Chương 1. CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ XUẤT KHẨU VÀ BIỆN PHÁP PHI THUẾ QUAN 1.1 Cơ sở lý luận về xuất khẩu 1.1 Khái niệm chung Xuất khẩu đã xuất hiện từ rất lâu trước đây thông qua hình thức sơ khai chỉ là hoạt động trao đổi hàng hóa giữa các quốc gia hay vùng lãnh thổ. Theo thời gian cùng sự phát triển của nền kinh tế, cũng như khoa học, kỹ thuật, hoạt động xuất khẩu đã và đang ngày càng mở rộng mạnh mẽ với nhiều hình thức đa dạng khác nhau. Hoạt động này diễn ra trên nhiều lĩnh vực, ngành nghề của nền kinh tế cả với hàng tiêu dùng cũng như với tư liệu sản xuất, dịch vụ, máy móc, hàng hóa, thiết bị công nghệ cao.
Tất cả các hoạt động này đều nhằm mục tiêu đem lại lợi ích cho quốc gia nói chung và cho doanh nghiệp xuất khẩu nói riêng. Hoạt động xuất khẩu diễn ra rộng về không gian và thời gian, nó có thể diễn ra trong thời gian rất ngắn song cũng có thể kéo dài hàng năm, có thể diễn ra trong phạm vi quốc gia hay nhiều lãnh thổ và quốc gia khác nhau. Theo từ điển kinh tế học hiện đại (NXB Chính trị Quốc gia 1999) thì xuất khẩu là việc bán hàng hóa, dịch vụ được sản xuất tại một nước để tiêu dùng ở một nước khác. Theo luật thương mại Việt Nam, tại điều 28 khoản 1 thì xuất khẩu là việc hàng hóa được đưa ra khỏi lãnh thổ Việt Nam hoặc đưa vào khu vực đặc biệt nằm trên lãnh thổ Việt Nam được coi là khu vực hải quan riêng theo quy định của pháp luật.
Như vậy xuất khẩu là việc bán hàng hóa, dịch vụ cho nước ngoài dựa trên cơ sở lấy tiền tệ làm phương thức thanh toán. Đó là hoạt động mua bán và trao đổi hàng hóa hữu hình và vô hình. Sản xuất ngày càng phát triển, khả năng sản xuất đã vượt khỏi nhu cầu tiêu dùng của một quốc gia, do đó hoạt động trao đổi hàng hóa giữa các quốc gia rất phát triển với nhiều hình thức khác nhau và trên phạm vi toàn cầu, trong tất cả các ngành và các lĩnh vực kinh tế. Từ khái niệm xuất khẩu và hoạt động xuất khẩu hàng hóa, ta có khái niệm về xuất khẩu tôm là đưa các sản phẩm tôm ra khỏi lãnh thổ Việt Nam hoặc đưa vào khu vực đặc biệt nằm trên lãnh thổ Việt Nam được coi là khu vực hải quan riêng theo quy định của pháp luật.2 Đặc điểm của hoạt động xuất khẩu Hình thức kinh doanh xuất khẩu là một trong những hoạt động kinh tế quan trọng của một quốc gia.
Hoạt động xuất khẩu có phạm vi vượt ra khỏi biên giới của một quốc 4 Luan van gia, là hoạt động mang tính quốc tế. Chính vì lẽ đó, hoạt động xuất khẩu phải tuân thủ các nguyên tắc, luật pháp, quy định của quốc gia nhập khẩu và của quốc tế. Vì vậy hoạt động xuất khẩu cũng mang những đặc điểm riêng. Thứ nhất, Khách hàng trong hoạt động xuất khẩu là người nước ngoài, do đó khi muốn phục vụ họ, nhà xuất khẩu không thể áp dụng các biện pháp giống hoàn toàn như khi chinh phục khách hàng trong nước.
Bởi vì giữa hai loại khách hàng này có nhiều điểm khác biệt về ngôn ngữ, lối sống, mức sống, phong tục tập quán… điều này sẽ dẫn đến những khác biệt trong nhu cầu và cách thức thỏa mãn nhu cầu. Vì vậy nhà xuất khẩu cần có nghiên cứu sâu hơn để tìm hiểu nhu cầu của khách hàng nước ngoài để đưa ra những chiến lược hàng hóa phù hợp. Thứ hai, Thị trường trong kinh doanh xuất khẩu thường rất phức tạp và khó tiếp cận hơn thị trường trong nước. Bởi vì thị trường xuất khẩu vượt ra ngoài phạm vi biên giới quốc gia nên về mặt địa lý thì nó ở cách xa hơn, phức tạp hơn và có nhiều nhân tố ràng buộc hơn.
Thứ ba, Hình thức mua bán trong hoạt động xuất khẩu thường là mua bán theo hợp đồng xuất khẩu với khối lượng mua lớn mới đạt hiệu quả kinh tế. Thứ tư, Thị trường rộng lớn, khó kiểm soát. Chịu sự ảnh hưởng của nhiều yếu tố khác nhau như môi trường kinh tế, chính trị, luật pháp… của các quốc gia khác nhau. Thanh toán bằng đồng tiền ngoại tệ, hàng hoá được vận chuyển qua biên giới quốc gia, phải tuân theo những tập quán buôn bán quốc tế.3 Vai trò của xuất khẩu Xuất khẩu là một nội dung chính của hoạt động ngoại thương và là hoạt động đầu tiên trong hoạt động thương mại quốc tế, xuất khẩu có vai trò đặc biệt quan trọng trong quá trình phát triển kinh tế của một quốc gia cũng như toàn cầu.
Do những lý do khác nhau nên mỗi quốc gia đều có thế mạnh về lĩnh vực này nhưng lại yếu ở lĩnh vực khác. Để có thể khai thác được lợi thế, giảm bất lợi, tạo ra sự cân bằng trong quá trình sản xuất và tiêu dùng, các quốc gia phải tiến hành trao đổi với nhau, mua những sản phẩm mà mình sản xuất khó khăn, bán những sản phẩm mà việc sản xuất nó là có lợi thế. Thông qua đó xuất khẩu đem lại nhiều vai trò quan trọng cho các đối tượng khác nhau. Đối với nền kinh tế thế giới: Thông qua hoạt động xuất khẩu, các quốc gia tham gia vào phân công lao động quốc tế, các quốc gia sẽ tập trung vào sản xuất những hàng hóa và dịch vụ mà mình có lợi thế.
Xét trên tổng thể nền kinh tế thế giới thì chuyên môn hóa sản xuất và xuất khẩu sẽ làm cho việc sử dụng và phân bổ nguồn lực có hiệu 5 Luan van quả hơn và tổng sản phẩm xã hội toàn thế giới tăng lên. Bên cạnh đó hoạt động xuất khẩu góp phần thắt chặt thêm quan hệ quốc tế giữa các quốc gia. Đối với nền kinh tế quốc dân: Xuất khẩu tạo ngoại tệ quan trọng phục vụ công nghiệp hóa hiện đại hóa đất nước. Đẩy mạnh xuất khẩu được xem như một yếu tố quan trọng kích thích tăng trưởng kinh tế.
Việc đẩy mạnh xuất khẩu mở rộng quy mô sản xuất, nhiều ngành nghề mới ra đời phục vụ cho xuất khẩu, gây phản ứng dây chuyền giúp cho các ngành kinh tế phát triển theo, dẫn đến kết quả tăng tổng sản phẩm xã hội và nền kinh tế phát triển nhanh. Hoạt động xuất khẩu phát huy các lợi thế của đất nước. Để xuất khẩu được các doanh nghiệp phải lựa chọn các mặt hàng có tổng chi phí nhỏ hơn giá trị trung bình trên thị trường thế giới, đồng thời góp phần thúc đẩy khai thác có hiệu quả hơn vì khi xuất khẩu các doanh nghiệp xuất khẩu sẽ có ngoại tệ để nhập máy móc, thiết bị tiên tiến đưa năng suất lao động lên cao. Ngoài ra xuất khẩu góp phần làm chuyển dịch cơ cấu sản xuất định hướng sản xuất, thúc đẩy tăng trưởng kinh tế.
Xuất khẩu có tác động tích cực đối với việc mở rộng sản xuất và giải quyết công ăn việc làm cải thiện đời sống nhân dân. Đối với doanh nghiệp: Thông qua xuất khẩu các doanh nghiệp trong nước có cơ hội tham gia vào cuộc cạnh tranh thị trường thế giới về giá cả và chất lượng. Những yếu tố đó đòi hỏi các doanh nghiệp phải hình thành một cơ cấu sản xuất phù hợp động được trong việc cung cấp nguồn nguyên liệu chế biến, giảm khả năng phụ thuộc vào bên ngoài, do đó gia tăng khả năng cạnh tranh về giá do chi phí đầu vào giảm. Ngoài ra, khi xuất khẩu, các doanh nghiệp này có cơ hội được tiếp cận với các máy móc thiết bị công nghệ hiện đại và được học hỏi kinh nghiệm từ các nước phát triển không chỉ trong lĩnh vực sản xuất mà còn trong cả lĩnh vực chế biến góp phần nâng cao năng suất và chất lượng sản phẩm của doanh nghiệp.
Xuất khẩu đòi hỏi các doanh nghiệp vừa sản xuất và chế biến luôn luôn đổi mới và hoàn thiện tác phong quản lý trong sản xuất và kinh doanh. Với những doanh nghiệp chỉ tập trung vào chế biến họ cũng sẽ có cơ hội được học hỏi và trang bị các máy móc hiện đại từ các nước phát triển để phục vụ cho công tác chế biến góp phần nâng cao chất lượng sản phẩm. Đặc biệt, các doanh nghiệp tiến hành hoạt động xuất khẩu cũng có cơ hội mở rộng quan hệ buôn bán kinh doanh với nhiều đối tác nước ngoài trên cơ sở lợi ích của hai bên và có nguồn thu ngoại tệ để đầu tư lại quá trình sản xuất, chế biến không những cả về chiều rộng mà cả về chiều sâu. Như vậy đứng trên bất kì góc độ nào ta cũng thấy sự thúc đẩy xuất khẩu là rất quan trọng, cần thiết và mang tính thực tiễn cao.4 Chức năng và nhiệm vụ của xuất khẩu 6 Luan van Hoạt động xuất khẩu có những chức năng cơ bản như: - Tạo vốn và kỹ thuật bên ngoài cho quá trình sản xuất trong nước.
- Thay đổi cơ cấu vật chất sản phẩm có lợi cho quá trình sản xuất trong nước. - Tăng hiệu quả sản xuất. Từ những chức năng trên hoạt động xuất khẩu tự đặt ra cho mình một số nhiệm vụ chủ yếu sau: - Nghiên cứu chiến lược, chính sách và công cụ nhằm phát triển TMQT nói chung, hoạt động xuất khẩu nói riêng, hướng tiềm năng, khả năng kinh tế nói chung và sản xuất hàng hoá dịch vụ của nước ta nói riêng vào sự phân công lao động quốc tế. Ra sức khai thác có hiệu quả mọi nguồn lực cua đất nước, không đánh giá mình quá cao, quá lạc quan cũng như không tự ti đánh giá mình quá thấp, từ đó bỏ lỡ cơ hội làm ăn với nước ngoài, liên kết và đan xen vào chương trình kinh tế thế giới.
- Nâng cao năng lực sản xuất hàng xuất khẩu theo hướng ngày càng chứa đựng nhiều hàm lượng chất xám, kỹ thuật và công nghệ để tăng nhanh khối lượng và kim ngạch xuất khẩu. - Tạo ra những mặt hàng, nhóm hàng xuất khẩu có khối lượng và giá trị lớn đáp ứng những đòi hỏi cuả thị trường thế giới và của khách hàng về chất lượng và số lượng, có sức hấp dẫn và khả năng cạnh tranh cao. - Mở rộng thị trường và đa phương hoá đối tác. - Hình thành các vùng, các ngành sản xuất hàng xuất khẩu tạo các chân hàng vững chắc, phát triển hệ thống thu mua hàng xuất khẩu.
- Xây dựng các mặt hàng chủ lực ở phạm vi chiến lược, từ đó có kế hoạch phát triển và mở rộng mặt hàng chủ lực 1.