Chương 1: THÀNH PHẦN, NỘI DUNG VÀ GIÁ TRỊ CỦA TÀI LIỆU LƯU TRỮ THUỘC SỞ HỮU CÁC GIA ĐÌNH NÔNG DÂN 1. Những khái niệm cơ bản được sử dụng trong luận văn Hiện nay, có rất nhiều khái niệm về gia đình của các nhà triết học, nhà xã hội học, nhà tâm l học…Nhìn chung, gia đình được hiểu theo 2 nghĩa. Hiểu theo nghĩa rộng: gia đình có liên quan đến toàn gia tộc, những người có cùng huyết thống. Hiểu theo nghĩa hẹp: gia đình là tập hợp người cùng sống chung thành một đơn vị nhỏ nhất trong xã hội, gắn bó với nhau bằng quan hệ hôn nhân và d ng máu.
Trước đây, gia đình Việt Nam thường gồm có nhiều thế hệ cùng chung sống (tứ đại đồng đường - ông bà, cha mẹ, con cái, cháu chắt), nhưng hiện nay gia đình hạt nhân (2 thế hệ - bố mẹ và con cái) đang là xu hướng phổ biến. Ở phạm vi đề tài này, chúng tôi xét gia đình ở nghĩa hẹp (có t 2 đến 4 thế hệ sống chung dưới một mái nhà). uất phát t nhu cầu của chính mình, mỗi gia đình và các thành viên đều có thức lựa chọn và lưu giữ một số giấy tờ, tài liệu nhất định. Tài liệu này có khi là của cả gia đình, có khi chỉ của một thành viên trong gia đình.
Theo uật ưu trữ năm 2011 “ ài liệu lưu trữ là tài liệu có giá trị phục vụ hoạt động thực tiễn, nghiên cứu hoa học, lịch sử được lựa chọn để lưu trữ. Trong đó, “tài liệu là vật mang tin được hình thành trong quá trình hoạt động của cơ quan, t chức, cá nhân. Vật mang tin ở đây rất đa dạng như giấy, phim ảnh ghi âm, thẻ tre, lá cọ, đá… Theo PGS.TS Dương Văn Khảm “ ài liệu lưu trữ là tài liệu có giá trị được lựa chọn t trong toàn bộ hối tài liệu hình thành qua hoạt động của các cơ quan, t chức và được bảo quản trong ho lưu trữ [18,346]. Tài liệu lưu trữ có các đặc trưng cơ bản sau: 14 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com - Hình thành qua thực tiễn của xã hội, có một bản trong mỗi hồ sơ, có nguồn sản sinh ra tài liệu.
- Là bản gốc, bản chính hoặc bản sao hợp pháp. - Có giá trị pháp l , làm bằng chứng chân thực cho các hoạt động quá khứ. Cần phân biệt các khái niệm “ ài liệu lưu trữ , “ ư liệu lưu trữ , “Hiện vật .TS Dương Văn Khảm định nghĩa “ ư liệu lưu trữ là tài liệu hông mang đủ t nh chất như tài liệu lưu trữ, nhưng có giá trị tham hảo cho các công trình nghiên cứu [18, 416]. C n theo T điển Tiếng Việt thì “ ư liệu là tài liệu sử dụng cho việc nghiên cứu [23, 1071].
Ví dụ: các xuất bản phẩm cổ, các tư liệu lịch sử, hồi k , sách, được sử dụng như một nguồn sử liệu bổ trợ cho các công trình nghiên cứu. Theo T điển Tiếng Việt “Hiện vật là vật có thực để làm bằng cớ, để chứng minh [23,438]. Ví dụ: các hiện vật trưng bày tại bảo tàng, hiện vật của thời đại đồ đá… Có nhiều cách định nghĩa về tài liệu lưu trữ gia đình: Vận dụng Điều 5, uật ưu trữ năm 2011 có thể hiểu: tài liệu lưu trữ gia đình là tài liệu được hình thành trong quá trình hoạt động của cá nhân, gia đình, có giá trị phục vụ thực tiễn, nghiên cứu hoa học, lịch sử được lựa chọn để lưu trữ. Dương Văn Khảm thì “tài liệu lưu trữ gia đình là toàn bộ tài liệu hình thành trong quá trình sống và làm việc của những thành viên trong gia đình [18, 348].
15 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail. Vũ Thị Phụng thì cho rằng “tài liệu lưu trữ gia đình là những tài liệu được sản sinh trong quá trình hoạt động của mỗi gia đình, thuộc sở hữu của các thành viên trong gia đình, được lựa chọn và lưu giữ để phục vụ cho mục đ ch sử dụng của t ng thành viên và toàn gia đình [25, 80]. Theo chúng tôi, định nghĩa của PGS.TS Vũ Thị Phụng có phần đầy đủ, toàn diện hơn định nghĩa thứ nhất và thứ hai vì nó đề cập thêm tính sở hữu và mục đích sử dụng của tài liệu lưu trữ gia đình. Định nghĩa này bao hàm nội dung của hai định nghĩa phía trước.
Tài liệu lưu trữ gia đình có thể chia làm 2 nhóm: tài liệu của các gia đình tiêu biểu và tài liệu của những cá nhân, gia đình bình thường. Tài liệu của các gia đình tiêu biểu (có các thành viên là các nhân vật tiêu biểu, các nhà hoạt động trong các lĩnh vực khác nhau) như khoa học tự nhiên, khoa học xã hội, văn hóa nghệ thuật…Những nhân vật này có ảnh hưởng nhất định đối với xã hội trong t ng hoạt động của mình và góp phần to lớn vào sự phát triển chung của xã hội. Nhóm tài liệu này hiện được lưu giữ và bảo quản tại Trung tâm lưu trữ quốc gia III. Tài liệu của những cá nhân, gia đình bình thường, của đại đa số quần chúng nhân dân hiện nay.
Vì chúng không có tính tiêu biểu, tính điển hình nên nhóm này không được đưa vào bảo quản tại các cơ quan lưu trữ nhà nước, hiện chúng được lưu giữ tại các gia đình qua nhiều thế hệ. Tài liệu lưu trữ gia đình là một bộ phận của tài liệu lưu trữ nhân dân. Khái niệm “tài liệu lưu trữ nhân dân” đã được một số nước sử dụng phổ biến, tuy nhiên, ở nước ta chỉ được đặt ra trong các công trình nghiên cứu, trong hội thảo, hoặc được viết trong các bài báo đăng trên tạp chí chuyên ngành. Riêng trong các văn bản quy phạm pháp luật thì khái niệm này hầu 16 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com như chưa được đề cập đến, mà được sử dụng khái niệm tương tự được gọi là “tài liệu lưu trữ cá nhân, gia đình, dòng họ coi như đại diện.
Một số tác giả cũng đã định nghĩa, hoặc giải thích về tài liệu lưu trữ nhân dân, song c n có những kiến khác nhau, vì các giải thích đó phần nhiều mang tính chất liệt kê tài liệu. Đến nay, một cách hiểu được coi là đầy đủ nhất là: “ ài liệu lưu trữ nhân dân (Private archives) là t dùng để chỉ những tài liệu hình thành trong quá trình hoạt động của các cá nhân, gia đình, dòng họ; các hiệp hội, các t chức phi ch nh phủ, các doanh nghiệp tư nhân (gọi chung là t chức tư nhân)…được các chủ sở hữu lựa chọn, t chức lưu giữ, bảo quản và sử dụng để phục vụ cho những nhu cầu, lợi ch của các cá nhân, t chức [24, 17]. Tổng hợp lại, chúng tôi hiểu: “ ài liệu các gia đình nông dân là toàn bộ tài liệu hình thành trong cuộc sống của mỗi gia đình nông dân và của các thành viên trong gia đình. “ ài liệu lưu trữ các gia đình nông dân là toàn bộ tài liệu hình thành trong cuộc sống của mỗi gia đình nông dân, thuộc sở hữu của các thành viên trong gia đình, được lựa chọn và lưu giữ để phục vụ cho mục đ ch sử dụng của t ng thành viên và toàn gia đình.
Vì, “Nông dân là người lao động sống bằng ngh làm ruộng [23, 740] nên tài liệu lưu trữ gia đình nông dân chủ yếu có ở vùng nông thôn. Thành phần và nội dung tài liệu lưu trữ các gia đình nông dân Có nhiều cách phân loại tài liệu lưu trữ các gia đình nông dân. Chúng tôi lấy vật mang tin của tài liệu làm căn cứ phân loại. Thành phần tài liệu lưu trữ các gia đình nông dân bao gồm: 17 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com Tài liệu giấy: đây là loại hình tài liệu chiếm số lượng lớn trong các gia đình nông dân vì nó được sản sinh ra trong cuộc sống thường ngày của người dân với ruộng đồng, làng quê, mọi ghi chép phần lớn trên giấy.
Nội dung gồm: - Nhóm tài liệu về nhân thân: đó là các tài liệu phản ánh những thông tin về tiểu sử, đặc điểm nhận dạng hay nơi cư trú của các cá nhân trong gia đình (giấy khai sinh, chứng minh nhân dân, sổ hộ khẩu…). Chứng minh nhân dân S hộ khẩu gia đình - Nhóm tài liệu về sở hữu: gồm các loại giấy tờ, tài liệu chứng nhận quyền sở hữu của t ng cá nhân và toàn gia đình, được cơ quan có thẩm quyền cấp chứng nhận và bảo vệ về quyền lợi (giấy chứng nhận quyền sử dụng đất, di chúc, sổ tiết kiệm, giấy đăng k xe máy, ô tô, giấy chứng nhận quyền sở hữu đối với các tài sản, sáng tác…). 18 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com Giấy chứng nhận quy n sử dụng đất Di chúc - Nhóm tài liệu về thành tích học tập, kết quả lao động và những đóng góp của các thành viên và toàn gia đình: đây là những tài liệu được nhà nước hay các cơ quan, tổ chức có thẩm quyền ghi nhận và tôn vinh đối với sự cố gắng, nỗ lực, đóng góp của cá nhân và gia đình (giấy chứng nhận gia đình có công với cách mạng, bằng khen, giấy khen, huân huy chương kháng chiến, giấy chứng nhận gia đình văn hoá, các loại bằng cấp học tập, các chứng chỉ ngắn hạn…). Bằng tốt nghiệp đại học Huân chương quyết thắng - Nhóm tài liệu về ký ức, kỷ niệm: là các loại tài liệu được ghi chép trong quá trình sống và hoạt động của t ng thành viên và toàn gia đình, giúp 19 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com gợi lại những kỷ niệm vui, buồn trong quá khứ (gia phả, nhật ký, hồi ký, sổ lưu bút, thư t , sổ sách cá nhân…).
Gia phả là gia sử, là tác phẩm mang tính chất văn hóa của dòng họ, ngoài ghi chép việc phát tích của nguồn cội, quê quán vị tổ tiên đầu tiên sinh ra dòng họ của mình, còn thể hiện diễn biến của t ng người trong các đời, kể cả những vinh quang cũng như thăng trầm của dòng họ đã t ng gắn bó. Gia phả là một vật thiêng liêng của tộc họ, nó đánh thức mỗi người hướng về cội nguồn. Nhật ký Ngoài ra, trong các gia đình nông dân c n có các loại giấy tờ liên quan đến các dịch vụ sinh hoạt hàng ngày, hàng tháng (phiếu thu tiền điện, tiền nước, tiền mạng internet, sổ khám chữa bệnh, thẻ bảo hiểm y tế…). 20 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.