Chương 1 MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN VỀ THU HÚT FDI CỦA NHẬT BẢN VÀO VIỆT NAM 1. KHÁI NIỆM VÀ CÁC HÌNH THỨC CỦA FDI 1. Khái niệm Trước khi đi tìm hiểu về đầu tư trực tiếp nước ngoài (FDI), ta cần làm rõ các khái niệm về đầu tư. Trong thực tiễn quản lý đầu tư hiện nay có khá nhiều quan niệm về đầu tư, đầu tư quốc tế, song mỗi quan niệm lại đứng trên một giác độ khác nhau để định nghĩa.
Theo giáo trình Đầu tư quốc tế của tác giả Phùng Xuân Nhạ, xuất bản năm 2001, đầu tư được hiểu như sau: “Đầu tư là việc sử dụng một lượng tài sản nhất định như vốn, công nghệ, đất đai…vào một hoạt động kinh tế cụ thể nhằm tạo ra một hoặc nhiều sản phẩm cho xã hội để thu lợi nhuận. Việc các nhà đầu tư ở quốc gia này bỏ vốn vào quốc gia khác theo một chương trình đã được hoạch định trong một khoảng thời gian dài nhằm đáp ứng các nhu cầu của thị trường và mang lại lợi ích lớn hơn cho chủ đầu tư và cho xã hội được gọi là đầu tư quốc tế hay đầu tư nước ngoài. Đầu tư trực tiếp nước ngoài (FDI) là một trong hai loại hình đầu tư quốc tế cơ bản (đầu tư trực tiếp và đầu tư gián tiếp). Hai loại hình này dù khác nhau nhưng lại có quan hệ mật thiết với nhau và trong những điều kiện nhất định có thể chuyển hoá lẫn nhau.
Quỹ tiền tệ quốc tế IMF ấn phẩm về Từ điển các thuật ngữ Đầu tư trực tiếp nước ngoài định nghĩa như sau: “FDI là đầu tư có lợi ích lâu dài của một doanh nghiệp tại một nước khác (nước nhận đầu tư – hosting country), không phải tại nước mà doanh nghiệp đang hoạt động (nước đi đầu tư – source country) với mục đích quản lý một cách có hiệu quả doanh nghiệp. Lợi ích lâu dài ở đây 6 ngụ ý sự tồn tại của mối quan hệ dài hạn giữa nhà đầu tư trực tiếp với doanh nghiệp có vốn FDI và tác động đáng kể của nhà đầu tư đối với việc quản lý doanh nghiệp đó. Tổ chức hợp tác và phát triển kinh tế OECD cũng đưa ra định nghĩa FDI tương tự như IMF. Tuy vậy, OECD có quan điểm rất rộng về nhà đầu tư nước ngoài, đó là: cá nhân, tổ chức thuộc cơ quan chính phủ hoặc không thuộc cơ quan chính phủ đầu tư ra nước ngoài.
Hội nghị Liên hợp quốc về thương mại và phát triển UNCTAD đưa ra khái niệm FDI trong Báo cáo đầu tư thế giới năm 1996: “Đầu tư trực tiếp nước ngoài là đầu tư có mối liên hệ, lợi ích và sự kiểm soát lâu dài của một pháp nhân hoặc thể nhân (nhà đầu tư nước ngoài hoặc công ty mẹ) đối với một doanh nghiệp ở một nền kinh tế khác (doanh nghiệp FDI hoặc chi nhánh nước ngoài hoặc chi nhánh doanh nghiệp). Theo đó, UNCTAD còn đưa ra một số định nghĩa có liên quan như: - Dòng vốn FDI ra và dòng vốn FDI vào là vốn được nhà đầu tư nước ngoài đầu tư vào doanh nghiệp FDI tại nước tiếp nhận đầu tư. - Vốn cổ phần đầu tư trực tiếp nước ngoài là giá trị của cổ phần và vốn dự trữ (gồm cả lợi nhuận giữ lại) thuộc về công ty mẹ, cộng thêm các khoản nợ ròng của các công ty thành viên. Trong khi đó, Tổ chức Thương mại Thế giới lại đưa ra định nghĩa:“Đầu tư trực tiếp nước ngoài (FDI) xảy ra khi một nhà đầu tư từ một nước (nước chủ đầu tư) có được một tài sản ở một nước khác (nước thu hút đầu tư) cùng với quyền quản lý tài sản đó.
Phương diện quản lý là thứ để phân biệt FDI với các công cụ tài chính khác. Trong phần lớn trường hợp, cả nhà đầu tư lẫn tài sản mà người đó quản lý ở nước ngoài là các cơ sở kinh doanh. Trong những trường hợp đó, nhà đầu tư thường hay đựoc gọi là "công ty mẹ" và các tài sản được gọi là "công ty con" hay "chi nhánh công ty” 20, tr. 7 Quan điểm về FDI của Việt Nam được quy định trong Luật đầu tư nước ngoài năm 1996 như sau: “FDI là việc nhà đầu tư nước ngoài đưa vào Việt Nam vốn bằng tiền bạc hoặc bất kỳ tài sản nào để tiến hành các hoạt động đầu tư theo quy định của Luật này.
Trong đó, nhà đầu tư nước ngoài được hiểu là các tổ chức kinh tế, cá nhân nước ngoài đầu tư vào Việt Nam. Từ các định nghĩa FDI trên, ta có thể hiểu đầu tư trực tiếp nước ngoài như sau: FDI là sự di chuyển vốn, tài sản, công nghệ hoặc bất kỳ tài sản nào từ nước đi đầu tư đến nước tiếp nhận đầu tư để thành lập hoặc kiểm soát doanh nghiệp nhằm mục đích kinh doanh có lãi. Các hình thức của FDI Hình thức đầu tư trực tiếp nước ngoài là cách thức nhà đầu tư ở một nước có thể và được phép áp dụng để chuyển đổi quyền sở hữu vốn (bằng tiền hoặc bất kỳ tài sản nào) của mình thành quyền sở hữu và quản lý hoặc quyền kiểm soát một thực thể kinh tế ở một nước khác. Với quan niệm này, mọi cách thức huy động vốn FDI từ bên ngoài của nước chủ nhà hoặc các cách thức nhà đầu tư sử dụng số vốn của mình nhằm đạt được quyền sở hữu và quản lý hoặc quyền kiểm soát một thực thể kinh tế ở nước ngoài đều được xem là hình thức đầu tư.
Ngoài các hình thức đầu tư chủ yếu đã tồn tại từ lâu như hợp tác kinh doanh trên cơ sở hợp đồng, doanh nghiệp liên doanh, doanh nghiệp 100% vốn nước ngoài, những năm gần đây, với sự phát triển khoa học công nghệ và xu hướng toàn cầu hoá, do nhu cầu đa dạng hoá hình thức đầu tư của nhà đầu tư nước ngoài nhiều nước, trong đó có Việt Nam đã áp dụng các hình thức FDI mới. Các hình thức FDI được phép áp dụng ở Việt Nam được quy định cụ thể trong Luật đầu tư chung ban hành năm 2005 13, tr.9 và Nghị định 108/2006/NĐ-CP 1, tr.2-3 hướng dẫn thi hành Luật đầu tư. Đó là các hình thức: 1) Hợp tác kinh doanh trên cơ sở hợp đồng 2) Doanh nghiệp liên doanh 8 3) 100% vốn đầu tư nước ngoài 4) BOT/ BTO/ BT 5) Công ty cổ phần có vốn đầu tư trực tiếp nước ngoài 6) Đầu tư phát triển kinh doanh 7) Mua lại và Sáp nhập (M&A) 8) Công ty mẹ - con 9) Chi nhánh công ty nước ngoài 1. Tác động của FDI tới nước nhận đầu tư 1.1 Tác động tích cực Thực tiễn đầu tư và tiếp nhận đầu tư trong những năm qua đã cho thấy FDI ngày càng đóng vai trò quan trọng đối với sự phát triển kinh tế của rất nhiều quốc gia trên thế giới bao gồm cả các nước phát triển và đang phát triển.
Ở nhiều quốc gia đang phát triển, trong đó có Việt Nam, FDI đã được coi là một trong những nguồn lực hàng đầu cho sự tăng trưởng nhanh, ổn định kinh tế và thúc đẩy xuất khẩu. Những mục tiêu trên có thể đạt được thông qua những vai trò cụ thể của FDI đối với nước tiếp nhận như sau: Một là, FDI bổ sung vốn cho nền kinh tế. Bởi lẽ nguồn vốn trong nước đặc biệt ở các nước đang phát triển và kém phát triển còn rất thiếu để phát triển từ các ngành nghề như công nghiệp, nông nghiệp, dịch vụ đến các lĩnh vực hỗ trợ cho các ngành nghề đó như đầu tư cải thiện cơ sở hạ tầng, hoàn thiện luật pháp chính sách, đào tạo nhân lực… Do vậy, FDI chính là nguồn cung vốn quan trọng cho các ngành, lĩnh vực trên. Ngoài ra, FDI còn là nguốn vốn ổn định hơn so với các luồng vốn đầu tư quốc tế khác bởi FDI dựa trên quan điểm dài hạn về thị trường, về triển vọng tăng trưởng và không tạo ra nợ cho Chính phủ nước tiếp nhận đầu tư, do vậy ít có thay đổi khi có tình huống bất lợi.
Hai là, FDI cung cấp công nghệ mới cho sự phát triển. Vai trò này được thể 9 hiện qua hai khía cạnh chính là chuyển giao công nghệ sẵn có từ công ty mẹ và góp phần phát triển khả năng công nghệ của các cơ sở nghiên cứu, ứng dụng của nước chủ nhà. Mặt khác, trong quá trình sử dụng công nghệ nước ngoài, doanh nghiệp trong nước học được cách thiết kế, chế tạo từ công nghệ nguồn, sau đó cải tiến cho phù hợp với điều kiện sử dụng ở nước mình. Đây là một trong những tác động tích cực quan trọng của FDI đối với phát triển công nghệ ở các nước đang phát triển.
Ba là, FDI giúp phát triển nguồn nhân lực và tạo việc làm. Đây là hai nhân tố quan trọng cho sự tăng trưởng và ổn định kinh tế đất nước. Các nhà đầu tư nước ngoài đặc biệt quan tâm đến nguồn lao động rẻ ở nước tiếp nhận đầu tư. Ngoài ra các hoạt động cung ứng dịch vụ và gia công cho các doanh nghiệp FDI cũng tạo thêm nhiều cơ hội việc làm, góp phần tăng thu nhập cho người lao động.
Đồng thời, họ cũng có cơ hội được phát triển trình độ, năng lực công nghệ kỹ thuật. Thông qua các dự án đầu tư vào lĩnh vực giáo dục đào tạo và y tế, FDI còn góp phần nâng cao chất lượng nguồn nhân lực ở nước tiếp nhận đầu tư. Bốn là, FDI giúp mở rộng thị trường và thúc đẩy xuất khẩu. Xuất khẩu là yếu tố quan trọng của tăng trưởng.
Nhờ có đẩy mạnh xuất khẩu mà những lợi thế so sánh của nước chủ nhà được phát huy một cách hiệu quả hơn trong phân công lao động quốc tế. Thông qua FDI, các nước tiếp nhận đầu tư có thể tiếp cận với thị trường thế giới, vì hầu hết các hoạt động FDI đều do TNCs thực hiện. Ở tất cả các nước đang phát triển, TNCs đóng vai trò quan trọng trong việc mở rộng xuất khẩu do vị thế và uy tín của chúng trong hệ thống sản xuất và thương mại quốc tế. Năm là, FDI thúc đẩy quá trình chuyển dịch cơ cấu kinh tế của nước chủ nhà phù hợp với xu hướng của thế giới, vì nó làm xuất hiện nhiều lĩnh vực và ngành nghề kinh tế mới, góp phần nâng cao nhanh chóng trình độ kỹ thuật và công nghệ ở nhiều ngành kinh tế, tăng năng suất lao động của các ngành này.
Mặt khác, dưới tác động của FDI, một số ngành nghề được kích thích phát triển, nhưng cũng có một số ngành nghề bị mai một và dần bị xoá bỏ.