, 4, 5, 6), tương đương tỷ lệ lấy mẫu 10% số hộ sống gần rừng. Phương pháp chọn mẫu phân tầng kết hợp ngẫu nhiên được lựa chọn nhằm bao quát các nhóm hộ có mức độ phụ thuộc sinh kế khác nhau.

Phương pháp đánh giá nông thôn có sự tham gia được triển khai qua các công cụ: biểu đồ diễn biến thời gian giai đoạn 2004 - 2008, lịch thời vụ canh tác nông lâm kết hợp, lược sử thôn bản và 4 cuộc thảo luận nhóm trọng tâm về khai thác gỗ, săn bắt thú rừng, thu hái lâm sản ngoài gỗ. Toàn bộ số liệu định lượng được làm sạch, mã hóa và xử lý thống kê mô tả, phân tích hồi quy tương quan trên phần mềm SPSS 13.0 và Microsoft Excel 2003, giúp lượng hóa chính xác mối quan hệ giữa vốn đầu tư sản xuất với thu nhập nông lâm nghiệp của các nông hộ.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Thực trạng tài nguyên sinh vật tại khu bảo tồn ghi nhận mức độ đa dạng loài phong phú nhưng chất lượng thảm thực vật đang bị suy thoái cục bộ. Hệ thực vật bậc cao có mạch gồm 614 loài, 390 chi, 112 họ thuộc 6 ngành, trong đó ngành Ngọc lan chiếm ưu thế tuyệt đối với 93,9% tổng số loài. Có 13 loài nằm trong Sách Đỏ Việt Nam và 5 loài đặc hữu mang địa danh Đồng Nai. Hệ động vật có xương sống trên cạn ghi nhận 276 loài thuộc 84 họ, 28 bộ, trong đó có 66 loài quý hiếm nguy cấp chiếm 23,9% tổng khu hệ động vật. Tuy nhiên, dù diện tích có rừng che phủ 83,9% nhưng tỷ lệ rừng giàu và trung bình chỉ còn 6,5%, phần lớn diện tích là rừng nghèo kiệt và phục hồi sau khai thác lâm trường trước năm 2000.

Về mặt xã hội, áp lực dân số đè nặng lên tài nguyên khi có tới 474 hộ dân, chiếm 27,5% tổng số hộ xã Mã Đà, sinh sống trực tiếp trong phân khu bảo vệ nghiêm ngặt và phân khu phục hồi sinh thái. Trong cơ cấu lao động, 95% làm việc trong khu vực nông lâm nghiệp truyền thống. Hoạt động khai thác lâm sản trái phép diễn ra thường xuyên: trên 40% số hộ được phỏng vấn có tham gia thu hái lâm sản ngoài gỗ như măng, lồ ô, dầu chai, cây thuốc và củi; khoảng 15% số hộ thừa nhận có hoạt động bẫy bắt động vật rừng để cải thiện bữa ăn hoặc bán kiếm thêm thu nhập trong những tháng nông nhàn.

Thảo luận kết quả

Nguyên nhân căn bản dẫn đến vi phạm tài nguyên rừng xuất phát từ tình trạng thiếu đất canh tác màu mỡ, thiếu vốn sản xuất và kỹ thuật thâm canh còn lạc hậu. Tương tự bài học tại Vườn quốc gia Yok Đôn và Khu bảo tồn Chư Mom Ray, việc áp dụng biện pháp kiểm lâm xử phạt hành chính đơn thuần tỏ ra kém hiệu quả nếu không giải quyết gốc rễ vấn đề an ninh lương thực. Dù Hạt Kiểm lâm Vĩnh Cửu duy trì lực lượng lên tới 216 người trong tổng số 279 cán bộ nhân viên toàn đơn vị, các vụ vi phạm khai thác gỗ và lấn chiếm đất rừng vẫn diễn biến phức tạp.

Số liệu nghiên cứu khi biểu diễn qua biểu đồ phân tán hồi quy tuyến tính đã chỉ ra mối tương quan thuận rõ rệt giữa quy mô vốn đầu tư phân bón, giống với nguồn thu nhập từ cây Điều và cây Xoài của các hộ gia đình. Các bảng thống kê chéo chỉ ra rằng những hộ được vay vốn tín dụng chính sách và tập huấn kỹ thuật ghép cải tạo vườn tạp có tỷ lệ tham gia vào rừng khai thác lâm sản giảm tới 65% so với nhóm hộ không được tiếp cận nguồn lực. Biểu đồ cơ cấu thu nhập cũng minh chứng rằng khi nguồn thu từ kinh tế vườn đồi chiếm trên 70% tổng thu nhập gia đình, mức độ phụ thuộc vào việc khai thác gỗ và săn bắt thú rừng giảm xuống dưới 5%.

Đề xuất và khuyến nghị

Dựa trên kết luận thực nghiệm, nghiên cứu đề xuất 4 nhóm giải pháp chiến lược nhằm thúc đẩy cộng đồng tham gia bảo tồn đa dạng sinh học:

1. Nhóm giải pháp kinh tế và sinh kế: Triển khai mở rộng hạn mức giao khoán bảo vệ 21.527,4 ha rừng tự nhiên cho 100% hộ dân sinh sống tại các ấp tiếp giáp vùng lõi; giải ngân nguồn vốn tín dụng ưu đãi từ Ngân hàng Chính sách Xã hội để hỗ trợ người dân thâm canh 2 cây trồng chủ lực là Điều và Xoài, hướng tới mục tiêu tăng trưởng thu nhập bình quân của hộ gia đình từ 25% đến 30% trong giai đoạn 2010 - 2015. Chủ thể thực hiện: Ban quản lý Khu bảo tồn phối hợp với Ngân hàng Chính sách Xã hội huyện Vĩnh Cửu.

2. Nhóm giải pháp kỹ thuật nông lâm kết hợp: Chuyển giao các gói kỹ thuật tỉa cành tạo tán, ghép chồi năng suất cao cho 1.599,7 ha rừng trồng và vườn cây ăn trái; xây dựng mô hình trồng mây nếp, tre lấy măng và cây dược liệu bản địa dưới tán rừng nghèo kiệt, bảo đảm nâng cao độ che phủ thảm thực vật lên trên 85%. Chủ thể thực hiện: Phòng Khoa học Kỹ thuật thuộc Khu bảo tồn phối hợp Trạm Khuyến nông huyện Vĩnh Cửu.

3. Nhóm giải pháp xã hội và thể chế cộng đồng: Thành lập 5 tổ tự quản bảo vệ rừng tại 5 ấp trọng điểm (Ấp 2, 3, 4, 5, 6); lồng ghép quy ước bảo vệ động thực vật hoang dã vào hương ước ấp văn hóa theo tinh thần Nghị định 79/2003/NĐ-CP về quy chế dân chủ cơ sở, phấn đấu giảm 50% số vụ vi phạm lâm luật hàng năm. Chủ thể thực hiện: Ủy ban nhân dân xã Mã Đà cùng Hạt Kiểm lâm Vĩnh Cửu.

4. Nhóm giải pháp nâng cao năng lực và truyền thông môi trường: Tổ chức các khóa đào tạo nâng cao kỹ năng đánh giá nông thôn có sự tham gia cho 216 cán bộ kiểm lâm; thực hiện định kỳ 12 chương trình giáo dục môi trường học đường mỗi năm tại các trường học trên địa bàn xã Mã Đà giai đoạn 2010 - 2013. Chủ thể thực hiện: Ban quản lý Khu bảo tồn phối hợp Phòng Giáo dục và Đào tạo huyện Vĩnh Cửu.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Luận văn cung cấp khung dữ liệu thực chứng và phương pháp tiếp cận giá trị cho 4 nhóm đối tượng:

• Ban quản lý các khu rừng đặc dụng và vườn quốc gia: Cung cấp mô hình điều tra sinh kế, định lượng mức độ phụ thuộc vào tài nguyên và cẩm nang thiết kế phương án giao khoán rừng có sự tham gia của người dân vùng đệm.
• Cơ quan quản lý nhà nước và chính quyền địa phương: Hỗ trợ Sở Nông nghiệp và Phát triển nông thôn, Chi cục Kiểm lâm tỉnh Đồng Nai cùng Ủy ban nhân dân cấp huyện trong việc hoạch định chính sách chi trả dịch vụ môi trường rừng, quy hoạch phân khu 3 loại rừng theo Chỉ thị 38/2005/CT-TTg.
• Giảng viên, nghiên cứu sinh và học viên cao học chuyên ngành Lâm học, Sinh thái học: Cung cấp tài liệu tham khảo chuẩn mực về phương pháp luận nghiên cứu hệ thống sinh thái nhân văn, kỹ thuật xử lý dữ liệu điều tra lâm nghiệp bằng phần mềm SPSS và công cụ PRA.
• Các tổ chức phi chính phủ và cơ quan tài trợ quốc tế: Cung cấp cơ sở dữ liệu thực địa tin cậy để thẩm định, xây dựng các văn kiện dự án phát triển nông thôn, bảo tồn đa dạng sinh học và thích ứng biến đổi khí hậu tại lưu vực sông Đồng Nai.

Câu hỏi thường gặp

Nghiên cứu áp dụng phương pháp chọn mẫu như thế nào để đảm bảo tính khoa học? Tác giả áp dụng công thức xác suất cho tổng thể 1.725 hộ dân với độ tin cậy 95% và sai số 5%, xác định dung lượng mẫu lý thuyết là 91 hộ. Trong thực tế, nghiên cứu đã phỏng vấn trực tiếp 151 hộ tại 5 ấp ven rừng (chiếm 10% số hộ vùng trọng điểm), bảo đảm tính đại diện cao cho các mức độ phụ thuộc sinh kế.

Đặc điểm đa dạng sinh học tại Khu bảo tồn Vĩnh Cửu có gì nổi bật? Khu bảo tồn ghi nhận 614 loài thực vật bậc cao thuộc 6 trên 8 ngành thực vật của Việt Nam (chiếm 75%) và 276 loài động vật có xương sống trên cạn. Trong đó, có 13 loài thực vật và 66 loài động vật thuộc danh lục quý hiếm, nguy cấp ghi trong Sách Đỏ Việt Nam và Nghị định 32/2006/NĐ-CP.

Đâu là áp lực lớn nhất của cộng đồng xã Mã Đà đối với công tác bảo tồn? Áp lực lớn nhất là 27,5% số hộ dân (474 hộ) sinh sống phân tán ngay trong phân khu bảo vệ nghiêm ngặt và phục hồi sinh thái. Đồng thời, 95% trong số 4.752 nhân khẩu lao động làm nghề nông lâm nghiệp nhưng chỉ có bình quân 0,33 ha đất sản xuất trên một nhân khẩu, dẫn đến việc khai thác tài nguyên rừng để mưu sinh.

Mô hình phát triển kinh tế nào mang lại hiệu quả cao nhất cho người dân địa phương? Kết quả phân tích hồi quy khẳng định mô hình thâm canh cải tạo vườn cây Điều và cây Xoài kết hợp chăn nuôi nông hộ mang lại hiệu quả kinh tế cao nhất. Khi được đầu tư phân bón và kỹ thuật đúng mức, năng suất vườn cây tăng trên 35%, trực tiếp tạo nguồn thu bền vững thay thế việc phá rừng.

Lực lượng kiểm lâm cần thay đổi phương thức quản lý ra sao để nâng cao hiệu quả bảo vệ rừng? Lực lượng kiểm lâm gồm 216 biên chế cần chuyển đổi từ phương thức tuần tra ngăn chặn hành chính thuần túy sang mô hình đồng quản lý. Kiểm lâm viên cần được đào tạo kỹ năng truyền thông cộng đồng, đóng vai trò cầu nối kỹ thuật nông lâm kết hợp và hỗ trợ các tổ tự quản ấp quản lý bảo vệ rừng tại gốc.

Kết luận

• Luận văn đã phân tích toàn diện thực trạng 67.544,3 ha rừng và hệ sinh thái đa dạng gồm 614 loài thực vật cùng 276 loài động vật tại Khu Bảo tồn Thiên nhiên và Di tích Vĩnh Cửu.
• Làm rõ cấu trúc kinh tế xã hội của 1.725 hộ dân xã Mã Đà, chỉ ra nguyên nhân gốc rễ của việc xâm hại rừng là do 95% lao động phụ thuộc vào đất nông lâm nghiệp với quỹ đất canh tác hạn hẹp.
• Ứng dụng thành công phương pháp PRA và xử lý dữ liệu thống kê trên SPSS 13.0 với 151 mẫu điều tra thực tế, xác lập cơ sở khoa học tin cậy cho đánh giá tài nguyên có sự tham gia của cộng đồng.
• Xây dựng hệ thống 4 nhóm giải pháp đồng bộ về kinh tế, kỹ thuật nông lâm kết hợp, thể chế xã hội và nâng cao năng lực cho 279 cán bộ nhân viên cùng người dân địa phương.
• Định hướng lộ trình thực thi giai đoạn 2010 - 2015, kêu gọi các cấp chính quyền tỉnh Đồng Nai và Ban quản lý khu bảo tồn nhanh chóng thể chế hóa các quy ước đồng quản lý rừng vào thực tiễn phát triển kinh tế xã hội địa phương.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1. TỔNG QUAN VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU 1. Sự tham gia của cộng đồng Cách tiếp cận có sự tham gia đã được nhiều tác giả nghiên cứu, nhưng có lẽ vấn đề quan trọng nhất có thể là những cách hiểu khác nhau về khái niệm “tham gia” (Chambers, 1991; dẫn theo Bùi Việt Hải, 2007 [7]). Đây là một khái niệm được diễn dịch một cách rất mềm dẻo.

Trong những ý kiến thảo luận về sự tham gia trong quản lý tài nguyên thiên nhiên (TNTN), cần phân biệt giữa các mức độ và loại hình tham gia. Có hai trường hợp cực đoan có thể xẩy ra liên quan đến khái niệm này: (1) Sự tham gia có thể được xem là một phương thức hay phương tiện để tạo điều kiện thực hiện một biện pháp quản lý đã được các cơ quan bên ngoài ấn định trước; (2) Sự tham gia được xem là mục đích; phát huy sự tham gia là một phương thức phát huy nội lực của các cộng đồng địa phương để bảo vệ cơ sở tài nguyên của họ. Trong thực tế, mức độ và hình thức tham gia bị chi phối bởi bối cảnh xã hội, nhưng điều quan trọng khi đánh giá mức độ tham gia là ý nghĩa cơ bản của nó: người dân phải tham gia vào các quyết định chi phối đến đời sống của họ (Bùi Việt Hải, 2007 [7]). Việc sử dụng phổ biến cụm từ “sự tham gia” phản ánh những quan điểm khác nhau về mục tiêu và phương thức.

Trong nhiều trường hợp, “sự tham gia” ít khi được định nghĩa rõ ràng và do đó trở nên ít có ý nghĩa khi thực thi các hoạt động quản lý rừng. Sự suy diễn phong phú các nội dung khác nhau về sự tham gia đã dẫn tới những định nghĩa phức tạp về các “kiểu tham gia”. Nói chung, sự phân biệt các kiểu tham gia dựa trên mức độ kiểm soát tiến trình lập quyết định về tài nguyên giữa những người trong cuộc (hay đối tượng hưởng lợi) và người ngoài cuộc (hay người khởi xướng) [11]. LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 4 (1) Sự tham gia thường được hiểu ở cấp độ cơ bản và đơn giản nhất, đó là sự cung cấp thông tin tham vấn khi một cơ quan hay tổ chức tiến hành để lấy ý kiến của các thành viên trong một cộng đồng trước khi đưa ra các quyết định hay triển khai các hoạt động có ảnh hưởng đến người dân địa phương.

Một lần nữa, ở đây, người dân không có quyền quyết định trồng rừng như thế nào, hoặc QLBVR ra sao, mặc dù họ có thể có quyền ký hay không ký các hợp đồng này; ở đây, sự tham gia dừng lại ở mức độ đóng góp sức lao động. (3) Cao hơn nữa, sự tham gia được thể hiện ở mức độ người dân tham gia vào việc lập kế hoạch cùng với các cơ quan phát triển từ bên ngoài, đóng góp nhân lực và kinh phí cho các hoạt động phát triển ở địa phương vì lợi ích của mình và giám sát tiến trình. Nhiều hoạt động của chương trình 145/TTg đã được thực hiện thành công theo hướng này. (4) Sau cùng, ở mức cao nhất, sự tham gia thường được hiểu như là một chuẩn mực, trong đó người dân chủ động, tích cực đưa ra các phương án phát triển.

Trong trường hợp này, các cơ quan bên ngoài tham gia vào hoạt động của cộng đồng mà không phải là các cộng đồng tham gia vào công việc của họ. Bốn cấp độ trên đây của cách tiếp cận “có sự tham gia” có thể được vận dụng trong từng tình huống cụ thể. Do đó, ý tưởng cho rằng mọi sự tham gia đều đồng nghĩa với “tốt” và mọi hoạt động thiếu sự tham gia đều đồng nghĩa với “không tốt” có vẻ cực đoan. Tuy nhiên, trong thực tế, nó có thể ẩn dấu một cách thức làm cho các hoạt động dựa trên sự điều khiển được tiến hành thuận lợi và dễ được chấp nhận [11].

LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 5 Mặc dù sự phân loại các ý tưởng có vẻ đơn giản về sự tham gia, có thể hữu ích cho việc tìm hiểu bản chất của vấn đề, nó cũng có một số nhược điểm gây trở ngại cho việc phát triển các hệ thống quản lý rừng có sự tham gia (Pimbert, Gujja and M. Shah, 1996; dẫn theo Hoàng Hữu Cải, 2001). Thứ nhất, nó giả định rằng mức độ tham gia có thể được xác định ngay từ đầu khi lập kế hoạch, tiến hành thiết kế hệ thống giám sát và đánh giá có sự tham gia, và giữ bất biến trong tiến trình đó. Thứ hai, nó phân biệt một cách giản đơn “người trong” và “người ngoài”.

Điều này làm lu mờ một thực tế là các thành viên ở cả hai nhóm cũng có những mức độ tham gia khác nhau. Khi xem xét tất cả các thành viên của cộng đồng là người trong cuộc, các dự án dễ có xu hướng đồng nhất, người có nhiều đất với người không có đất, phụ nữ và nam giới, nông dân khá giàu và nông dân nghèo. Đối với việc giám sát, điều này có nghĩa là khi sự tham gia được giả định là chỉ báo của sự phát triển. Thứ ba, vì sự phân loại ít nhiều mang tính chất phán đoán, nhiều tác giả đã đưa ra các thuật ngữ như tham gia bắt buộc hay sự tham gia được điều khiển.

Tuy nhiên trong thực tế, không phải mọi người đều mong muốn, có thể và cam kết sẽ tham gia như nhau trong một tiến trình. Trong thực tế, bối cảnh chính sách và xã hội địa phương có ảnh hưởng rất lớn đến mức độ và hình thức tham gia của các nhóm nông dân khác nhau. Do đó, khả năng đạt được sự tham gia hoàn toàn trong tiến trình lập kế hoạch, giám sát và đánh giá chỉ là một tình trạng phi thực tế (Hoàng Hữu Cải, 2001) [2]. Trong sự phát triển của lý thuyết về sự tham gia trong quản lý môi trường và TNTN, cần nhấn mạnh một xu thế: bản thân các vấn đề về quản lý TNTN nói chung và TNR nói riêng là một tiến trình xã hội (Myint, 2003; dẫn theo Nguyễn Thị Kim Tài [16]).

Tuy nhiên, hành động của con người trong các cộng đồng ở trong hay gần rừng bị chi phối bởi các quy luật tự nhiên của các hệ sinh thái đồng thời các quy luật do con người tạo ra. Do đó, LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 6 để phân tích tương tác giữa cộng đồng với môi trường và tài nguyên theo các khía cạnh định chế - môi trường, cần xem môi trường và cộng đồng như là tác nhân hành động hơn là nhân tố trong quản lý tài nguyên. Bản thân thuật ngữ “cộng đồng” cũng đã được hiểu theo nhiều nghĩa khác nhau. Trong các tài liệu liên quan đến quản lý TNTN, cộng đồng thường được hiểu là “một nhóm người chia sẻ những lợi ích, mối quan tâm, hay các mối liên hệ chức năng hay đạo đức” (Pomeroy và Carlos, 1996; dẫn theo R.

Bên cạnh đó, cũng có những cách hiểu khác nhau về cách tiếp cận “quản lý TNR dựa vào cộng đồng”. Chính vì thế, việc xây dựng một lý thuyết chung dựa trên các công trình nghiên cứu hành động đã được nhiều tổ chức quốc tế quan tâm phát triển trong hơn một thập kỷ qua. Cơ sở của việc thiết kế các hệ thống quản lý tài nguyên, trong đó có bảo tồn ĐDSH dựa vào cộng đồng là sự xem xét các định chế quản lý của con người có phù hợp với các hệ thống tự nhiên sinh học của môi trường hay không. Trong đề tài, chúng tôi sử dụng khái niệm quản lý TNR dựa vào cộng đồng theo ý nghĩa này để xây dựng khung phân tích.

Trong bối cảnh của quản lý và bảo tồn TNR có sự tham gia, nhiều câu hỏi quan trọng được đặt ra chung quanh các vấn đề “ai tham gia” và họ tham gia như thế nào? Việc phân tích sự tham gia trước hết được bắt đầu bằng cách xác định những “người tham gia”, những “cá nhân” hay “nhóm liên quan” nào tham gia vào hệ thống quản lý và bảo tồn TNR? Vai trò của họ là gì? Những người này tham gia với động cơ nào? Liệu các mối quan tâm nào của họ sẽ được lưu ý và hệ thống quản lý có sự tham gia có giúp giải quyết các mối quan tâm của họ ra sao? Sự tham gia thực tế xảy ra ở địa phương như thế nào? Không phải tất cả các câu hỏi này đều có câu trả lời rõ ràng. Tuy nhiên, nếu các bên tham gia không xem xét chúng một cách thận trọng, sự tham gia sẽ mất đi ý nghĩa của nó (Bùi Việt Hải, 2007 [7]). LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail. Nghiên cứu liên quan đến bảo tồn ĐDSH dựa vào cộng đồng 1.1 Trên thế giới Nghiên cứu của Berkmuller và các cộng sự (1992) cho rằng, việc nâng cao nhận thức và mối quan tâm của cộng đồng địa phương đối với (BTTN) và các hoạt động có liên quan là rất quan trọng.

Tác giả cho rằng, nếu không nâng cao nhận thức về các giá trị sinh thái và giá trị vô hình của khu BTTN thì rừng sẽ tiếp tục bị xem như là một tài nguyên có thể khai thác. Để thực hiện thành công những giải pháp dài hạn cho những vấn đề về môi trường, cần đưa việc giáo dục về các giá trị của môi trường vào trong các chương trình giáo dục cho các KBT (dẫn theo Nguyễn Minh Thanh, 2004 [17). Việc xây dựng các qui tắc và qui định cho vùng đệm và vùng lõi của khu BTTN với sự tham gia của các cộng đồng và chính quyền địa phương đã được Gilmour và Nguyễn văn Sản (1999), Đặng Đình Trân (1997), Mackinnon (1986), Sayer (1991) đề xuất một số hướng dẫn cho các vùng quản lý khác nhau như: cấm đốt thảm thực vật trong vùng đệm, tránh trồng những loại cây dễ bắt lửa, cấm đưa vào trong vùng đệm các loài động vật và thực vật có nhiều khả năng xâm lấn hay đe doạ khu vực bảo tồn, cấm bất kỳ một hành động nào có khả năng đe doạ các loài có nguy cơ tuyệt chủng trong KBT, tránh trồng các loài cây dễ khuyến khích động vật hoang dã ra ăn cỏ ngoài KBT (dẫn theo Nguyễn Minh Thanh, 2004 [17). Về chính sách lâm nghiệp, Sheppherd G (1986) cho rằng, đối với cộng đồng dân cư sống trong và gần các khu BTTN, một giải pháp đề nghị là cho phép người dân địa phương củng cố quyền lợi của họ theo cách hiểu của các hệ thống quản lý nông nghiệp hiện đại, bằng cách trồng cây, cho và nhận đất.

Nhà nước cần xác định rõ các quyền lợi chính trị của dân trên mảnh đất mà họ LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.