ĐẶT VẤN ĐỀ Thoái hóa khớp (THK) là một bệnh khớp thƣờng gặp ở mọi quốc gia trên thế giới. Có khoảng 18% nữ và 9,5% nam giới trên toàn cầu mắc bệnh THK nói chung, trong đó THK gối chiếm tới 15% dân số [1]. Đây là một trong những căn bệnh phổ biến nhất về bệnh lý về khớp và là căn nguyên hàng đầu gây tàn tật trên toàn thế giới, chủ yếu do triệu chứng đau và hạn chế vận động – lý do chính khiến ngƣời bệnh đến bệnh viện và phòng khám chuyên khoa để điều trị [2]. Theo ƣớc tính năm 2010, THK gối chiếm tỷ lệ 3,8% toàn cầu, ảnh hƣởng đến 250 triệu ngƣời trên thế giới [3].
Ở Mỹ hàng năm có khoảng 21 triệu ngƣời mắc bệnh THK gối, với 4 triệu ngƣời phải nằm viện, khoảng 100.000 bệnh nhân (BN) không thể đi lại đƣợc do THK gối nặng. Trong đó có 10% nam giới và 13% nữ giới 60 tuổi trở lên đƣợc chẩn đoán mắc THK gối [4]. THK gối là nguyên nhân gây tàn tật cho ngƣời có tuổi đứng thứ hai sau bệnh tim mạch [5]. Ở Việt Nam, theo thống kê của khoa Cơ xƣơng khớp bệnh viện Bạch Mai từ 1991 – 2000 cho thấy THK đứng hàng thứ ba (4.66%) trong các bệnh có tổn thƣơng khớp, trong đó THK gối chiếm 56,5% tổng số các bệnh khớp do thoái hóa cần điều trị nội trú [6].
Khớp gối bị thoái hóa không những làm ảnh hƣởng tới chất lƣợng cuộc sống mà còn gây tổn hại kinh tế của ngƣời bệnh do phải chi phí cho điều trị. Tại các nƣớc Châu Âu chi phí trực tiếp cho điều trị THK khoảng 4.000 USD/ bệnh nhân/ năm [7]. Ở Việt Nam chi phí cho một đợt điều trị nội khoa THK khoảng 2 đến 4 triệu đồng, chƣa kể đến chi phí cho các dịch vụ khác liên quan đến điều trị [8]. Theo Y học cổ truyền (YHCT) THK gối thuộc phạm vi chứng tý.
Nguyên nhân do phong, hàn, thấp xâm phạm cùng với chính khí suy giảm mà gây nên bệnh, việc điều trị thƣờng kết hợp phƣơng pháp (PP) dùng thuốc và không dùng thuốc YHCT nhƣ châm cứu, bấm huyệt, khí công dƣỡng sinh (DS) [9]. Các PP chữa bệnh không dùng thuốc với ƣu thế ít tác dụng không mong muốn, phù hợp với tính chất bệnh lý mạn tính hay tái phát của THK đang ngày càng đƣợc đánh giá cao. PP DS của Nguyễn Văn Hƣởng là một PP tự luyện tập nhằm mục đích tăng cƣờng sức 2 khỏe, phòng bệnh, trị một số bệnh mạn tính và tiến tới sống lâu sống có ích đã có nhiều nghiên cứu về PP này [10]. Ở Việt Nam PP DS của Nguyễn Văn Hƣởng đã và đang đƣợc áp dụng rộng rãi trong điều trị nhiều bệnh đạt hiệu quả cao.
Tuy vậy ở Việt Nam chƣa có nghiên cứu về PP DS này trên BN THK gối. Với mục đích cung cấp thêm PP hỗ trợ điều trị cho ngƣời bệnh THK gối, chúng tôi tiến hành nghiên cứu đề tài: “Đánh giá tác dụng hỗ trợ điều trị thoái hóa khớp gối nguyên phát bằng phƣơng pháp tập dƣỡng sinh Nguyễn Văn Hƣởng” với hai mục tiêu sau: 1. Đánh giá tác dụng hỗ trợ điều trị thoái hóa khớp gối nguyên phát bằng phương pháp tập dưỡng sinh Nguyễn Văn Hưởng. Khảo sát một số tác dụng không mong muốn của phương pháp.
3 Chƣơng 1 TỔNG QUAN TÀI LIỆU 1. THOÁI HÓA KHỚP GỐI THEO Y HỌC HIỆN ĐẠI 1. Định nghĩa Thoái hóa khớp gối Thoái hóa khớp gối là hậu quả của quá trình cơ học và sinh học làm mất cân bằng giữa sự tổng hợp và hủy hoại của sụn khớp và xƣơng dƣới sụn. Sự mất cân bằng này có thể đƣợc bắt đầu bằng nhiều yếu tố: di truyền, phát triển, chuyển hóa và chấn thƣơng, biểu hiện cuối cùng của THK là các thay đổi hình thái, sinh hóa, phân tử và cơ sinh học của tế bào và các chất cơ bản của sụn dẫn đến nhuyễn hóa, nứt loét và mất sụn khớp, xơ hóa xƣơng dƣới sụn.
Bệnh thƣờng gặp ở nữ giới, chiếm 80% trƣờng hợp THK gối [1] [11]. Hình ảnh khớp gối bình thường và bị thoái hóa [12] 1. Nguyên nhân của thoái hóa khớp gối Năm 1991, Altman và cộng sự đề nghị xếp loại THK thành hai loại: THK nguyên phát và THK thứ phát. Cách phân loại này đến nay vẫn đƣợc nhiều tác giả ứng dụng [13].
THK gối nguyên phát: Sự lão hóa là nguyên nhân chính, bệnh thƣờng xuất hiện muộn ở ngƣời trên 60 tuổi, nhiều vị trí, tiến triển chậm, tăng dần theo tuổi. Nguyên nhân lão hóa theo tuổi đƣợc giải thích do các tế bào sụn sau thời gian lâu sẽ 4 già, khả năng tổng hợp các chất tạo nên sợi collagen và mucopolysacharid sẽ giảm sút và rối loạn, chất lƣợng sụn kém dần đặc biệt là tính đàn hồi và chịu lực, hơn nữa các tế bào sụn của ngƣời trƣởng thành không có khả năng sinh sản và tái tạo [11] [14]. THK gối thứ phát: Phần lớn do các nguyên nhân cơ giới, gặp ở mọi lứa tuổi (thƣờng là dƣới 40 tuổi), khu trú ở một vài vị trí. Có thể gặp: - Sau chấn thƣơng: Gãy xƣơng gây lệch trục, can lệch, tổn thƣơng sụn chêm sau chấn thƣơng hoặc sau cắt sụn chêm, các vi chấn thƣơng liên tiếp do nghề nghiệp.
Các tổn thƣơng này dẫn đến rối loạn phân bố lực làm tổn thƣơng sụn khớp sớm. - Sau các bệnh lý xƣơng sụn: Hoại tử xƣơng, hoại tử sụn do viêm, viêm khớp dạng thấp, bệnh Goute… - Các bệnh nội tiết (Đái tháo đƣờng, to viễn cực…), rối loạn đông máu (bệnh Hemophilie) cũng là nguyên nhân gây THK gối thứ phát [11] [14]. Cơ chế bệnh sinh và các yếu tố liên quan đến quá trình phát triển THK gối 1. Cơ chế bệnh sinh Tổn thƣơng cơ bản trong THK xảy ra ở sụn khớp.
Hiện nay, có nhiều nghiên cứu cho rằng có hai cơ chế chính làm khởi phát quá trình phát triển THK ở hầu hết các BN. - Cơ chế đầu tiên là do tác động về cơ giới, có thể là một chấn thƣơng lớn hoặc là vi chấn thƣơng lặp đi lặp lại dẫn đến các tế bào sụn giải phóng ra các enzyme phá hủy và các đáp ứng sửa chữa tƣơng ứng rất phức tạp, cuối cùng dẫn đến phá hủy sụn [11] [14]. - Cơ chế thứ hai là các tế bào sụn cứng lại do tăng áp lực, giải phóng các enzyme tiêu protein, hủy hoại dần các chất cơ bản là nguyên nhân dẫn đến THK. Những thay đổi của sụn khớp và phần xƣơng dƣới sụn trong THK: Trong bệnh lý THK, sụn khớp là tổ chức chính bị tổn thƣơng.
Sụn khớp khi bị thoái hóa sẽ chuyển sang màu vàng nhạt, mất tính đàn hồi, mỏng, khô và nứt nẻ. Những thay đổi này tiến triển dần đến giai đoạn cuối là những vết loét, mất dần tổ chức sụn, làm trơ 5 ra các đầu xƣơng dƣới sụn. Phần rìa xƣơng và sụn có tân taọ xƣơng (gai xƣơng) [11] [14]. Cơ chế giải thích quá trình viêm trong THK: Mặc dù là quá trình thoái hóa, song trong THK vẫn có hiện tƣợng viêm diễn biến thành từng đợt, biểu hiện bằng đau và giảm chức năng vận động của khớp tổn thƣơng, tăng số lƣợng tế bào trong dịch khớp kèm theo viêm màng hoạt dịch kín đáo về tổ chức học.
Nguyên nhân có thể do phản ứng của màng hoạt dịch với các sản phẩm thoái hóa sụn, các mảnh sụn, hoặc xƣơng bị long ra [11] [14]. Cơ chế gây đau khớp trong THK gối: Trong bệnh THK gối, đau là nguyên nhân đầu tiên khiến bệnh nhân đi khám. Do sụn khớp không có hệ thần kinh nên đau có thể do các cơ chế sau [11] [14]. - Viêm màng hoạt dịch, các cơ bị co kéo.
- Xƣơng dƣới sụn có tổn thƣơng rạn nứt nhỏ gây kích thích phản ứng đau. - Gai xƣơng gây căng các đầu mút thần kinh ở màng xƣơng [11] [14]. Các yếu tố liên quan đến quá trình phát triển thoái hóa khớp Không có nguyên nhân đơn độc nào gây THK. THK là một quá trình của sự phá hủy sụn khớp, sự thay đổi collagen, proteoglycan, đầu xƣơng, màng hoạt dịch [11] [14].
Có nhiều yếu tố liên quan dẫn đến THK: Tuổi: Tuổi là yếu tố quan trọng nhất trong THK, tần số THK tăng dần theo tuổi. Theo Brandt KD trên 80% những ngƣời trên 55 tuổi có dấu hiệu THK trên XQ, trong đó có 10 – 20% có sự hạn chế vận động do THK [15]. Cân nặng: Sự tăng khối lƣợng cơ thể có liên quan rõ ràng với THK, béo phì làm tăng tỷ lệ THK lên 1.9 lần ở nam và 3,2 lần ở nữ. Điều này gợi ý rằng béo phì đóng vai trò quan trọng trong việc làm nặng thêm THK gối.
Theo Felson khi cân nặng cơ thể giảm thì tỷ lệ THK gối giảm từ 25- 30% và khớp háng 25% hoặc hơn nữa [16]. Giới: Dƣới 55 tuổi tỷ lệ THK ở nam bằng nữ, sau 55 tuổi tỷ lệ THK ở nữ nhiều hơn nam. Điều này thể hiện sự liên quan giữa estrogen với THK. Sự giảm 6 hormone sinh dục nữ làm giảm tế bào sụn.
Sau mãn kinh lƣợng estrogen suy giảm là nguy cơ cao gây THK [11]. Yếu tố chấn thƣơng và cơ học: Những chấn thƣơng mạnh làm rạn nứt bề mặt sụn có thể là nguồn gốc gây THK. Theo Felson khi ngăn chặn chấn thƣơng khớp gối có thể giảm tỷ lệ THK ở nam là 25%, ở nữ là 15% [16]. Ngoài ra còn có các yếu tố khác nhƣ vấn đề di truyền, các Cytokin, yếu tố nghề nghiệp…[17].
TÓM TẮT CƠ CHẾ BỆNH SINH THK GỐI (Howell 1988) [18] Bất thƣờng sụn khớp Yếu tố cơ học Lão hóa Chấn thƣơng Viêm Béo phì Rối loạn chuyển hóa Khớp không ổn đinh Nhiễm trùng Dị dạng khớp Sụn khớp Chất cơ bản Bất thƣờng sụn khớp Thoái biến collagen Tế bào sụn tổn thƣơng Xơ gãy PG Tăng các enzyme thủy phân protein Tăng sự thoái hóa Sụn khớp bị rạn vỡ Hẹp khe khớp Đầu xƣơng dƣới sụn mất bảo vệ Xƣơng tân tạo 7 1. Triệu chứng của THK gối 1. Triệu chứng lâm sàng của THK gối BN THK gối có một số triệu chứng chính sau: - Đau: Đây là triệu chứng chủ đạo khiến BN phải đi khám, đau tại vị trí khớp, ít lan xa. Đau kiểu cơ học tăng khi vận động (đi lại, lên xuống dốc, ngồi xổm…), đau giảm khi nghỉ ngơi, đau với tính chất âm ỉ, có thể đau nhiều về chiều (sau một ngày lao động).
Đau diễn tiến thành từng đợt ngắn tùy trƣờng hợp, hết đợt có thể hết đau, sau đó tái phát đợt khác [11] [14].