MỞ ĐẦU 1. Lý do chọn đề tài Mối liên hệ giữa mẹ và con đóng vai trò quan trọng trong sự phát triển sức khỏe, tình cảm của trẻ, đặc biệt là trong thời thơ ấu. Thật vậy, người mẹ không những mang nặng đẻ đau, bảo vệ thai nhi trong suốt thai kỳ, sau đó người mẹ có vai trò tiếp diễn duy trì sự tồn tại và phát triển của trẻ trong giai đoạn tiếp theo. Từ lúc trẻ chào đời, người mẹ với vai trò là người chăm sóc cho trẻ ăn, cho trẻ ngủ, đáp ứng những nhu cầu cơ bản của trẻ, bao bọc, bế ẵm trẻ, người mẹ như một sợi dây liên kết giữa trẻ với thế giới và với các mố i quan hê ̣ khác.
Sự gắn bó mẹ - con được xem như mối quan hệ xã hội đầu tiên của trẻ, sự gắ n bó giữa trẻ và me ̣ (người chăm sóc) bảo vệ, giúp trẻ sơ sinh điều chỉnh cảm xúc tiêu cực trước những sự kiện , tình huống gây căng thẳng , giúp trẻ tự tin khám phá môi trường ngay cả khi ở đó có chứa những kić h thić h đáng sơ ̣. Sự gắ n bó như mô ̣t cô ̣t mố c phát triể n lớn trong cuô ̣c đời của trẻ và là vấ n đề quan tro ̣ng trong suố t quá trình t rưởng thành của mỗi người. Ở tuổi trưởng thành , các đặc điểm về sự gắn bó định hình nhân cách , cảm nhâ ̣n của ho ̣ về các căng thẳ ng , các mối quan hệ thân thiết trong cuộc sống , bao gồ m cả các mố i quan hê ̣ cha me ̣ – con cái , quan hê ̣ ba ̣n bè , với ba ̣n đời và cả cách họ nhìn nhận về bản thân. Chính vì vậy, những người hoa ̣t đô ̣ng trong những liñ h vực liên quan đế n trẻ em như bác sĩ tâm thần, nhân viên công tác xã hội, giáo dục,.
không thể bỏ qua vai trò của sự gắn bó và áp dụng những nguyên tắc, đặc điểm của sự gắ n bó vào quá trình làm việc với đối tượng trẻ em, đặc biệt là trong lĩnh vực tâm lý lâm sàng và sức khỏe tâm thần nhi khoa. Để hiểu rõ được sự ảnh hưởng của sự gắ n bó me ̣ – con đến quá trình phát triển tâm lý trẻ em và những vấ n đề hành vi thì cần quan tâm đế n nh ững đặc điểm về sự gắn bó mẹ con, từ đó có thể hiểu rõ nhưng nguyên tắc, các yếu tố gây ảnh hưởng và đưa ra những biện pháp tác động tâm lý phù hợp. Hơn nữa theo số liệu điều tra về gia đình Việt Nam của tổ chức UNICEF cho thấy, 20% các ông bố và 7 % các bà mẹ hoàn toàn không dành một chút thời gian nào cho chăm sóc con cái do phải kiếm sống. Việc bố, mẹ không quan tâm chăm sóc, dạy dỗ con cái ảnh hưởng xấu đến sự phát triển về thể chất và tâm lý của trẻ , 1 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com đặc biệt là với giai đoạn ấu nhi rất cần đến sự quan tâm gắn kết với người mẹ.
Do vậy việc nghiên cứu đặc điểm mối quan hệ gắn bó mẹ con, các đặc điểm phát triển tâm lý của trẻ và tác động của gắn bó mẹ con đến quá trình phát tri ển, nguyên nhân xuấ t hiê ̣n những vấ n đề hành vi ở tr ẻ để có thể đưa ra những biện pháp tác động phù hợp, và có cách nhìn nhận toàn diện về vấn đề. Với những lý do trên nên tôi quyết định nghiên cứu đề tài: “Gắn bó mẹ con và vấn đề hành vi của trẻ: nghiên cứu trường hợp trẻ” 2. Nhiệm vụ nghiên cứu - Điểm luận một số nghiên cứu về gắn bó mẹ con và vấn đề hành vi ở trẻ em - Trình bày cơ sở lý luận, đánh giá chẩn đoán về gắn bó mẹ con và vấn đề hành vi ở trẻ; thực hiện can thiệp vấn đề hành vi cho trẻ, đánh giá hiệu quả can thiệp, đưa ra kết luận và khuyến nghị phù hợp cho vấn đề hành vi trên cơ sở nghiên cứu và thực hành. Khách thể nghiên cứu: 1 trẻ 6 tuổi có vấn đề về hành vi liên quan đến gắn bó mẹ con và các mối quan hệ gia đình 4.
Phƣơng pháp nghiên cứu: - Phƣơng pháp phân tích tài liệu Chúng tôi tiến hành tìm hiểu,thu thập thông tin những tài liệu chuyên ngành, các công trình khoa học có các lý thuyết nghiên cứu về gắn bó mẹ con và vấn đề hành vi của trẻ, mối quan hệ giữa gắn bó mẹ con và vấn đề hành vi của trẻ, sự ảnh hưởng của gắn bó mẹ con đến quá trình phát triển tâm lý của trẻ. Từ đó, phân tích, tổng hợp, xây dựng đề cương nghiên cứu, cơ sở lý luận cho đề tài. - Phƣơng pháp hỏi chuyện lâm sàng Hỏi chuyện lâm sàng hay phỏng vấn lâm sàng được coi là một phương pháp chủ đạo, mang tính đặc thù của Tâm lý học lâm sàng. Đây là một trong những phương pháp thể hiện sự sáng tạo của nhà tâm lý lâm sàng trong nghiên cứu cũng như trong thực hành thăm khám và trị liệu.
Hỏi chuyện lâm sàng là một phương pháp thu thập thông tin dựa trên cơ sở của mối tương tác nghề nghiệp đặc biệt giữa nhà tâm lý và khách thể nghiên cứu nhằm làm rõ các đặc điểm nhân cách, các biểu hiện nhận thức, cảm xúc hành vi 2 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com cũng như các triệu chứng, các cơ chế tâm lý và cấu trúc rối loạn/ vấn đề của họ để hỗ trợ việc lập kế hoạch và đưa ra quyết định can thiệp phù hợp. Thông qua hỏi chuyện lâm sàng, nhà nghiên cứu cũng có thể thăm dò các phản ứng của khách thể nghiên cứu và những người liên quan trong những tình huống nhất định. Mục đích cơ bản của hỏi chuyện lâm sàng nhằm đánh giá, nhận thức, cảm xúc hành vi cũng như các đặc điểm nhân cách của khách thể nghiên cứu, phân tích và sắp xếp chúng vào một hiện tượng tâm lý hoặc tâm bệnh lý nào đó với các tiêu chí như loại hình, mức độ. Hỏi chuyện lâm sàng không chỉ nhằm lắng nghe những than phiền của trẻ và những người liên quan, về vấn đề của trẻ mà còn làm rõ động cơ tiềm ẩn và các cơ chế tâm lý bên trong của trẻ, cũng như trợ giúp tâm lý khẩn cấp đối với những trường hợp cần thiết.
Do vậy, hỏi chuyện lâm sàng không chỉ có chức năng chẩn đoán mà còn là bước trị liệu ban đầu. Đây là hai chức năng được thực hiện song song trong quá trình làm việc với khách thể nghiên cứu. Bằng cách này, nhà nghiên cứu thu thập được những thông tin cần thiết cho việc chẩn đoán, đánh giá đồng thời có thể trợ giúp bước đầu cho trẻ và những người liên quan đến vấn đề của trẻ. Trong quá trình hỏi chuyện lâm sàng, đã cung cấp thêm cho chúng tôi những thông tin quan trọng như tiểu sử cuộc đời, quá trình bệnh sử, những sự kiện quan trọng,… giúp chúng tôi xây dựng một bức tranh hoàn thiện hơn về trẻ.
- Phƣơng pháp quan sát Phương pháp quan sát là một công cụ lâm sàng thuộc nhóm các phương pháp mô tả, được sử dụng đặc trưng trong nghiên cứu lâm sàng. Phương pháp quan sát lâm sàng là phương pháp dựa trên việc tri giác những biểu hiện sinh động ở mặt nhận thức, thái độ, cảm xúc, hành vi, các cơ chế phòng vệ của trẻ trong những bối cảnh khác nhau giúp nhà nghiên cứu có thể nhìn thấy những biểu hiện thực tế của các quá trình và trạng thái tâm lý cũng như những vấn đề/ rối loạn của khách thể trong những tình huống cụ thể và trong các mối tương tác với những người xung quanh. Bằng phương pháp quan sát, nhà nghiên cứu có thể thu thập được cả những thông tin mang tính định tính và những thông tin mang tính định lượng. 3 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com - Phƣơng pháp nghiên cứu trƣờng hợp Nghiên cứu trường hợp là một trong những cách tiếp cận đặc trưng nhất của nghiên cứu lâm sàng.
Nhà nghiên cứu tìm hiểu, mô tả, phát hiện, xây dựng chân dung tâm lý của một cá nhân hoặc một vài cá nhân. Nghiên cứu trường hợp là thu thập thông tin và sắp xếp, mô tả nó theo một logic nào đó (có thể theo thời gian diễn biến của các sự kiện, hiện tượng; cũng có thể sắp xếp theo trật tự mối quan hệ giữa các sự kiện, hiện tượng) bằng cách tìm hiểu và mô tả tiểu sử, tiền sử, hoàn cảnh gia đình, môi trường sống, các sự kiện, hiện tượng diễn ra trong cuộc đời, các mối quan hệ và cả những diễn biến nhận thức, thái độ, xúc cảm, cơ chế phòng vệ, hành vi của chủ thể. Những thông tin về đối tường nghiên cứu mà nhà tâm lý lâm sàng thu thập được có thể có nhiều nguồn gốc khác nhau: từ chính chủ thể, từ người thân, bác sĩ điều trị, từ bạn bè, người quen của chủ thể nghiên cứu. Thông qua việc tìm hiểu, mô tả tiểu sử, tiền sử nhà tâm lý lâm sàng tập hợp một lượng lớn thông tin cho phép họ sắp xếp lại và có thể so sánh những thông tin khác nhau từ những nguồn khác nhau về cũng một sự kiện, hiện tượng diễn ra trong đời sống của chủ thể nghiên cứu, từ đó phát hiện, nhận định riêng về các yếu tố của chủ thể nghiên cứu.
- Trắc nghiệm phóng chiếu Trắc nghiệm phóng chiếu mà chúng tôi sử dụng trong nghiên cứu này là trắc nghiệm chủ đề giành cho trẻ em – CAT. Trắc nghiệm CAT có khả năng huy động những hành vi ứng xử liên quan đến hiện tượng chuyển tiếp, thường được gợi lên trong mọi tình huống phóng chiếu: trên thực tế, với trẻ phải kể một câu chuyện về các bức tranh, chúng cần phải hòa nhập với những con vật có hình người bằng cách sáng tạo ra một hoạt cảnh phù hợp với những lớp nền tri giác và ẩn tàng. Trắc nghiệm CAT bao gồm 10 bức tranh màu đen trắng hơi mờ nhạt. Trong 10 bức tranh này, người ta thấy hiện hữu những con vật quen thuộc và hoang dã, thay đổi từ bức này sang bức khác.
- Phƣơng pháp phân tích tranh vẽ Phương pháp phân tích tranh vẽ dựa trên nền tảng lý luận của lý thuyết về mối quan hệ giữa tâm lý và sự vận động cơ của I.Xechenov và lý thuyết về cơ chế phóng chiếu tâm lý của S. 4 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com Từ đó mà tranh vẽ là một trong những phương pháp phóng chiếu dựa trên hình thức biểu đạt tâm lý bằng hình ảnh, biểu tượng.