Bài giảng Gây mê hồi sức - Bộ môn LCK Hệ Ngoại, Trường Đại học Võ Trường Toản (2026)

Tài liệu gây mê hồi sức do bộ môn liên chuyên khoa hệ ngoại biên soạn cung cấp kiến thức chuẩn y khoa, quy trình gây mê và hồi sức ngoại khoa chuyên sâu.

• Trường học: Đại học Võ Trường Toản
• Chuyên ngành: Y đa khoa
• Đề tài: Gây mê hồi sức
• Loại tài liệu: Bài giảng
• Năm xuất bản: 2026
• Địa điểm: Cần Thơ

Tóm tắt

I. Tổng quan gây mê hồi sức đơn vị biên soạn bộ môn LCK hệ ngoại

Môn học Gây mê hồi sức giữ vai trò nòng cốt trong chương trình đào tạo Bác sĩ đa khoa trình độ đại học. Giáo trình do Bộ môn Liên Chuyên Khoa Hệ Ngoại thuộc Khoa Y biên soạn theo quy định đào tạo hiện hành. Thời lượng học phần gồm 30 tiết tương đương 2 tín chỉ lý thuyết và lâm sàng. Nội dung bài giảng trang bị hệ thống kiến thức y khoa súc tích và cập nhật. Học phần giúp người học nắm vững nguyên lý vô cảm và quy trình duy trì huyết động ổn định trong phẫu thuật. Bác sĩ đa khoa cần hiểu rõ chuyên ngành này để phối hợp nhịp nhàng với ê-kíp mổ. Năng lực đánh giá người bệnh và nhận diện dấu hiệu sinh tồn bất thường là yêu cầu bắt buộc. Giáo trình cung cấp cơ sở khoa học để xử trí hiệu quả các tình huống khẩn cấp tại cơ sở y tế. Tài liệu đóng vai trò kim chỉ nam trong việc chuẩn hóa thực hành vô cảm ngoại khoa. Việc tiếp thu bài giảng giúp nâng cao tỷ lệ thành công của các ca phẫu thuật.

1.1. Mục tiêu đào tạo chuyên ngành gây mê hồi sức

Chương trình đào tạo hướng đến mục tiêu chuẩn hóa kiến thức chuyên môn cho bác sĩ thực hành. Sinh viên cần nhận biết các kỹ thuật vô cảm cơ bản như gây mê toàn thân và gây tê vùng. Việc hiểu rõ cơ chế tác dụng của từng nhóm thuốc giúp kiểm soát các biến cố chu phẫu. Học viên được trang bị kỹ năng thăm khám lâm sàng tiền phẫu toàn diện. Khả năng lập kế hoạch hồi sức và lựa chọn phương tiện theo dõi huyết động là trọng tâm đào tạo. Người học rèn luyện phản xạ phát hiện sớm biến chứng đường thở và suy tuần hoàn cấp. Chương trình đảm bảo bác sĩ đa khoa có đủ năng lực hỗ trợ phòng mổ và cấp cứu ngoại viện an toàn.

1.2. Vai trò của bộ môn liên chuyên khoa hệ ngoại

Bộ môn Liên Chuyên Khoa Hệ Ngoại giữ trách nhiệm trực tiếp trong công tác giảng dạy và thẩm định nội dung học thuật. Ban giảng viên kết hợp chặt chẽ giữa lý thuyết hàn lâm và thực tế lâm sàng tại bệnh viện. Đơn vị liên tục cập nhật các hướng dẫn điều trị quốc tế vào bài giảng. Các chuyên đề về kiểm soát đường thở khó và thăng bằng kiềm toan được biên soạn cô đọng. Bộ môn chú trọng phát triển tư duy phản biện và kỹ năng thực hành chuẩn xác cho sinh viên. Đội ngũ cán bộ y tế tham gia biên soạn luôn duy trì tinh thần đổi mới phương pháp giảng dạy. Sự tận tâm của bộ môn góp phần xây dựng nguồn nhân lực y tế chất lượng cao cho khu vực.

II. Thách thức gây mê hồi sức đơn vị biên soạn bộ môn LCK hệ ngoại

Thực hành gây mê hồi sức luôn đối mặt với nhiều nguy cơ phức tạp trong suốt chu phẫu. Đánh giá tiền phẫu thiếu chính xác dẫn đến nhiều tai biến khó lường. Người bệnh cao tuổi thường mang nhiều bệnh lý nội khoa kèm theo như tim mạch, đái tháo đường hoặc suy hô hấp. Việc phân loại nguy cơ theo thang điểm ASA hoặc Lee đòi hỏi sự cẩn trọng cao độ. Nguy cơ tổn thương tim mạch và tử vong tăng vọt ở nhóm bệnh nhân có chỉ số biến chứng tim cao. Tình trạng tụt huyết áp bất ngờ trong khởi mê gây thiếu máu nuôi cơ tim và não bộ. Đặt nội khí quản thất bại ở bệnh nhân có đường thở khó là một thách thức lớn. Tác dụng phụ của thuốc giãn cơ aminosteroid như Vecuronium hay Pancuronium có thể gây suy tuần hoàn hoặc kéo dài thời gian thở máy. Tương tác bất lợi giữa các thuốc mê bay hơi và thuốc giảm đau opiate dễ làm ức chế hô hấp sâu. Nhận diện chuẩn xác các yếu tố nguy cơ giúp giảm thiểu tối đa tỷ lệ tử vong chu phẫu.

2.1. Phân loại nguy cơ tim mạch theo thang điểm Goldman và Lee

Lượng giá nguy cơ tim mạch trước phẫu thuật là bước kiểm soát sống còn. Thang điểm Goldman phân tầng bệnh nhân thành bốn nhóm nguy cơ dựa trên triệu chứng lâm sàng và xét nghiệm. Nhóm IV với số điểm trên 25 tiềm ẩn tỷ lệ tử vong do tim lên đến 39%. Bên cạnh đó, chỉ số nguy cơ tim mạch hiệu chỉnh của Lee giúp đánh giá nhanh chóng tại giường bệnh. Thang điểm Lee dựa vào sáu yếu tố độc lập gồm loại phẫu thuật nguy cơ cao, tiền sử bệnh mạch vành, suy tim và suy thận. Bệnh nhân có từ ba yếu tố trở lên thuộc nhóm nguy cơ tim mạch rất cao. Việc phân loại chính xác tạo cơ sở điều chỉnh phác đồ mê phù hợp.

2.2. Tai biến dược lý và kiểm soát đường thở khó

Tai biến đường thở là nguyên nhân hàng đầu gây thiếu oxy não và ngừng tim trong phòng mổ. Khó đặt nội khí quản xuất hiện khi giải phẫu đường thở bất thường hoặc béo phì. Kỹ thuật viên thiếu kinh nghiệm dễ gây chấn thương thanh quản hoặc đặt nhầm vào thực quản. Bên cạnh đó, việc sử dụng thuốc giãn cơ không đúng liều gây ứ trệ hô hấp kéo dài. Pancuronium thải trừ chủ yếu qua thận nên tiềm ẩn độc tính cao ở bệnh nhân suy thận. Vecuronium kéo dài tác dụng khi bệnh nhân suy giảm chức năng gan mật. Tình trạng phản vệ do thuốc giãn cơ và thuốc mê hô hấp đòi hỏi cấp cứu khẩn cấp. Ê-kíp phẫu thuật phải luôn sẵn sàng các phương tiện khai thông đường thở dự phòng.

III. Kỹ thuật gây mê hồi sức đơn vị biên soạn bộ môn LCK hệ ngoại

Giáo trình của bộ môn cung cấp các giải pháp chuyên môn toàn diện nhằm tối ưu hóa an toàn chu phẫu. Kỹ thuật gây mê nội khí quản phối hợp cân bằng được áp dụng rộng rãi. Phương pháp này kết hợp thuốc mê hô hấp, thuốc giảm đau opiate và thuốc giãn cơ. Bác sĩ kiểm soát độ mê chính xác theo từng giai đoạn phẫu thuật. Kỹ thuật đặt nội khí quản yêu cầu định vị tư thế đầu chuẩn xác và áp dụng thủ thuật Sellick khi có nguy cơ trào ngược. Đối với gây tê trục thần kinh, gây tê tủy sống và ngoài màng cứng mang lại hiệu quả giảm đau vượt trội. Kỹ thuật giọt nước treo và nhận diện mốc giải phẫu cột sống giúp nâng cao tỷ lệ thành công khi chọc dò. Việc bù dịch chu phẫu được tính toán khoa học dựa trên nhu cầu sinh lý và lượng dịch mất qua phẫu trường. Chiến lược giảm đau đa mô thức giúp người bệnh phục hồi chức năng sớm sau phẫu thuật.

3.1. Kỹ thuật gây mê nội khí quản và bảo vệ đường thở

Kỹ thuật đặt nội khí quản là quy trình cốt lõi nhằm duy trì thông khí nhân tạo liên tục. Bác sĩ tiến hành tiền mê, dẫn mê và làm giãn cơ theo đúng phác đồ. Đèn soi thanh quản được đưa vào miệng đúng góc độ để bộc lộ rõ thanh môn. Thủ thuật Sellick ấn sụn nhẫn giúp ngăn chặn nguy cơ trào ngược dịch dạ dày vào phổi trong phẫu thuật cấp cứu. Đặt ống nội khí quản đúng kích thước giúp duy trì áp lực đường thở ổn định. Hệ thống máy mê vòng hoặc Jackson-Rees cung cấp nồng độ oxy và thuốc mê chính xác. Bác sĩ theo dõi liên tục nồng độ CO2 cuối thì thở ra và độ bão hòa oxy máu để điều chỉnh thông số thở kịp thời.

3.2. Phương pháp gây tê vùng và kiểm soát đau đa mô thức

Gây tê trục thần kinh bao gồm gây tê tủy sống và ngoài màng cứng mang lại hiệu quả ức chế cảm giác đau tuyệt đối. Bác sĩ xác định chính xác khe liên đốt sống dựa trên các mốc giải phẫu xương cụ thể. Kỹ thuật gây tê khoang cùng và đặt catheter ngoài màng cứng hỗ trợ giảm đau liên tục sau mổ. Thuốc tê ức chế dòng Natri qua màng tế bào thần kinh, ngăn dẫn truyền xung động cảm giác. Bên cạnh đó, chiến lược giảm đau đa mô thức phối hợp Paracetamol, NSAID và Opiate liều thấp. Phác đồ này giảm thiểu nhu cầu Opiate liều cao, hạn chế nguy cơ buồn nôn và suy hô hấp sau mổ. Bệnh nhân vận động sớm giúp ngăn ngừa biến chứng huyết khối tĩnh mạch.

IV. Ứng dụng gây mê hồi sức đơn vị biên soạn bộ môn LCK hệ ngoại

Giáo trình Gây mê hồi sức do Bộ môn Liên Chuyên Khoa Hệ Ngoại biên soạn mang tính ứng dụng thực tiễn cao cho lâm sàng. Tài liệu giúp sinh viên và bác sĩ xây dựng tư duy chẩn đoán mạch lạc trước phẫu thuật. Việc nắm vững các bảng phân loại nguy cơ hỗ trợ lập kế hoạch gây mê cá thể hóa cho từng ca bệnh. Kiến thức chuyên sâu về dược lý giúp lựa chọn thuốc giãn cơ và thuốc mê an toàn trên cơ địa bệnh lý đặc biệt. Quy trình theo dõi dịch truyền và cân bằng toan kiềm giảm thiểu biến chứng sốc mất máu hoặc quá tải tuần hoàn. Kỹ năng kiểm soát đường thở thành thạo tạo nền tảng vững chắc trong xử lý cấp cứu ngoại viện. Đơn vị đào tạo không ngừng chuẩn hóa bài giảng nhằm đáp ứng các tiêu chuẩn ngoại khoa hiện đại. Việc áp dụng đúng các nguyên tắc trong giáo trình bảo đảm an toàn người bệnh và tối ưu hóa kết quả phẫu thuật.

4.1. Ứng dụng trong đánh giá tiền phẫu và hồi sức cấp cứu

Đánh giá tiền phẫu chuẩn mực là tiền đề quyết định sự an toàn của cuộc mổ. Bác sĩ thực hiện thăm khám lâm sàng tỉ mỉ, đánh giá thể trạng theo chỉ số MET và thang điểm ASA. Việc nhận diện nguy cơ tim mạch qua thang điểm Lee giúp chủ động chuẩn bị phương án hồi sức chu phẫu. Trong các tình huống cấp cứu ngoại viện, nguyên tắc kiểm soát đường thở và tuần hoàn được triển khai nhanh chóng. Kỹ năng xử trí sốc phản vệ và đặt ống nội khí quản khó giúp cứu sống bệnh nhân nguy kịch. Sự chuẩn bị kỹ lưỡng trước mổ hạn chế tối đa nguy cơ ngừng tuần hoàn đột ngột.

4.2. Giá trị thực tiễn trong công tác điều trị ngoại khoa

Kiến thức gây mê hồi sức đóng vai trò cốt lõi trong thành công của mọi can thiệp ngoại khoa. Phối hợp nhịp nhàng giữa phẫu thuật viên và bác sĩ gây mê giúp rút ngắn thời gian phẫu thuật. Quản lý dịch truyền và huyết động chính xác ngăn ngừa suy đa tạng chu phẫu. Ứng dụng thành thạo các phương pháp giảm đau ngoại vi giúp người bệnh xuất viện sớm và giảm chi phí điều trị. Giáo trình còn là tài liệu tham khảo giá trị cho các bác sĩ trẻ trong quá trình thực hành lâm sàng. Việc liên tục cập nhật kiến thức nâng cao năng lực chuyên môn của hệ thống y tế cơ sở.

Nội dung chính

Tổng quan về giáo trình

Tài liệu học tập Bài Giảng Gây Mê Hồi Sức do Bộ môn LCK Hệ Ngoại – Khoa Y, Trường Đại học Võ Trường Toản biên soạn (lưu hành nội bộ năm 2026 tại Cần Thơ). Trong chương trình đào tạo Bác sĩ đa khoa trình độ đại học, học phần Gây mê Hồi sức (GMHS) có thời lượng giảng dạy là 30 tiết, tương ứng với 2 tín chỉ. Học phần giữ vị trí chuyên môn quan trọng thuộc khối kiến thức ngoại khoa và hồi sức, cung cấp cho sinh viên y khoa các nguyên lý cơ bản về kiểm soát cảm giác đau, duy trì các chức năng sống trong phẫu thuật, cũng như khả năng phối hợp liên chuyên khoa và xử trí cấp cứu ban đầu tại cơ sở y tế.

Mục tiêu học tập của giáo trình hướng đến việc trang bị cho sinh viên năng lực:

• Trình bày được các mốc lịch sử, vai trò và bốn nhiệm vụ chính của ngành GMHS theo chuẩn quốc tế.
• Thực hiện quy trình thăm khám tiền phẫu, phân tầng nguy cơ phẫu thuật và lập kế hoạch vô cảm phù hợp.
• Nắm vững cơ chế dược lý, chỉ định, chống chỉ định và cách chuẩn độ các nhóm thuốc giảm đau họ morphin, thuốc giải độc naloxon, thuốc giãn cơ, thuốc gây mê và thuốc tê.
• Nhận diện, dự phòng và xử trí các tai biến trong gây mê, tiếp cận đường thở khó và chăm sóc giảm đau sau mổ.
• Chuẩn đầu ra tổng quát: Vận dụng hệ thống kiến thức GMHS vào hoạt động thực hành lâm sàng.

Về cấu trúc, giáo trình được thiết kế thành 10 chương chuyên đề theo tiến trình logic từ tổng quan lịch sử, công tác chuẩn bị trước mổ, dược lý học các thuốc chuyên khoa, kỹ thuật gây mê toàn thân - kiểm soát đường thở khó, tai biến chu phẫu, đến các phương pháp gây tê vùng và hồi sức hậu phẫu. Điểm đặc sắc của tài liệu là phương pháp tiếp cận dựa trên y học chứng cứ, tích hợp trực tiếp các bảng phân loại nguy cơ quốc tế cập nhật và khung hướng dẫn lâm sàng chuẩn mực (Morgan & Mikhail 2018, Longnecker 2018, ASA 2020) vào bối cảnh đào tạo y khoa tại Việt Nam.

---

Nội dung kiến thức cốt lõi

Các chương và chủ đề chính

Nội dung giáo trình gồm 10 chương chuyên đề, trong đó các chương trọng tâm được trình bày chi tiết bao gồm:

• Chương 1: Lịch sử của ngành Gây mê Hồi sức Khái quát lịch sử phát triển từ giai đoạn phẫu thuật trước khi có thuốc mê đến các bước ngoặt phát minh: khí N2O (Humphry Davy, 1799), khí Ether (William T.G. Morton, 1846 tại Bệnh viện Đa khoa Massachusetts - MGH), thuốc mê tĩnh mạch (hexobarbital 1932, pentothal 1934, propofol 1977), thuốc giảm đau bán tổng hợp họ morphin, thuốc giãn cơ và thuốc tê. Xác định 4 nhiệm vụ của bác sĩ GMHS theo Liên đoàn các Hội Gây mê Thế giới (WFSA): gây mê, chống đau, cấp cứu chấn thương và hồi sức tích cực. Khái quát các mốc lịch sử GMHS Việt Nam (1957, 1959, 1979) gắn liền với GS. Tôn Đức Lang, GS. Nguyễn Thụ và BS. J. Beiboer.

• Chương 2: Chuẩn bị bệnh nhân trước phẫu thuật Trình bày quy trình khai thác tiền sử bệnh lý (tim mạch, hô hấp, đông cầm máu, trào ngược dạ dày, dị ứng, nghiện chất), tiền sử gia đình (sốt cao ác tính). Đánh giá lâm sàng đường thở qua phân độ Mallampati (I–IV), phân độ Cormack-Lehane, khoảng cách cằm - giáp (< 6 cm tương đương dưới 3 khoát ngón tay là tiên lượng đặt nội khí quản khó). Hướng dẫn phân loại nguy cơ theo MET, ASA (I–VI), thang điểm Goldman (53 điểm, 4 nhóm nguy cơ), thang điểm Lee và nguy cơ theo vùng phẫu thuật. Hệ thống hóa quy tắc điều chỉnh các nhóm thuốc mạn tính trước mổ và phác đồ tiền mê phòng ngừa hội chứng hít sặc Mendelson.

• Chương 3: Thuốc giảm đau, thuốc giãn cơ Trình bày chi tiết dược lý học của thuốc giảm đau opiat: cấu trúc thụ thể ($\mu, \kappa, \delta, \sigma$), cơ chế tác dụng trung ương/ngoại biên, hiện tượng dung nạp - lệ thuộc - nghiện thuốc, chỉ định liều lượng (morphin, fentanyl, alfentanil, sufentanil, remifentanil) và phác đồ dùng chất đối kháng Naloxon. Phần thuốc giãn cơ phân tích cơ chế dẫn truyền tại bản vận động thần kinh cơ (thụ thể nicotinic Ach màng sau synap), phân loại giãn cơ khử cực (succinylcholin) và không khử cực (rocuronium, vecuronium, pancuronium), chỉ định khởi mê nhanh và các chống chỉ định nghiêm ngặt.

• Chương 4 & Chương 5: Thuốc gây mê và Gây mê toàn thân Khảo sát các thuốc mê hô hấp bốc hơi (isofluran, sevofluran, desfluran) và thuốc mê tĩnh mạch (propofol, ketamin, etomidat); cơ chế gây mê phối hợp cân bằng (Lundy, 1926) kết hợp 3 nhóm thuốc: thuốc mê, thuốc giảm đau và thuốc giãn cơ.

• Chương 6 & Chương 7: Tiếp cận đường thở khó và Tai biến của GMHS Kỹ thuật kiểm soát đường thở với ống nội khí quản, mặt nạ thanh quản, ống Combitube, ống Cook và đèn soi thanh quản có gắn camera; nhận diện và xử trí các rối loạn huyết động, sốc phản vệ, co thắt phế quản và sốt cao ác tính.

• Chương 8, Chương 9 & Chương 10: Thuốc tê, Các phương pháp gây tê và Chăm sóc sau mổ Giải phẫu cột sống, mốc chọc dò tủy sống, khoang ngoài màng cứng, khoang cùng; dược lý các thuốc tê (lidocain, bupivacain, ropivacain, levobupivacain); kỹ thuật giảm đau đa mô thức và kiểm soát đau do bệnh nhân tự điều khiển (PCA).

Progression logic: Cấu trúc nội dung vận hành tuần tự từ nhận thức lịch sử và phạm vi chuyên ngành $\rightarrow$ đánh giá, phân loại rủi ro tiền phẫu $\rightarrow$ dược lý học các thuốc can thiệp $\rightarrow$ kỹ thuật gây mê toàn thân và xử trí biến cố đường thở $\rightarrow$ kỹ thuật gây tê vùng $\rightarrow$ hồi tỉnh và kiểm soát đau hậu phẫu.

Kiến thức nền tảng được xây dựng

• Lý thuyết nền tảng (Fundamental theories): Lý thuyết dẫn truyền synap và phong bế bản vận động thần kinh cơ qua acetylcholin; lý thuyết tương tác chọn lọc trên các thụ thể opioid ($\mu, \kappa, \delta$); mô hình gây mê phối hợp cân bằng nhằm tối ưu hóa độ mê, độ giãn cơ và độ giảm đau.
• Nguyên tắc cốt lõi (Core principles): Nguyên tắc chuẩn độ liều theo cá thể hóa; nguyên tắc bảo toàn chức năng hô hấp - huyết động chu phẫu; nguyên tắc xử trí đối kháng dược lý chuyên biệt (sử dụng Naloxon chuẩn độ 0,4 mg pha loãng để giải ức chế hô hấp do morphin mà vẫn bảo tồn hiệu quả giảm đau); nguyên tắc an toàn đường thở.
• Khung phân tích chuẩn hóa (Essential frameworks): Hệ thống phân loại thể trạng ASA (2020); thang đo khả năng chuyển hóa MET (2009); tiêu chuẩn đánh giá nguy cơ tim mạch Goldman (2021) và chỉ số nguy cơ tim mạch hiệu chỉnh Lee (2009); bảng hướng dẫn duy trì hoặc ngừng các nhóm thuốc chu phẫu theo Longnecker (2018).

Kỹ năng phát triển

• Kỹ năng chuyên môn kỹ thuật (Technical skills): Thao tác thăm khám và lượng giá giải phẫu đầu - mặt - cổ (đo khoảng cách cằm - giáp, kiểm tra độ ngửa cổ, há miệng); tính toán liều lượng khởi mê, duy trì mê và giãn cơ theo cân nặng; thiết lập phác đồ tiền mê bằng dung dịch natri citrat $\le 30\text{ ml}$ hoặc thuốc ức chế bơm proton/kháng H2; xác định các mốc giải phẫu phục vụ gây tê trục thần kinh.
• Kỹ năng phân tích (Analytical skills): Phân tích các yếu tố nguy cơ dựa trên cận lâm sàng (ECG, khí máu động mạch, chức năng đông máu, ion đồ); lượng giá nguy cơ phẫu thuật theo vùng giải phẫu (nguy cơ cao $>5%$, trung bình $1-5%$, thấp $<1%$); phân biệt các phản ứng bất lợi, dung nạp, lệ thuộc và ngộ độc thuốc.
• Năng lực ứng dụng thực hành (Practical competencies): Lập bảng kế hoạch gây mê hồi sức toàn diện cho từng ca mổ; ra quyết định tạm ngừng hoặc duy trì các thuốc chống đông (Aspirin, Clopidogrel, Warfarin, Rivaroxaban) và thuốc hạ áp trước phẫu thuật; xử trí ban đầu các tình huống cấp cứu hô hấp và tuần hoàn trong phòng mổ.

---

Phương pháp giảng dạy và học tập

• Phương pháp tiếp cận sư phạm (Pedagogical approach): Kết hợp chặt chẽ giữa lý thuyết cơ chế phân tử/dược lý với thực hành lâm sàng ngoại khoa. Từng chương học đều được chuẩn hóa với mục tiêu học tập rõ ràng, xác định chuẩn đầu ra gắn liền với tình huống thực tế và định hướng áp dụng trực tiếp tại bệnh viện.
• Tình huống lâm sàng và ca bệnh (Case studies): Phân tích các ca bệnh phức tạp trước mổ như bệnh nhân có tiền sử bệnh tim mạch (đặt stent mạch vành, suy tim, tăng huyết áp), bệnh nhân hen phế quản/COPD, bệnh nhân nghiện rượu bia hoặc thuốc phiện, sản phụ có nguy cơ trào ngược dạ dày, và các trường hợp có tiền sử gia đình bị sốt cao ác tính.
• Bài tập thực hành (Practical exercises): Luyện tập tính toán liều thuốc giãn cơ khử cực và không khử cực cho quy trình khởi mê nhanh; thực hành chia liều và pha loãng thuốc giải độc Naloxon (ống 0,4 mg pha trong 10 ml tiêm tĩnh mạch 1 ml mỗi 3 phút cho đến khi tần số thở $>14$ lần/phút); thực hành chấm điểm nguy cơ trên các bảng điểm Goldman, Lee và phân loại ASA trên hồ sơ bệnh án mẫu.
• Phương pháp kiểm tra, đánh giá (Assessment methods): Đánh giá thường xuyên thông qua mức độ tham gia thảo luận, trả lời câu hỏi tự lượng giá ở cuối mỗi bài giảng; đánh giá định kỳ và cuối kỳ thông qua bài thi lý thuyết tổng hợp và kiểm tra kỹ năng lượng giá bệnh nhân tiền phẫu theo chuẩn đầu ra của Khoa Y.
• Hướng dẫn tự học (Self-study guidelines): Sinh viên thực hiện quy trình tự học 3 giai đoạn:
  1. Trước buổi học: Đọc trước tài liệu, nghiên cứu kỹ các bảng phân loại nguy cơ và hướng dẫn sử dụng thuốc.
  2. Trong buổi học: Tham gia thảo luận các tình huống bệnh lý kèm theo, đặt câu hỏi về các điểm tương tác thuốc phức tạp.
  3. Sau buổi học: Ôn tập hệ thống lý thuyết, tự giải quyết các câu hỏi ôn tập và đọc mở rộng các tài liệu chuyên khảo được chỉ định.

---

Điểm nổi bật và cập nhật

• Cập nhật so với các tài liệu truyền thống: Giáo trình tích hợp các tiêu chuẩn cập nhật quốc tế như phân loại ASA (American Society of Anesthesiologists, 2020), chỉ số Goldman trong lượng giá nguy cơ tim mạch chu phẫu (cập nhật 2021), tiêu chuẩn MET đánh giá khả năng gắng sức (2009), và phân loại nguy cơ theo thang điểm Lee (2009).
• Tích hợp các quan điểm lâm sàng hiện đại: Cập nhật hướng dẫn dùng thuốc trước mổ (theo Longnecker, 2018): thay đổi quan điểm về việc tiếp tục hoặc ngưng thuốc ức chế men chuyển/ức chế thụ thể trước mổ 12–24 giờ tùy theo mục tiêu điều trị; hướng dẫn chi tiết thời gian ngưng các thuốc chống đông đường uống thế hệ mới (NOACs) như Rivaroxaban (ngừng 24 giờ), Dabigatran (ngừng 72 giờ) dựa trên độ thanh thải creatinin; thay đổi thực hành tiền mê không còn dùng thường quy an thần/morphin tại buồng bệnh mà thực hiện chọn lọc tại phòng mổ bằng Midazolam ($2-5\text{ mg}$) và Fentanyl liều nhỏ.
• Ứng dụng công nghệ và trang thiết bị chuyên sâu: Giới thiệu các phương tiện hiện đại trong kiểm soát đường thở và theo dõi độ mê: đèn soi thanh quản có camera, mask thanh quản, ống Cook; máy giảm đau do bệnh nhân tự kiểm soát (PCA), hệ thống gây mê theo nồng độ đích (TCI), và thiết bị theo dõi độ sâu gây mê bằng chỉ số BIS.
• Kết nối thực tiễn ngành y tế: Gắn kết nội dung bài học với sự phát triển của phẫu thuật ngoại trú (bệnh nhân về trong ngày), kỹ thuật giảm đau đa mô thức để rút ngắn thời gian nằm viện, và vai trò của bác sĩ GMHS trong cấp cứu chấn thương theo khuyến cáo của WFSA.

---

Đối tượng sử dụng giáo trình

• Sinh viên y khoa: Giáo trình được thiết kế trực tiếp cho sinh viên ngành Bác sĩ Đa khoa (trình độ đại học) đang theo học học phần Gây mê Hồi sức (thời lượng 30 tiết, 2 tín chỉ).
• Yêu cầu kiến thức tiên quyết (Prerequisites): Người học cần hoàn thành các học phần khoa học cơ bản và y cơ sở gồm:
  • Giải phẫu học: Cấu trúc cột sống, tủy sống, các màng tủy, đường thở trên (thanh quản, khí phế quản), mạch máu và dây thần kinh.
  • Sinh lý học - Sinh lý bệnh: Sinh lý dẫn truyền thần kinh cơ, cơ chế hô hấp, tuần hoàn, chức năng gan thận và cân bằng kiềm toan.
  • Dược lý học: Nguyên lý dược động học, dược lực học, hệ thống thụ thể thần kinh tự chủ và thần kinh trung ương.
• Giảng viên y khoa: Tài liệu cung cấp khung bài giảng chuẩn mực, hệ thống mục tiêu học tập và bảng biểu tham chiếu phục vụ công tác giảng dạy lý thuyết, hướng dẫn lâm sàng và biên soạn ngân hàng câu hỏi lượng giá.
• Nghiên cứu và tham khảo: Bác sĩ nội trú, bác sĩ định hướng chuyên khoa Ngoại, Cấp cứu hoặc Hồi sức tích cực có thể sử dụng giáo trình để tra cứu nhanh các bảng phân loại nguy cơ tiền phẫu và phác đồ dùng thuốc chu phẫu.

---

Câu hỏi thường gặp

1. Giáo trình này phù hợp với đối tượng nào?

Giáo trình được biên soạn phục vụ chính thức cho sinh viên đại học ngành Bác sĩ Đa khoa trong chương trình đào tạo y khoa 6 năm, đồng thời là tài liệu tham khảo cơ bản cho học viên sau đại học và nhân viên y tế công tác tại các khoa Ngoại, Gây mê Hồi sức và Cấp cứu.

2. Cần chuẩn bị kiến thức nền tảng nào trước khi học?

Sinh viên cần nắm vững kiến thức các môn y cơ sở bao gồm Giải phẫu học (đặc biệt là giải phẫu đường thở và trục thần kinh), Sinh lý học (tuần hoàn, hô hấp, dẫn truyền thần kinh) và Dược lý học đại cương để tiếp thu chính xác cơ chế của các thuốc chuyên khoa.

3. Giáo trình này có điểm gì khác biệt so với các tài liệu GMHS khác?

Tài liệu được kết cấu súc tích trong khung 2 tín chỉ (30 tiết), tổng hợp có hệ thống các bảng phân tầng nguy cơ tim mạch và hô hấp theo khuyến cáo cập nhật (ASA 2020, Goldman 2021, Lee), đồng thời cung cấp các bảng hướng dẫn cụ thể về việc điều chỉnh từng nhóm thuốc điều trị mạn tính trước ngày phẫu thuật.

4. Làm thế nào để tự học và nắm vững kiến thức trong giáo trình hiệu quả?

Người học nên tuân thủ quy trình ba bước: nghiên cứu trước lý thuyết và bảng dữ liệu chuyên môn trước buổi học; chủ động tham gia phân tích các tình huống ca bệnh lâm sàng trên giảng đường; hoàn thành các câu hỏi tự lượng giá và liên hệ thực tế trong các đợt đi lâm sàng tại bệnh viện.

5. Giáo trình có các tài liệu bổ trợ và tham khảo chính thức nào?

Giáo trình được xây dựng dựa trên nguồn tài liệu giảng dạy chuẩn mực của Việt Nam và quốc tế:

• GMHS cơ sở, Đại học Y Hà Nội (Nhà xuất bản Y học, 2020).
• Bài giảng Gây mê Hồi sức, PGS.TS. Nguyễn Văn Chừng – Bộ môn GMHS Đại học Y Dược TP. Hồ Chí Minh (Nhà xuất bản Y học, 2020).
• Morgan & Mikhail's Clinical Anesthesiology, 6th Edition (2018).
• Anesthesiology, 3rd Edition, Longnecker (2018).

---

Kết luận

Giáo trình Bài Giảng Gây Mê Hồi Sức của Trường Đại học Võ Trường Toản cung cấp khung kiến thức học thuật chuẩn xác, trung tính và mang tính ứng dụng cao cho đào tạo Bác sĩ đa khoa. Nội dung tài liệu làm rõ vai trò thiết yếu của công tác chuẩn bị tiền phẫu, phân tầng nguy cơ khoa học và quản lý dược lý chu phẫu an toàn.

Lộ trình học tập đề xuất cho sinh viên bao gồm:

1. Tiếp thu tổng quan lịch sử, vị trí chuyên ngành và các nguyên tắc thăm khám tiền mê.
2. Nắm vững cơ chế phân tử, chỉ định và cách thức chuẩn độ các nhóm thuốc giảm đau opiat, thuốc giãn cơ, thuốc gây mê và thuốc tê.
3. Rèn luyện kỹ năng phân tích nguy cơ lâm sàng, lập kế hoạch quản lý đường thở khó và theo dõi hồi tỉnh sau phẫu thuật.

Để nâng cao năng lực chuyên môn, người học cần kết hợp nghiên cứu giáo trình cùng các tài liệu tham khảo chính thức từ Đại học Y Hà Nội, Đại học Y Dược TP.HCM và các ấn bản chuyên khảo quốc tế.

Trích đoạn nội dung tài liệu

CHƯƠNG 1 LỊCH SỬ CỦA NGÀNH GMHS 4. Thông tin chung. Giới thiệu tóm tắt nội dung bài học. Bài học cung cấp kiến thức tổng quát về lịch sử, vai trò của ngành GMHS 4.

Mục tiêu học tập. Trình bày được những khó khăn của phẫu thuật và sự chịu đựng của người bệnh trước khi ngành GMHS ra đời. Trình bày được một sô môc lịch sử quan trọng của sự ra đời và phát triên của ngành Gây mê hôi sức. Nêu được các nhiệm vụ của người GMHS ngày nay.

Chuẩn đầu ra Áp dụng kiến thức GMHS vào hoạt động lâm sàng 4. Tài liệu giảng dạy 4.1 Giáo trình: Đại học Y dược Hà Nội (2020), GMHS cơ sở - Đại học Y dược Hà Nội. Nhà xuất bản Y học 4.2 Tài liệu tham khảo: Nguyễn Văn Chừng (2020). Đại Học Y Dược Thành Phố Hồ Chí Minh.

Bộ Môn GMHS. Nhà Xuất Bản Y Học 4. Yêu cầu thực hiện trước, trong và sau khi học tập Sinh viên đọc trước bài giảng, tìm hiểu các nội dung liên quan đến bài học, tích cực tham gia thảo luận và xây dựng bài học, ôn tập, trả lời các câu hỏi, trình bày các nội dung cần giải đáp và đọc tài liệu tham khảo. Nội dung chính 1.

PHẪU THUẬT TRƯỚC KHI CÓ NGÀNH GMHS So với nhiều chuyên ngành y học khác, GMHS là một chuyên ngành y học khá non trẻ. GMHS thực sự đảm bảo cho phẫu thuật mới chỉ tồn tại trên 150 năm và nhừng tiến bộ quan trọng nhất của GMHS mới được diễn ra trong 50 năm gần đây. Hàng nghìn năm trước đây, phẫu thuật đã được con người thực hiện để cắt cụt chi, cắt bỏ tổ chức viêm mủ, hoại tử hay nhổ răng. Phẫu thuật lúc này là nồi kinh hoàng lan truyền trong dân chúng mổ i khi phải trải qua vì sự đau đớn và hoảng sợ tột cùng.

Frannie Burney, một bá tước nước Anh đà ghi lại cảm giác sau cuộc phâu thuật vào đâu thế kỷ 19 “Đó là địa ngục! Tôi cảm nhận rõ đường đi của con dao xé trong ngực tôi, gặm sâu vào xương. Tât cả diên ra trong sự đau đớn không thê kêu lên được nữa.” Trong một thời gian dài, để tiến hành phẫu thuật, từ phương Đông đến phương Tây người ta đã làm tất cả nhằm giảm bớt đau đớn và hoảng sợ của người bệnh. Trước khi phẫu thuật, người bệnh phải được trói chặt hoặc giữ bất động bởi nhiều người. Ngoài 8 các liệu pháp tâm lý như động viên, trấn an thậm chí là dọa dẫm; các phương pháp cơ học, hóa học đã được áp dụng như cho uống rượu say, uống nước của một số cây cỏ có tác dụng gây ngủ, làm lạnh vùng phẫu thuật, đè ép lên các dây thần kinh của chi để giảm đau tại chi đó.

Thậm chí, người Mỹ cổ đã khoan vào sọ, đánh vào đầu bệnh nhân để giảm cảm giác đau cho phẫu thuật ở các nơi khác trên cơ thể. Các biện pháp này có tác dụng làm bớt lo lắng và giảm đau, nhưng nguy hiểm và không bao giờ đủ để cuộc phẫu thuật diễn ra thuận lợi và an toàn; gây nên những tổn thương thể xác và tâm lý nặng nề đối với người bệnh. Nhiều loại cây cỏ có tác dụng an thần, gây ngủ, giảm đau, hoặc chỉ đơn giản làm mât khả năng la hét của người bệnh đà được tìm thây và sử dụng, trong đó phải kê đến cây lê lư (cây trị điên), cây bạch tiễn, cây dâu, rau diếp, cây độc có hoa vàng, cây độc cân, cây thuôc phiện. ơ thời kỳ này, người Hy Lạp cô đà tìm ra cây độc cân và chính Socrates - nhà triết học cổ đại vĩ đại (469-399 BC) đà được dùng loại cây này trong một lần phẫu thuật.

NGÀNH GMHS RA ĐỜI VÀ PHÁT TRIỂN NHƯ MỘT SỰ KIỆN TRỌNG ĐẠI CỦA Y HỌC 2. Sự ra đời của các thuốc mê đường hô hấp và đường tĩnh mạch Từ thế kỷ thứ 18 và 19, nhờ sự phát triển vượt bậc của các ngành vật lý và hóa học và với sự ra đời của nhiêu phòng thí nghiệm, các chất có tác dụng gây ngủ, giảm đau lần lượt được phát hiện đã làm nên những cuộc cách mạng trong phẫu thuật. Đầu tiên là khí N2O (hay còn gọi là khí gây cười) được bác sĩ người Anh - Humphry Davy phát hiện vào năm 1799. N2O đơn thuần đã được sử dụng cho các cuộc phẫu thuật sau đó nhưng phần lớn đều thất bại do không đủ mạnh đê gây ngủ và giảm đau.

Mặc dù vậy do khởi phát tác dụng và đào thải rất nhanh N;o vẫn được sử dụng cho đến ngày nay như là một thành phần của khí gây mê (N2O và oxy). Tiếp theo N2O, khí Ether được tìm ra vào năm 1840. Ngày 16/10/1846 trở thành ngày lịch sử của ngành GMHS và Ngoại khoa khi ca phẫu thuật cắt bỏ u xương hàm được thực hiện thành công tại khu phẫu thuật, giảng đường mái vòm của Đại học Harvard (nay thuộc bệnh viện đa khoa nôi tiếng Massachusetts - MGH) trước sự chứng kiến của nhiều quý ông, quan khách và công chúng. Lần đầu tiên bệnh nhân đà được gây mê hoàn toàn bằng khí Ether, không phải chịu đau đớn và tỉnh dậy một cách bình thường.

Người đi vào lịch sừ chính là bác sì William T.G Morton sau nhiều nghiên cứu sử dụng Ether của ông trên động vật. Ngay lập tức sự kiện này được đăng tải trên trang nhất của tờ báo danh tiếng “Nội và Ngoại khoa Boston” và nhanh chóng lan đi toàn thế giới như một điều kỳ diệu của y học trong sự hân hoan, hy vọng của cả các thầy thuốc và người bệnh. Nhờ sự phát triển của nhiều ngành khoa học, thế kỳ 20 là cuộc hành trình vĩ đại của GMHS với hàng loạt thuốc gây mê mới được tổng hợp và đưa vào sử dụng. Sau Ether, nhiều thuốc mê bốc hơi được nghiên cửu và sử dụng thường quy trên lâm sàng như halothan, enfluran, isoflurane, sevofluran, desfluran.

Năm 1932, hexobarbital là thuốc mê đường tĩnh mạch đầu tiên được sử dụng trên người; tiếp theo đó lần lượt pentothal (1934), ketamin (1962), etomidat (1964), propofol (1977) được tổng họp và sử dụng rộng rài cho đến nay. Những thuốc mê hô hấp và đường tĩnh mạch mới ngày nay cho phép người bệnh ngủ nhanh, sâu nhưng lại có thê tỉnh dậy nhanh chóng và êm dịu, ít phải chịu các tác dụng phụ, các phiền nạn của thuốc. Sự ra đời của các thuốc giảm đau dòng họ morphin Cùng với các thuốc mê, để chống đau trong và sau phẫu thuật, các thuốc giảm đau tổng họp dòng họ morphin cũng lần lượt ra đời và được sử dụng trên lâm sàng như morphin (1827), fentanyl (1960), sufentanil (1974), alfentanil (1976), remifentanil (1996). đảm bảo cho một cuộc phẫu thuật hoàn toàn không đau.

Các thuốc giảm đau dòng họ morphin thế hệ mới mạnh hơn 100-200 lần morphin, có tác dụng và đào thải rất nhanh vì thế dễ điều chỉnh phù họp với yêu cầu trong phẫu thuật cũng như hạn chế được các tác dụng không mong muốn, đặc biệt là tác dụng ức chế hô hấp sau phẫu thuật. Sự ra đời của các thuốc giãn cơ Thuốc giẫn cơ được chiết xuất từ thế kỷ 18 - 19 từ cây Chondrodendron tomentosiun. Trước đó, trong một thời gian dài từ thế kỷ 16, người da đỏ đã ninh nhừ thân và rễ cây này thành hỗn dịch, sau đó dùng để tẩm mũi tên khi săn bắn. Thuốc giãn cơ được chính thức sử dụng ở thế kỷ 20; các thuốc giãn cơ mới tiếp tục được phát hiện và tổng họp.

Nhìn chung các thuốc thể hệ sau có nhiều ưu điểm hơn như thời gian chờ tác dụng ngắn, thời gian tác dụng ngắn, đào thải nhanh, ít gây các tác dụng phụ: succinylcholin (1949), pacuronium (1964), atracurium (1974), vecuronium (1979), mivacurium (1993), rocuronium (1994). Sự ra đời của thuốc giãn cơ đà tạo nên một cuộc gây mê hoàn chỉnh hay được gọi là gây mê cân bằng với cả 3 loại thuốc (thuốc mê, thuốc giảm đau, thuốc giãn cơ): đảm bảo cho người bệnh không biết và không nhớ các hoạt động của cuộc phẫu thuật, không đau dù phẫu thuật lớn như thế nào trong khi các cơ được giãn hoàn toàn, tạo điều kiện thuận lợi nhất cho các thao tác của người phẫu thuật. Thuốc giãn cơ ra đời cũng tạo nên một bước ngoặt quan trọng trong kiểm soát đường thở, đặt nội khí quản, đảm bảo thở máy hiệu quả trong hồi sức nội và ngoại khoa. Sự ra đời của các thuốc tê Không thể không kể đến sự ra đời của thuốc tê và các phương pháp gây tê trong lịch sử đầy ắp sự kiện của ngành GMHS.

4 Năm 1885, Leonard Corning gây tê tủy sống bằng cocain trên chó, năm 1899 August Bier sử dụng cocain để gây tê tủy sống ở người. Các thuốc tê lần lượt được tổng hợp và sừ dụng trên lâm sàng như procain (1905), lidocain (1949), mepivacain (1960), bupivacain (1957), ropivacain (1996), levobupivacain (1998). Các thuốc tê mới ngày nay như levobupivacain, ropivacain vẫn đảm bảo là thuốc tê mạnh nhưng ít độc hơn với thần kinh và tim mạch, vì thế an toàn hơn cho người bệnh. Hiện nay các kỹ thuật gây tê như gây tê tại chỗ, gây tê thân thần kinh, gây tê vùng.

chiếm hơn 50% các kỹ thuật vô cảm để phẫu thuật và là cũng các phương pháp chủ yếu để chống đau sau phẫu thuật, chống đau cấp và mạn tính. Sự ra đời của các phương tiện hỗ trợ GMHS Bên cạnh những bước ngoặt về thuốc, hàng loạt các phương tiện, kỹ thuật đà được nghiên cứu và đưa vào sử dụng trong thế kỷ 20, đặc biệt là các phương tiện kiểm soát đường thở. Đầu tiên là phát minh cannula kim loại mở miệng của Joseph Clover vào năm 1877, sau đó là đèn soi thanh quản, ống nội khí quản (NKQ), máy gây mê, máy thở, máy theo dõi các chức năng sống với nhiều thông số, máy thay thế tim - phổi; các dụng cụ gây tê tủy sống, gây tê ngoài màng cứng, gây tê đám rối thần kinh, các phương tiện kiểm soát đường thở khó như mask thanh quản, ống combitube, ống Cook, đèn soi thanh quản có camera. Với sự phát triên của các phần mềm điện từ, nhiều phương tiện có phần mềm thông minh dựa trên các dữ liệu của bệnh nhân đà được ứng dụng trong GMHS như máy chống đau do bệnh nhân tự kiểm soát (PCA), máy gây mê theo nồng độ đích (TCI), theo dõi độ sâu của gây mê (BIS), theo dõi phản ứng đau trong phẫu thuật.

Nhờ tất cả những phát minh lịch sử, những tiến bộ không ngừng ngay từ khi ra đời mà GMHS ngày nay có thể đảm bảo an toàn cho một giấc ngủ sâu không hề đau đớn, từ những can thiệp nhỏ như nhổ răng, nội soi tiêu hóa, nắn trật xương khớp.