Chương 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN CỦA QUẢN LÝ GIÁO DỤC GIÁ TRI ̣ SỐNG CHO HỌC SINH Ở TRƯỜNG TIỂU HỌC TRONG BỐI CẢNH HIỆN NAY 1. Tổng quan nghiên cứu vấn đề 1. Trên thế giới Vào những năm đầu của thế kỷ XXI, với sự hợp tác của các nhà giáo dục trên thế giới, với sự hỗ trợ của UNESCO và tài trợ của Uỷ ban quốc tế và UNICEF, Tây Ban Nha đã cho ra đời cuốn sách “Những giá trị sống: Một chương trình giáo dục”. Chương trình này đưa ra những hoạt động giá trị khác nhau dựa trên kinh nghiệm và những phương pháp thực hành đối với các giáo viên và các huấn luyện viên, đối với những trẻ em và những thanh niên muốn tìm hiểu và phát triển 12 giá trị cơ bản, đó là: hợp tác, tự do, hạnh phúc, trung thực, khiêm tốn, tình yêu, hoà bình, tôn trọng, trách nhiệm, giản dị, khoan dung và đoàn kết.
Tác giả Mark Halsted và Monica J.Taylor đã nghiên cứu về các phương pháp giáo dục giá trị sống trong nhà trường phổ thông. Các phương pháp giáo dục giá trị sống trong nhà trường của các tác giả này khá đa dạng, phong phú. Đó là, giáo dục giá trị thông qua chương trình, chính sách trường học nghĩa là nhà trường cần xác định rõ ràng các giá trị và cách áp dụng giá trị đó vào trường học. Việc giáo dục giá trị sống còn được thực hiện thông qua môi trường học đường, đặc biệt phải chú ý đến bầu không khí lớp học, cách thức giao tiếp, phong cách quản lý, giải quyết các mối bất hòa.
Điều quan trọng là giáo viên phải chú ý đến những yêu cầu cơ bản và sự thích thú của học sinh. Những người quản lý và giáo viên có vai trò quan trọng trong hoạt động giáo dục giá trị sống cho học sinh. Một trong những ảnh hưởng của giáo viên và cán bộ quản lý là vai trò nêu gương của họ trước học sinh. Ở hầu hết các quốc gia đều quan tâm đến giáo dục giá trị sống trong nhà trường phổ thông, đặc biệt là các nước có nền giáo dục phát triển.
Ở khu vực 7 Đông Nam Á, Singapore là quốc gia tiêu biểu trong giáo dục giá trị sống cho học sinh. Ở Singapore các hoạt động giáo dục giá trị sống còn được tổ chức cả ở tầm quốc gia, với sự tham gia của toàn dân, không phân biệt tuổi tác, học vấn, sắc tộc. Giáo dục giá trị sống ở đất nước này được quản lý ở tầm quốc gia, được xem như một trong những “quốc sách hàng đầu”, với sự chỉ đạo cụ thể, sâu sát của Nhà nước, có sự tham gia của toàn dân, được đầu tư đúng mức. Điều này đã tạo ra và cung cấp nguồn nhân lực chất lượng cao cho đất nước.
Nhật Bản là một quốc gia có nền công nghiệp phát triển hàng đầu thế giới nhưng ở quốc gia này có sự kết hợp hài hòa giữa truyền thống và hiện đại, mỗi người dân đều có ý thức chấp hành pháp luật ở mức độ cao, sống vì cộng đồng, một người vì mọi người và mọi người vì một người. Sở dĩ Nhật Bản có được điều này là do họ rất quan tâm đến giáo dục giá trị sống cho mọi người, nhất là học sinh trong nhà trường. Nhật Bản vẫn giữ các giá trị truyền thống như lễ giáo, coi trọng hiếu thảo, lễ độ, nhân hậu. Hơn một thế kỷ hiện đại hóa, thanh niên Nhật chú trọng giá trị tự tin, lạc quan, tích cực hoạt động, sống thật, bản lĩnh, đồng thời vẫn giữ các giá trị đạo đức, coi trọng các giá trị tinh thần, đề cao cuộc sống có lý tưởng.
Các giá trị sống được quan tâm giáo dục là: chính trực; kính trọng; hợp tác; trung thành, trung thực; tôn trọng, trách nhiệm; luyện tập phán đoán; lãnh đạo và hợp tác,…Đây cũng là một yếu tố lý giải cho sự thành công trong phát triển của đất nước mặt trời mọc trong những thập kỷ qua. Ở một quốc gia phát triển khác của Châu Á là Hàn Quốc. Đất nước này chú trọng cho học sinh và người dân giá trị dũng cảm, đạo đức với những đức tính như lòng hiếu thảo, tinh thần tập thể, kính trọng bề trên, trung thực, chân thành, khiêm tốn, nhã nhặn, hài hòa, đúng mực. Ở Việt Nam Ở Việt Nam, giáo dục giá trị sống đã được quan tâm ở nhiều trường phổ thông trong những năm gần đây.
Ngoài ra, giá trị sống cũng được nhiều nhà giáo dục quan tâm. Có thể nêu ra một số nghiên cứu sau: 8 Hà Nhật Thăng (1998) với cuốn sách: “Giáo dục hệ thống giá trị đạo đức nhân văn”. Trong đó, trang bị cho học sinh, sinh viên nắm vững hệ thống giá trị cốt lõi, đó là cơ sở cơ bản của nhân cách, rèn luyện để thế hệ trẻ có những hành vi tương ứng với hệ thống giá trị đạo đức nhân văn cốt lõi, phù hợp với yêu cầu của xã hội, của thời đại. Những kết quả nghiên cứu trên đã được ứng dụng vào việc xây dựng chương trình và thể hiện trong sách giáo khoa ở Tiểu học, Trung học phổ thông của môn Giáo dục công dân, triển khai từ năm 2000 trên phạm vi cả nước.
Các tác giả Nguyễn Quang Uẩn, Thái Duy Tuyên, Hỗ Sĩ Quý đã chỉ ra trong các nghiên cứu những tác động tích cực và tiêu cực của sự biến đổi xã hội từ kinh tế tập trung sang kinh tế thị trường và xu thế hội nhập, từ đó đặt ra vấn đề giáo dục niềm tin, giáo dục giá trị cho thế hệ trẻ. Hiểu rõ hơn về một số giá trị bản sắc của dân tộc Việt Nam, chỉ ra được mối quan hệ nền tảng giữa giá trị và giá trị sống, xây dựng được các qui trình tiến hành các hoạt động giáo dục giá trị và giá trị sống. Một số tác giả đã nghiên cứu về giá trị sống và vai trò, nhiệm vụ, nội dung và phương pháp giáo dục giá trị sống, như: Phạm Minh Hạc, Lê Đức Phúc, Mạc Văn Trang, Nguyễn Thanh Bình, Trần Thị Lệ Thu, Nguyễn Thị Mỹ Lộc… nghiên cứu về giáo dục các giá trị gia đình cho học sinh, chỉ ra việc giáo dục giá trị sống trong nhà trường phải phù hợp với đặc điểm tâm lý học sinh. Các tác giả Lục Thị Nga và Nguyễn Thanh Bình đã thể hiện quan điểm này trong tài liệu “Hiệu trưởng trường trung học với vấn đề giáo dục giá trị sống & giá trị sống với giao tiếp ứng xử trong quản lí”.
Đặng Quốc Bảo trong cuốn “Minh triết Hồ Chí Minh về giáo dục giá trị sống” nhấn mạnh việc các nhà quản lý phải vận dụng được các bộ số năm về giá trị tu dưỡng- hành động có tính truyền thống để giáo dục cho học sinh. Tác giả Phạm Minh Hạc (2010) đã phân tích về cơ sở lý luận của giá trị. Từ đó tác giả đã đúc kết, xây dựng hệ giá trị chung của người Việt Nam thời nay. 9 Các tác giả Nguyễn Thị Mỹ Lộc, Đinh Thị Kim Thoa, Đặng Hoàng Minh (2011) tìm hiểu về giáo dục giá trị sống và giá trị sống cho học sinh tiểu học.
Tác giả Nguyễn Công Khanh (2013) đã tìm hiểu về phương pháp giáo dục giá trị sống, kỹ năng sống cho học sinh. Tác giả Nguyễn Thanh Bình (2015), đã phân tích một số nội dung cơ bản của chương trình hoạt động giáo dục theo tiếp cận giá trị và giá trị sống nhằm phát triển năng lực cốt lõi cho học sinh. Tại Việt Nam, nghiên cứu về quản lý giáo dục kĩ năng sống đã có nhiều tác giả thực hiện nhưng nghiên cứu về quản lý giáo dục giá trị sống thì còn chưa được quan tâm đúng mức, ít công trình đề cập tới. Một số tác giả đề cập đến lĩnh vực nghiên cứu này, như: Lê Anh Tuấn, “Quản lý giáo dục giá trị sống cho học sinh ở trường trung học phổ thông huyện Thạch Thất, Hà Nội hiện nay”, luận văn thạc sĩ năm 2011.
Tác giả đã đề xuất 8 biện pháp quản lý giáo dục giá trị sống: (1) Kế hoạch hoá quá trình quản lý giáo dục giá trị sống phù hợp với học sinh và với điều kiện trong và ngoài nhà trường; (2) Tổ chức bồi dưỡng nâng cao nhận thức về công tác giáo dục giá trị sống cho thầy, trò và các lực lượng tham gia giáo dục học sinh; (3) Tổ chức nghiên cứu, xác định những giá trị sống chủ yếu cần giáo dục cho học sinh THPT trong giai đoạn hiện nay; (4) Thành lập Ban chỉ đạo hoạt động giáo dục giá trị sống trong và ngoài nhà trường; (5) Tổ chức các cuộc thi theo chủ đề giá trị sống của thanh niên học sinh trong và ngoài nhà trường; (6) Xây dựng kế hoạch phối hợp với gia đình và các tổ chức xã hội, xây dựng môi trường giáo dục lành mạnh nhằm giáo dục giá trị sống nói riêng và giáo dục toàn diện nói chung cho học sinh; (7) Tổ chức cho học sinh tham gia các hoạt động xã hội, các phong trào của địa phương, của Thủ đô, Đất nước để học sinh có cơ hội rèn luyện; (8) Thường xuyên kiểm tra đánh giá, nhân điển hình, phổ biến kinh nghiệm giáo dục học sinh và kinh nghiệm phối hợp trong giáo dục học sinh. 10 Quách Đình Lương (2016), “Quản lý hoạt động giáo dục giá trị sống cho học sinh trung học phổ thông Chu Văn An, tỉnh Thái Bình”, Luận văn thạc sĩ quản lý giáo dục. Tác giả cũng đề xuất 8 biện pháp quản lý giáo dục giá trị sống: (1) Xác định các giá trị sống phù hợp với học sinh trung học phổ thông theo chương trình giáo dục tổng thể; (2) Nâng cao vai trò của Ban chỉ đạo hoạt động giáo dục giá trị sống và phân công trách nhiệm cho các tổ chức trong nhà trường; (3) Biện pháp 3. Quản lý kế hoạch hóa hoạt động giáo dục giá trị sống phù hợp với trường THPT Chu Văn An như một bộ phận cấu thành của kế hoạch chung của nhà trường; (4) Quản lý và tổ chức tốt các nguồn lực thực hiện tốt kế hoạch năm học cũng như kế hoạch giáo dục giá trị sống; (5) Quản lý, tổ chức, thiết lập mối liên hệ giữa nhà trường với cha mẹ học sinh và các tổ chức chính trị - xã hội triển khai hoạt động giáo dục giá trị sống cho học sinh; (6) Quản lý việc đổi mới hình thức chỉ đạo, lãnh đạo hoạt động giáo dục giá trị sống cho học sinh; (7) Quản lý hoạt động kiểm tra đánh giá kết quả giáo dục giá trị sống cho học sinh; (8) Quản lý việc xây dựng các điều kiện tinh thần, vật chất hỗ trợ thực hiện kế hoạch hoạt động giáo dục giá trị sống cho học sinh.