Luận án tiến sĩ dự báo dòng tiền từ hoạt động kinh doanh của các công ty phi tài chính niêm yết trên thị trường chứng khoán việt nam

Luận án tiến sĩ phân tích và dự báo dòng tiền từ hoạt động kinh doanh của các công ty phi tài chính niêm yết trên thị trường chứng khoán Việt Nam.

• Tác giả: Nguyễn Thanh Hiếu
• Người hướng dẫn: PGS.TS Nguyễn Hữu Ánh
• Trường học: Trường Đại học Kinh tế Quốc dân
• Chuyên ngành: Kế toán
• Đề tài: Dự báo dòng tiền từ hoạt động kinh doanh của các công ty phi tài chính niêm yết tại Việt Nam
• Loại tài liệu: luận án
• Năm xuất bản: 2015
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI CẢM ƠN
• DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT
• DANH MỤC BẢNG BIỂU
• DANH MỤC SƠ ĐỒ
• 1. CHƯƠNG 1: GIỚI THIỆU ĐỀ TÀI NGHIÊN CỨU
• 1.1. Lý do lựa chọn đề tài
• 1.2. Mục tiêu nghiên cứu
• 1.3. Câu hỏi nghiên cứu
• 1.4. Giả thuyết khoa học
• 1.5. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu
• 1.6. Khung nghiên cứu
• 1.7. Kết cấu Luận án
• 2. CHƯƠNG 2: CƠ SỞ LÍ LUẬN VÀ TỔNG QUAN NGHIÊN CỨU VỀ DÒNG TIỀN VÀ DỰ BÁO DÒNG TIỀN TẠI CÁC CÔNG TY NIÊM YẾT TRÊN THỊ TRƯỜNG CHỨNG KHOÁN
• 2.1. Cơ sở lí luận về dòng tiền và dự báo dòng tiền trong các công ty niêm yết trên thị trường chứng khoán
• 2.1.1. Đặc điểm thông tin kế toán theo cơ sở dồn tích và kế toán theo cơ sở tiền
• 2.1.2. Mối quan hệ dòng tiền với tình hình tài chính của các công ty niêm yết trên thị trường chứng khoán
• 2.1.3. Phương pháp đo lường giá trị dòng tiền từ hoạt động kinh doanh của các công ty niêm yết trên thị trường chứng khoán
• 2.1.4. Công tác dự báo dòng tiền từ hoạt động kinh doanh tại các công ty niêm yết trên thị trường chứng khoán
• 2.2. Tổng quan các nghiên cứu dự báo dòng tiền từ hoạt động kinh doanh của các công ty niêm yết trên thị trường chứng khoán
• 2.3. Một số nhận xét về các nghiên cứu dự báo dòng tiền từ hoạt động kinh doanh của các công ty niêm yết trên thị trường chứng khoán
• 2.4. Khoảng trống nghiên cứu
• 3. CHƯƠNG 3: XÂY DỰNG GIẢ THUYẾT KHOA HỌC VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 3.1. Xây dựng giả thuyết khoa học
• 3.2. Phương pháp nghiên cứu
• 3.2.1. Dữ liệu nghiên cứu
• 3.2.2. Mô hình dự báo dòng tiền và phương pháp ước lượng
• 3.3. Kết luận chương 3
• 4. CHƯƠNG 4: KẾT QUẢ THỰC NGHIỆM VỀ DỰ BÁO DÒNG TIỀN TỪ HOẠT ĐỘNG KINH DOANH CỦA CÁC CÔNG TY PHI TÀI CHÍNH NIÊM YẾT TRÊN THỊ TRƯỜNG CHỨNG KHOÁN VIỆT NAM
• 4.1. Đặc điểm thị trường chứng khoán Việt nam và các công ty phi tài chính niêm yết trên thị trường chứng khoán Việt Nam
• 4.2. Thống kê mô tả dữ liệu
• 4.3. Phân tích tương quan
• 4.4. Kết quả thực nghiệm dự báo dòng tiền từ hoạt động kinh doanh của các công ty phi tài chính niêm yết trên Sở Giao dịch Chứng khoán Thành phố Hồ Chí Minh
• 4.4.1. Kết quả hồi quy mô hình dự báo dòng tiền từ hoạt động kinh doanh trên cơ sở lợi nhuận (mô hình lợi nhuận)
• 4.4.2. Kết quả hồi quy mô hình dự báo dòng tiền từ hoạt động kinh doanh trên cơ sở dòng tiền quá khứ (mô hình dòng tiền)
• 4.4.3. Kết quả hồi quy mô hình dự báo dòng tiền từ hoạt động kinh doanh trên cơ sở dòng tiền kết hợp với các thành phần thông tin kế toán dồn tích gộp chung (mô hình các thành phần dồn tích gộp chung)
• 4.4.4. Kết quả hồi quy mô hình dự báo dòng tiền từ hoạt động kinh doanh trên cơ sở dòng tiền kết hợp với các thành phần thông tin kế toán dồn tích cụ thể (mô hình các thành phần dồn tích cụ thể)
• 4.4.5. Kết quả hồi quy mô hình dự báo dòng tiền từ hoạt động kinh doanh trên cơ sở các tỷ suất dòng tiền (mô hình tỷ suất dòng tiền)
• 4.5. Kết luận chương 4
• 5. CHƯƠNG 5: THẢO LUẬN KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU, CÁC KHUYỀN NGHỊ VÀ KẾT LUẬN
• 5.1. Thảo luận kết quả nghiên cứu các mô hình dự báo dòng tiền
• 5.1.1. Thảo luận về các giả thuyết nghiên cứu
• 5.1.2. Đánh giá khả năng dự báo của các mô hình dự báo dòng tiền
• 5.1.3. Thiết lập phương trình dự báo
• 5.2. Một số khuyến nghị
• 5.2.1. Khuyến nghị với Bộ Tài Chính
• 5.2.2. Khuyến nghị với doanh nghiệp
• 5.2.3. Khuyến nghị với nhà đầu tư
• 5.3. Đóng góp của luận án
• 5.3.1. Đóng góp về mặt lý luận
• 5.3.2. Đóng góp về mặt thực tiễn
• 5.4. Những hạn chế của luận án
• 5.5. Một số gợi ý nghiên cứu trong tương lai
• DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH NGHIÊN CỨU CỦA TÁC GIẢ
• DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHỤ LỤC

Tóm tắt

I. Tổng quan về dự báo dòng tiền từ hoạt động kinh doanh

Dự báo dòng tiền từ hoạt động kinh doanh của các công ty phi tài chính niêm yết tại Việt Nam là một chủ đề quan trọng trong lĩnh vực tài chính. Dòng tiền từ hoạt động kinh doanh không chỉ phản ánh khả năng sinh lời mà còn cho thấy sức khỏe tài chính của doanh nghiệp. Việc dự báo chính xác dòng tiền giúp các nhà đầu tư và quản lý đưa ra quyết định đúng đắn, từ đó tối ưu hóa hiệu suất kinh doanh.

1.1. Khái niệm và vai trò của dòng tiền trong doanh nghiệp

Dòng tiền từ hoạt động kinh doanh là luồng tiền vào và ra từ các hoạt động sản xuất, kinh doanh của doanh nghiệp. Nó đóng vai trò quan trọng trong việc duy trì hoạt động hàng ngày và đảm bảo khả năng thanh toán. Theo Bộ Tài chính (2002), dòng tiền từ hoạt động kinh doanh là chỉ số quan trọng để đánh giá hiệu suất tài chính của doanh nghiệp.

1.2. Tại sao dự báo dòng tiền lại quan trọng

Dự báo dòng tiền giúp các nhà quản lý và nhà đầu tư hiểu rõ hơn về khả năng tài chính của doanh nghiệp trong tương lai. Điều này đặc biệt quan trọng trong bối cảnh thị trường chứng khoán Việt Nam đang phát triển mạnh mẽ. Nghiên cứu cho thấy rằng 80% nhân viên tín dụng tại Hoa Kỳ cho rằng kế hoạch dòng tiền tương lai là yếu tố quyết định trong hồ sơ vay vốn.

II. Thách thức trong việc dự báo dòng tiền tại Việt Nam

Mặc dù việc dự báo dòng tiền là rất cần thiết, nhưng các công ty phi tài chính niêm yết tại Việt Nam đang đối mặt với nhiều thách thức. Những thách thức này bao gồm việc thiếu thông tin chính xác, phương pháp dự báo chưa được chuẩn hóa và sự biến động của thị trường.

2.1. Thiếu thông tin và dữ liệu chính xác

Nhiều công ty phi tài chính niêm yết tại Việt Nam chưa có hệ thống báo cáo tài chính đầy đủ và chính xác. Điều này dẫn đến việc dự báo dòng tiền gặp khó khăn. Theo nghiên cứu của Đỗ Thị Hồng Nhung (2014), thông tin về dòng tiền thường không được cập nhật kịp thời.

2.2. Phương pháp dự báo chưa được chuẩn hóa

Các phương pháp dự báo dòng tiền hiện tại chủ yếu dựa vào kinh nghiệm cá nhân của kế toán trưởng, thiếu sự đồng nhất và chuẩn hóa. Điều này làm giảm độ tin cậy của các dự báo. Nghiên cứu cho thấy rằng việc áp dụng các mô hình dự báo hiện đại có thể cải thiện độ chính xác của dự báo dòng tiền.

III. Phương pháp dự báo dòng tiền hiệu quả cho công ty phi tài chính

Để dự báo dòng tiền từ hoạt động kinh doanh một cách hiệu quả, các công ty phi tài chính niêm yết cần áp dụng các phương pháp khoa học và hiện đại. Các mô hình dự báo như mô hình hồi quy và mô hình kết hợp thông tin kế toán có thể mang lại kết quả chính xác hơn.

3.1. Mô hình hồi quy trong dự báo dòng tiền

Mô hình hồi quy là một trong những phương pháp phổ biến nhất để dự báo dòng tiền. Nó giúp xác định mối quan hệ giữa dòng tiền và các yếu tố ảnh hưởng như lợi nhuận, chi phí và doanh thu. Theo nghiên cứu của Nguyễn Thanh Hiếu (2015), mô hình hồi quy có thể cải thiện độ chính xác của dự báo dòng tiền.

3.2. Kết hợp thông tin kế toán trong dự báo

Việc kết hợp thông tin kế toán dồn tích với dòng tiền quá khứ có thể tạo ra một mô hình dự báo mạnh mẽ hơn. Các thành phần như chi phí khấu hao, khoản phải thu và hàng tồn kho cần được xem xét để có cái nhìn toàn diện về dòng tiền trong tương lai.

IV. Ứng dụng thực tiễn của dự báo dòng tiền tại Việt Nam

Việc áp dụng các mô hình dự báo dòng tiền trong thực tiễn đã mang lại nhiều lợi ích cho các công ty phi tài chính niêm yết tại Việt Nam. Các công ty này đã có thể tối ưu hóa quy trình quản lý tài chính và nâng cao hiệu suất kinh doanh.

4.1. Cải thiện khả năng quản lý tài chính

Các công ty phi tài chính niêm yết đã áp dụng các mô hình dự báo dòng tiền để cải thiện khả năng quản lý tài chính. Điều này giúp họ có thể dự đoán chính xác hơn về nhu cầu vốn và tối ưu hóa chi phí. Theo nghiên cứu của Fulmer và cộng sự (1991), việc dự báo chính xác dòng tiền giúp các công ty giảm thiểu rủi ro tài chính.

4.2. Tăng cường sự tin tưởng của nhà đầu tư

Khi các công ty có khả năng dự báo dòng tiền tốt, điều này sẽ tạo ra sự tin tưởng từ phía nhà đầu tư. Họ sẽ cảm thấy an tâm hơn khi đầu tư vào các công ty có khả năng tài chính ổn định và bền vững.

V. Kết luận và triển vọng tương lai của dự báo dòng tiền

Dự báo dòng tiền từ hoạt động kinh doanh của các công ty phi tài chính niêm yết tại Việt Nam đang trở thành một lĩnh vực nghiên cứu quan trọng. Với sự phát triển của công nghệ và các phương pháp phân tích hiện đại, triển vọng cho việc dự báo dòng tiền trong tương lai là rất khả quan.

5.1. Tương lai của dự báo dòng tiền tại Việt Nam

Với sự phát triển của công nghệ thông tin và các phần mềm phân tích dữ liệu, việc dự báo dòng tiền sẽ trở nên chính xác hơn. Các công ty có thể áp dụng các công nghệ mới để cải thiện quy trình dự báo và quản lý tài chính.

5.2. Khuyến nghị cho các công ty phi tài chính

Các công ty phi tài chính niêm yết nên đầu tư vào hệ thống báo cáo tài chính và áp dụng các mô hình dự báo hiện đại. Điều này không chỉ giúp cải thiện khả năng dự báo dòng tiền mà còn nâng cao hiệu suất kinh doanh và sự tin tưởng từ nhà đầu tư.

Nội dung chính

Tổng quan luận án

Tính cấp thiết và khoảng trống nghiên cứu

Dòng tiền từ hoạt động kinh doanh giữ vai trò quyết định đối với sự tồn tại và phát triển của doanh nghiệp, được ví như dòng máu duy trì sự sống của cơ thể kinh tế. Việc dự báo chính xác dòng tiền tương lai hỗ trợ trực tiếp cho các nhà quản trị, nhà đầu tư và các tổ chức tín dụng trong việc đánh giá khả năng thanh toán, hoạch định kế hoạch tài chính và ra các quyết định kinh tế tối ưu. Theo các khảo sát thực nghiệm quốc tế, có tới 80% nhân viên tín dụng tại Hoa Kỳ yêu cầu hồ sơ vay vốn bắt buộc phải có kế hoạch dòng tiền tương lai (Fulmer, Gavin & Bertin, 1991; Waddell, 1991).

Về mặt lý luận, vai trò của thông tin kế toán trong việc dự báo dòng tiền đã được quy định trong các chuẩn mực kế toán quốc gia và quốc tế, cũng như được kiểm chứng qua nhiều công trình học thuật (Barth & cộng sự, 2001; Al-Attar, 2003; Chotkunakitti, 2005; Farshadfar & cộng sự, 2008; Mooi, 2007; Ebaid, 2011; Nguyễn Hữu Ánh, 2010; Đỗ Thị Hồng Nhung, 2014). Tuy nhiên, giữa các chuẩn mực và các nghiên cứu thực nghiệm vẫn tồn tại sự mâu thuẫn chưa thống nhất:

• Chuẩn mực Kế toán Hoa Kỳ (FASB, 1978) nhận định rằng thông tin lợi nhuận theo cơ sở dồn tích có hiệu quả dự báo dòng tiền tương lai vượt trội hơn thông tin dòng tiền quá khứ.
• Chuẩn mực Kế toán Việt Nam số 24 (VAS 24) lại cho rằng thông tin về các luồng tiền từ hoạt động kinh doanh khi kết hợp với các thông tin kế toán khác mới giúp dự đoán hiệu quả dòng tiền tương lai.
• Các công trình nghiên cứu trên thế giới đưa ra các kết luận phân tán: một số ủng hộ vai trò vượt trội của lợi nhuận, một số khẳng định ưu thế của dòng tiền quá khứ, trong khi số khác chứng minh mô hình phân rã các thành phần dồn tích mang lại độ chính xác cao nhất.

Về mặt thực tiễn tại Việt Nam, thị trường chứng khoán còn non trẻ. Khảo sát thực tế cho thấy công tác dự báo dòng tiền tại các doanh nghiệp Việt Nam chưa được thực hiện đầy đủ, phương pháp dự báo còn thô sơ, chủ yếu dựa trên kinh nghiệm cảm tính của kế toán trưởng và chưa đánh giá đúng mức các nhân tố cấu thành dòng tiền (Đỗ Thị Hồng Nhung, 2014). Do đó, việc xây dựng một nghiên cứu thực nghiệm hệ thống, ứng dụng các mô hình kinh tế lượng để kiểm định khả năng dự báo dòng tiền từ hoạt động kinh doanh của các công ty phi tài chính niêm yết là yêu cầu cấp thiết.

Mục tiêu nghiên cứu

Mục tiêu tổng quát của luận án là xây dựng, kiểm định và so sánh khả năng dự báo dòng tiền từ hoạt động kinh doanh của các mô hình kinh tế lượng khác nhau tại các công ty phi tài chính niêm yết trên Sở Giao dịch Chứng khoán Thành phố Hồ Chí Minh (SGDCK TP.HCM - HOSE), nhằm xác định mô hình và nhân tố có năng lực dự báo tốt nhất.

Các mục tiêu cụ thể gồm:

1. Khái quát, tổng hợp và hệ thống hóa cơ sở lý luận về thông tin kế toán theo cơ sở dồn tích và thông tin kế toán theo cơ sở tiền trong doanh nghiệp.
2. Xây dựng và kiểm định mô hình dự báo dòng tiền từ hoạt động kinh doanh của các công ty phi tài chính niêm yết trên SGDCK TP.HCM trên cơ sở lợi nhuận quá khứ.
3. Xây dựng và kiểm định mô hình dự báo dòng tiền từ hoạt động kinh doanh của các công ty phi tài chính niêm yết trên SGDCK TP.HCM trên cơ sở dòng tiền hoạt động kinh doanh trong quá khứ.
4. Xây dựng và kiểm định mô hình dự báo dòng tiền từ hoạt động kinh doanh của các công ty phi tài chính niêm yết trên SGDCK TP.HCM trên cơ sở kết hợp dòng tiền quá khứ và thông tin kế toán dồn tích (thành phần dồn tích gộp chung và thành phần dồn tích cụ thể).
5. Xây dựng và kiểm định mô hình dự báo dòng tiền từ hoạt động kinh doanh của các công ty phi tài chính niêm yết trên SGDCK TP.HCM trên cơ sở các tỷ suất tài chính về dòng tiền.
6. Xác định mô hình (hoặc nhân tố) có khả năng dự báo dòng tiền từ hoạt động kinh doanh tốt nhất cho các công ty phi tài chính niêm yết trên SGDCK TP.HCM.

Câu hỏi nghiên cứu

1. Lợi nhuận trong quá khứ có khả năng dự báo đáng kể dòng tiền từ hoạt động kinh doanh của các công ty phi tài chính niêm yết trên SGDCK TP.HCM hay không?
2. Dòng tiền từ hoạt động kinh doanh trong quá khứ có khả năng dự báo đáng kể dòng tiền từ hoạt động kinh doanh trong tương lai của các công ty phi tài chính niêm yết trên SGDCK TP.HCM hay không?
3. Dòng tiền từ hoạt động kinh doanh trong quá khứ kết hợp với các thông tin kế toán dồn tích gộp chung có khả năng dự báo đáng kể dòng tiền từ hoạt động kinh doanh của các công ty phi tài chính niêm yết trên SGDCK TP.HCM hay không?
4. Dòng tiền từ hoạt động kinh doanh trong quá khứ kết hợp với các thông tin kế toán dồn tích cụ thể có khả năng dự báo đáng kể dòng tiền từ hoạt động kinh doanh của các công ty phi tài chính niêm yết trên SGDCK TP.HCM hay không?
5. Các tỷ suất dòng tiền có khả năng dự báo đáng kể dòng tiền từ hoạt động kinh doanh của các công ty phi tài chính niêm yết trên SGDCK TP.HCM hay không?
6. Mô hình nào trong số các mô hình trên có khả năng dự báo tốt nhất dòng tiền từ hoạt động kinh doanh của các công ty phi tài chính niêm yết trên SGDCK TP.HCM?

Giả thuyết khoa học

• Giả thuyết 1 (H1): Lợi nhuận kế toán trong quá khứ có khả năng dự báo đáng kể dòng tiền từ hoạt động kinh doanh của các công ty phi tài chính niêm yết trên SGDCK TP.HCM.
• Giả thuyết 2 (H2): Dòng tiền từ hoạt động kinh doanh trong quá khứ có khả năng dự báo đáng kể dòng tiền từ hoạt động kinh doanh trong tương lai của các công ty phi tài chính niêm yết trên SGDCK TP.HCM.
• Giả thuyết 3 (H3): Dòng tiền từ hoạt động kinh doanh kết hợp với các thành phần thông tin kế toán dồn tích gộp chung có khả năng dự báo đáng kể dòng tiền từ hoạt động kinh doanh của các công ty phi tài chính niêm yết trên SGDCK TP.HCM.
• Giả thuyết 4 (H4): Dòng tiền từ hoạt động kinh doanh kết hợp với các thành phần thông tin kế toán dồn tích cụ thể (chi phí khấu hao tài sản cố định, chênh lệch tăng/giảm trong các khoản phải thu, hàng tồn kho, các khoản chi phí trả trước, các khoản phải trả) có khả năng dự báo đáng kể dòng tiền từ hoạt động kinh doanh của các công ty phi tài chính niêm yết trên SGDCK TP.HCM.
• Giả thuyết 5 (H5): Các tỷ suất dòng tiền có khả năng dự báo đáng kể dòng tiền từ hoạt động kinh doanh của các công ty phi tài chính niêm yết trên SGDCK TP.HCM.
• Giả thuyết 6 (H6): Mô hình kết hợp dòng tiền từ hoạt động kinh doanh và các thành phần thông tin kế toán dồn tích cụ thể (chi phí khấu hao tài sản cố định, chênh lệch tăng/giảm trong các khoản phải thu, hàng tồn kho, các chi phí trả trước, khoản phải trả) là mô hình có khả năng dự báo tốt nhất dòng tiền từ hoạt động kinh doanh của các công ty phi tài chính niêm yết trên SGDCK TP.HCM.

Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

• Đối tượng nghiên cứu: Khả năng của các thông tin kế toán trong quá khứ trong việc dự báo dòng tiền từ hoạt động kinh doanh tương lai, bao gồm: lợi nhuận quá khứ, dòng tiền quá khứ, biến dồn tích gộp chung (chênh lệch giữa lợi nhuận và dòng tiền), các biến dồn tích cụ thể (khấu hao tài sản cố định, biến động các khoản phải thu, biến động hàng tồn kho, biến động chi phí trả trước, biến động các khoản phải trả) và các tỷ suất tài chính về dòng tiền.
• Phạm vi nội dung: Tập trung vào các chỉ tiêu thông tin tài chính công bố trên Báo cáo tài chính đã được kiểm toán. Không xem xét các biến số phi tài chính như thời gian hoạt động, thời gian niêm yết hay quy mô lao động.
• Phạm vi không gian: Các công ty phi tài chính niêm yết trên Sở Giao dịch Chứng khoán Thành phố Hồ Chí Minh (HOSE). Các định chế tài chính (ngân hàng, công ty bảo hiểm, công ty chứng khoán, quỹ đầu tư) bị loại trừ do đặc thù cấu trúc báo cáo và tính chất kinh doanh khác biệt.
• Phạm vi thời gian: Giai đoạn 6 năm, từ năm 2009 đến năm 2014. Tại thời điểm cuối năm 2014, sàn HOSE có 284 doanh nghiệp niêm yết (gồm 90 công ty tài chính và 194 công ty phi tài chính). Sau khi loại trừ các đơn vị thiếu dữ liệu chuỗi thời gian hoặc có giá trị dòng tiền thuần bất thường, mẫu nghiên cứu chốt lại 142 công ty có niên độ tài chính kết thúc ngày 31/12, tạo thành bảng dữ liệu cân đối gồm 852 quan sát ($142 \times 6$).

---

Tổng quan tài liệu và vị trí của luận án

Các hướng nghiên cứu chính trong y văn

Các nghiên cứu thực nghiệm về dự báo dòng tiền từ hoạt động kinh doanh khởi nguồn từ năm 1986 tại Hoa Kỳ (Bowen & cộng sự, 1986; Greenberg & cộng sự, 1986) và nhanh chóng phát triển tại nhiều quốc gia như Vương quốc Anh, Úc, Thái Lan, Malaysia. Luận án phân loại các nghiên cứu đi trước thành 5 hướng tiếp cận chính:

1. Hướng nghiên cứu sử dụng lợi nhuận trong quá khứ: Kế thừa định hướng từ FASB (1978), nhiều tác giả khẳng định thông tin lợi nhuận dồn tích là nhân tố dự báo quan trọng cho dòng tiền tương lai (McBeth, 1993; Ali, 1994). Các nghiên cứu đưa vào mô hình lợi nhuận quá khứ trễ 1 đến 4 năm hoặc thực hiện chuẩn hóa dữ liệu bằng cách chia cho tổng tài sản (Stammerjohan & Nasiripour, 2001; Farshadfar & cộng sự, 2008; Ebaid, 2011), chia cho giá trị cổ phần bình quân (Murdoch & cộng sự, 1989, 1990) hoặc chia cho số lượng cổ phiếu lưu hành (Barth & cộng sự, 2001; Zhao & cộng sự, 2007).

2. Hướng nghiên cứu sử dụng dòng tiền hoạt động kinh doanh trong quá khứ: Nghiên cứu của các tác giả thời kỳ đầu sử dụng dòng tiền ước tính thông qua vốn lưu động điều chỉnh (Largay & Stickney, 1980; Gombola, 1983a; Gombola & Ketz, 1994; Jordan & Waldron, 2001). Sau khi ban hành chuẩn mực báo cáo lưu chuyển tiền tệ (IAS 7, SFAS 95), các tác giả chuyển sang dùng số liệu dòng tiền thực tế lấy trực tiếp từ báo cáo lưu chuyển tiền tệ (Finger, 1994; Barth & cộng sự, 2001; Al-Attar, 2004; Chotkunakitti, 2005; Mooi, 2007; Farshadfar & cộng sự, 2008; Ebaid, 2011; Chong, 2012). Các kết quả đều ghi nhận dòng tiền quá khứ trễ 1 đến 3 năm có năng lực dự báo dòng tiền tương lai.

3. Hướng nghiên cứu kết hợp dòng tiền và thành phần dồn tích gộp chung: Các tác giả phân rã lợi nhuận thành phần tiền tệ (dòng tiền) và phần phi tiền tệ (tổng biến dồn tích = Lợi nhuận - Dòng tiền) để đưa đồng thời vào phương trình hồi quy (Barth & cộng sự, 2001; Al-Attar, 2003; Ebaid, 2011; Chong, 2012). Kết quả của Al-Attar (2003) cho thấy mô hình kết hợp có năng lực dự báo vượt trội hơn mô hình đơn biến dòng tiền hoặc lợi nhuận, dù Stammerjohan & Nasiripour (2001) cho rằng bằng chứng thực nghiệm đôi khi chưa đồng nhất.

4. Hướng nghiên cứu kết hợp dòng tiền và các thành phần dồn tích cụ thể: Dựa trên nguyên lý lập báo cáo lưu chuyển tiền tệ gián tiếp, các nghiên cứu chia nhỏ biến dồn tích thành: chi phí khấu hao tài sản cố định, biến động khoản phải thu, biến động hàng tồn kho, biến động chi phí trả trước và biến động khoản phải trả (Barth & cộng sự, 2001; Chotkunakitti, 2005; Ebaid, 2011; Chong, 2012). Phần lớn các công trình chứng minh việc tách nhỏ thông tin dồn tích giúp tăng đáng kể hệ số giải thích ($R^2$) của mô hình dự báo dòng tiền, ngoại trừ kết quả nghiên cứu tại Thái Lan của Chotkunakitti (2005) khi kết luận mô hình dòng tiền đơn lẻ vẫn tốt hơn.

5. Hướng nghiên cứu sử dụng các tỷ suất tài chính về dòng tiền: Kế thừa trường phái phân tích tỷ số tài chính dự báo phá sản và đánh giá hiệu quả (Beaver, 1966; Altman, 1968, 1977; Giacomino & Mielke, 1988, 1993; Leonie Jooste, 2006; Zeljana, 2010), Chotkunakitti (2005) đã đưa các tỷ suất dòng tiền vào dự báo dòng tiền tương lai tại Thái Lan giai đoạn 1994–2002 nhưng chưa tìm thấy ý nghĩa thống kê do ảnh hưởng của khủng hoảng tài chính châu Á.

Tại Việt Nam, nghiên cứu về chủ đề này còn rất hạn chế:

• Nguyễn Hữu Ánh (2013) kiểm định mô hình dự báo dòng tiền dựa trên lợi nhuận và dòng tiền quá khứ trễ 1 đến 3 năm trên sàn HOSE, kết luận lợi nhuận quá khứ có năng lực dự báo tốt hơn dòng tiền quá khứ.
• Đỗ Thị Hồng Nhung (2014) khảo sát 53 doanh nghiệp chế biến thực phẩm niêm yết (2007–2012), xây dựng mô hình kết hợp dòng tiền và các khoản mục dồn tích, ghi nhận khoản phải thu, hàng tồn kho tác động thuận chiều trong khi khoản phải trả tác động ngược chiều tới dòng tiền kỳ sau.

Khoảng trống nghiên cứu luận án giải quyết

1. Thiếu tính thống nhất trong kết quả thực nghiệm quốc tế: Các nghiên cứu trước đây chưa đạt được sự đồng thuận về việc mô hình nào (lợi nhuận, dòng tiền, dồn tích gộp, dồn tích chi tiết hay tỷ suất dòng tiền) cho kết quả dự báo tối ưu.
2. Sự sai lệch do phương pháp đo lường dòng tiền lịch sử: Seng (2006) chứng minh rằng các nghiên cứu dùng công thức ước tính dòng tiền trước chuẩn mực không phản ánh đúng bản chất dòng tiền thực tế theo IAS 7/VAS 24. Cần một nghiên cứu sử dụng số liệu dòng tiền chuẩn tắc từ Báo cáo lưu chuyển tiền tệ chính thức.
3. Thiếu công trình nghiên cứu toàn diện tại Việt Nam: Chưa có công trình nào tại Việt Nam tiến hành kiểm định, so sánh song song cả 5 dạng mô hình dự báo trên một bộ dữ liệu bảng đầy đủ của toàn bộ các công ty phi tài chính trong giai đoạn thị trường ổn định sau khủng hoảng tài chính toàn cầu (2009–2014).

---

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Cơ sở lý thuyết và khung phân tích

• Đặc điểm thông tin kế toán theo cơ sở dồn tích và cơ sở tiền: Theo cơ sở dồn tích, nghiệp vụ được ghi nhận khi phát sinh nghĩa vụ và quyền lợi kinh tế, không phụ thuộc vào thời điểm thu chi tiền. Lợi nhuận bao gồm cấu phần tiền tệ và cấu phần phi tiền tệ (biến dồn tích), được mô hình hóa theo phương trình: $$\text{Lợi nhuận} = \text{Dòng tiền thuần} + \text{Các thành phần dồn tích có trong lợi nhuận}$$ (Cheng & Hollie, 2008; Dechow, 1994; Dechow & Dichev, 2002; Dechow & cộng sự, 2008). Thông tin dồn tích mang tính toàn diện nhưng có nhược điểm dễ bị tác động bởi các ước tính chủ quan của ban quản trị (Graham & cộng sự, 2005; Watts & Zimmerman, 1986). Ngược lại, kế toán cơ sở tiền ghi nhận nghiệp vụ thuần túy theo dòng tiền thực thu/thực chi (IASB, 2001; Elliott & Elliott, 2007), mang tính khách quan cao nhưng kém toàn diện và thiếu tính liên kết kỳ kế toán (FASB, 1978).

• Khung đo lường dòng tiền theo chuẩn mực kế toán (VAS 24, IAS 7, SFAS 95): Dòng tiền từ hoạt động kinh doanh phản ánh dòng tiền gắn liền với các hoạt động tạo ra doanh thu chủ yếu. Luận án đối chiếu sự khác biệt giữa các chuẩn mực về phân loại lãi vay và cổ tức: trong khi FASB (Hoa Kỳ) yêu cầu đưa cổ tức nhận và lãi vay vào hoạt động kinh doanh, thì VAS 24 và IAS 7 cho phép phân loại lãi vay trả vào hoạt động kinh doanh, cổ tức nhận và lãi cho vay vào hoạt động đầu tư, cổ tức đã trả vào hoạt động tài chính.

• Khung 9 nhân tố tác động tới công tác dự báo dòng tiền: Luận án tổng hợp 9 nhóm nhân tố ảnh hưởng: (1) Sự quan tâm của nhà đầu tư; (2) Thời gian hoạt động của doanh nghiệp; (3) Quy mô doanh nghiệp; (4) Kết quả hoạt động kinh doanh; (5) Sự tự nguyện của nhà quản lý; (6) Kỹ thuật dự báo dòng tiền; (7) Năng lực đội ngũ thực hiện dự báo; (8) Chất lượng thông tin sử dụng để dự báo (tránh gian lận báo cáo tài chính); (9) Chính sách và quy định công bố thông tin của Nhà nước.

                  +----------------------------------------------+
                  |  Cơ sở lý thuyết & Tổng quan nghiên cứu      |
                  +----------------------------------------------+
                                         |
                                         v
                  +----------------------------------------------+
                  |  Khoảng trống nghiên cứu & 6 Giả thuyết H1-H6 |
                  +----------------------------------------------+
                                         |
                                         v
                  +----------------------------------------------+
                  |       5 Mô hình dự báo dòng tiền CFO(t)      |
                  |  1. Mô hình Lợi nhuận (EARN)                 |
                  |  2. Mô hình Dòng tiền quá khứ (CFO)          |
                  |  3. Mô hình Dồn tích gộp chung (ACCR)        |
                  |  4. Mô hình Dồn tích cụ thể (5 cấu phần)     |
                  |  5. Mô hình Tỷ suất tài chính dòng tiền      |
                  +----------------------------------------------+
                                         |
                                         v
                  +----------------------------------------------+
                  |  Ước lượng & Kiểm định: OLS, FEM, REM, Step  |
                  |  Kiểm định Hausman & So sánh Adjusted R^2    |
                  +----------------------------------------------+
                                         |
                                         v
                  +----------------------------------------------+
                  |  Thảo luận kết quả, Khuyến nghị & Kết luận   |
                  +----------------------------------------------+

Phương pháp nghiên cứu thực nghiệm

Luận án áp dụng phương pháp nghiên cứu định lượng, xây dựng mô hình dự báo nhân quả thông qua phân tích hồi quy dữ liệu bảng (panel data) theo quy trình chuẩn của Ramanathan (1998) và Wilson, Holton & Keating (2007).

Các kỹ thuật ước lượng được áp dụng cho từng mô hình:

1. Hồi quy bình phương nhỏ nhất thông thường (Pooled OLS).
2. Mô hình hồi quy tác động cố định (Fixed Effects Model - FEM).
3. Mô hình hồi quy tác động ngẫu nhiên (Random Effects Model - REM).
4. Hồi quy từng bước (Stepwise Regression) đối với mô hình tỷ suất dòng tiền nhằm loại bỏ các biến không có ý nghĩa thống kê và xử lý đa cộng tuyến.
5. Kiểm định Hausman (Hausman Test) để lựa chọn phương pháp ước lượng phù hợp nhất giữa FEM và REM.
6. So sánh hệ số xác định hiệu chỉnh ($Adjusted\ R^2$) để đánh giá và xếp hạng năng lực giải thích, dự báo của 5 mô hình.

Bảng tổng hợp các mô hình và nhóm biến số nghiên cứu

Tên mô hình dự báo	Ký hiệu	Biến phụ thuộc	Các biến độc lập chính trong mô hình
Mô hình 1: Lợi nhuận	EARN	$CFO_t$	Lợi nhuận hoạt động kinh doanh quá khứ các năm trễ: $EARN_{t-1}, EARN_{t-2}, EARN_{t-3}$
Mô hình 2: Dòng tiền	CFO	$CFO_t$	Dòng tiền hoạt động kinh doanh quá khứ các năm trễ: $CFO_{t-1}, CFO_{t-2}, CFO_{t-3}$
Mô hình 3: Dồn tích gộp chung	ACCR	$CFO_t$	Dòng tiền quá khứ $CFO_{t-1}$ kết hợp biến tổng dồn tích $ACCR_{t-1}$ ($EARN_{t-1} - CFO_{t-1}$)
Mô hình 4: Dồn tích cụ thể	SPECIFIC	$CFO_t$	$CFO_{t-1}$ kết hợp 5 biến dồn tích cụ thể: Khấu hao TSCĐ ($DEPR_{t-1}$), Biến động phải thu ($\Delta REC_{t-1}$), Biến động tồn kho ($\Delta INV_{t-1}$), Biến động chi phí trả trước ($\Delta PRE_{t-1}$), Biến động phải trả ($\Delta PAY_{t-1}$)
Mô hình 5: Tỷ suất dòng tiền	RATIO	$CFO_t$	Các tỷ số tài chính dòng tiền: Dòng tiền/Tổng tài sản, Dòng tiền/Doanh thu, Dòng tiền/Lợi nhuận, Khấu hao/Dòng tiền, Tỷ suất chi trả nợ, Tỷ suất chi trả cổ tức

---

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1: Giới thiệu đề tài nghiên cứu

Chương 1 xác lập tính cấp thiết của việc dự báo dòng tiền hoạt động kinh doanh đối với các công ty phi tài chính niêm yết tại Việt Nam. Tác giả chỉ ra rằng thị trường chứng khoán Việt Nam đang thiếu các công cụ dự báo dòng tiền chuẩn tắc mang tính định lượng. Chương này xác định rõ mục tiêu tổng quát, 6 mục tiêu cụ thể, 6 câu hỏi nghiên cứu và 6 giả thuyết khoa học tương ứng (từ H1 đến H6). Chương 1 cũng giới hạn phạm vi nghiên cứu thực nghiệm trên mẫu 142 công ty phi tài chính niêm yết trên sàn HOSE giai đoạn 2009–2014 với 852 quan sát, thiết lập khung nghiên cứu tổng thể và bố cục 5 chương của luận án.

Chương 2: Cơ sở lí luận và tổng quan nghiên cứu về dòng tiền và dự báo dòng tiền tại các công ty niêm yết trên thị trường chứng khoán

Chương 2 tập trung phân tích sâu hai nền tảng lý thuyết: kế toán dồn tích và kế toán cơ sở tiền. Tác giả làm rõ mối quan hệ giữa dòng tiền và sức khỏe tài chính doanh nghiệp trên 4 khía cạnh: quyết định khả năng thanh toán (Fulmer & cộng sự, 1991), chính sách phân phối cổ tức (Charitou, 2000; Thông tư 200/2014/TT-BTC), đo lường kết quả hoạt động tài chính (Giacomino & Mielke, 1988) và dự báo nguy cơ phá sản (Beaver, 1966; Altman, 1968).

Chương này phân tích lịch sử các phương pháp đo lường dòng tiền:

• Phương pháp ước tính dòng tiền gián tiếp trước khi có chuẩn mực (Largay & Stickney, 1980; Gombola, 1983a; Greenberg & cộng sự, 1986; Bowen & cộng sự, 1986).
• Phương pháp lập báo cáo lưu chuyển tiền tệ chính thức theo IAS 7 và VAS 24.

Phần sau của chương trình bày bản chất công tác dự báo nhân quả (Ramanathan, 1998), phân tích khung 9 nhân tố tác động đến dự báo dòng tiền, tổng quan chi tiết 5 hướng nghiên cứu thực nghiệm quốc tế và trong nước, từ đó xác lập các khoảng trống học thuật mà luận án tập trung giải quyết.

Chương 3: Xây dựng giả thuyết khoa học và phương pháp nghiên cứu

Kế thừa các kết luận từ chương 2, chương 3 thiết lập các giả thuyết nghiên cứu và xây dựng hệ thống phương trình kinh tế lượng cho 5 mô hình dự báo. Tác giả quy định quy trình thu thập dữ liệu thứ cấp từ cơ sở dữ liệu Stoxplus và Ủy ban Chứng khoán Nhà nước. Chương 3 xác định quy trình phân tích dữ liệu 4 bước: thống kê mô tả, phân tích ma trận tương quan Pearson để kiểm tra sớm đa cộng tuyến, ước lượng đồng thời bằng 3 phương pháp (OLS, FEM, REM), thực hiện kiểm định Hausman để chọn mô hình tối ưu, áp dụng hồi quy từng bước cho mô hình tỷ suất dòng tiền, và cuối cùng dùng hệ số $Adjusted\ R^2$ để đánh giá, so sánh độ chính xác của các mô hình.

Chương 4: Kết quả thực nghiệm về dự báo dòng tiền từ hoạt động kinh doanh của các công ty phi tài chính niêm yết trên thị trường chứng khoán Việt Nam

Chương 4 công bố toàn bộ số liệu xử lý thực nghiệm trên mẫu 142 công ty phi tài chính niêm yết trên HOSE qua 852 quan sát. Sau khi trình bày thống kê mô tả (Bảng 4.1) và ma trận tương quan giữa các biến (Bảng 4.2a, 4.2b, 4.2c), chương này lần lượt trình bày kết quả hồi quy OLS, FEM và REM cho từng mô hình:

• Mô hình lợi nhuận (EARN): Thể hiện ở các Bảng 4.3a, 4.3b (OLS), 4.4a, 4.4b (FEM), 4.5a, 4.5b (REM).
• Mô hình dòng tiền quá khứ (CFO): Trình bày ở Bảng 4.6a, 4.6b (OLS), 4.7a, 4.7b (FEM), 4.8a, 4.8b (REM).
• Mô hình dòng tiền kết hợp dồn tích gộp chung (ACCR): Bảng 4.9a, 4.9b (OLS), 4.10a, 4.10b (FEM), 4.11a, 4.11b (REM).
• Mô hình dòng tiền kết hợp dồn tích cụ thể (SPECIFIC): Bảng 4.12a, 4.12b (OLS), 4.13a, 4.13b (FEM), 4.14a, 4.14b (REM).
• Mô hình tỷ suất dòng tiền (RATIO): Bảng 4.15a, 4.15b (OLS), 4.16a, 4.16b (FEM), 4.17a, 4.17b (REM) và Bảng 4.18 (kết quả hồi quy từng bước).

Các bảng kết quả thực nghiệm chứng minh các biến thông tin kế toán quá khứ đều có ý nghĩa thống kê trong việc giải thích biến thiên của dòng tiền hoạt động kinh doanh tương lai.

Chương 5: Thảo luận kết quả nghiên cứu, các khuyến nghị và kết luận

Chương 5 tiến hành phân tích sâu các kết quả thực nghiệm từ chương 4:

1. Kiểm định Hausman và lựa chọn mô hình: Bảng 5.1 và Bảng 5.2 tổng hợp kết quả kiểm định Hausman, khẳng định mô hình tác động cố định (FEM) phù hợp và tối ưu hơn mô hình tác động ngẫu nhiên (REM) đối với bộ dữ liệu bảng nghiên cứu.
2. Thảo luận các giả thuyết khoa học: Bảng 5.4 đến Bảng 5.9 tổng hợp kết quả hồi quy FEM của các mô hình, thảo luận chi tiết tác động của từng thành phần dồn tích và các tỷ suất dòng tiền.
3. So sánh năng lực dự báo: Bảng 5.3, Bảng 5.10a và Bảng 5.10b thống kê so sánh giá trị $Adjusted\ R^2$. Kết quả khẳng định mô hình kết hợp dòng tiền quá khứ và các thành phần dồn tích cụ thể đạt hệ số giải thích cao nhất, vượt trội hơn tất cả các mô hình còn lại, qua đó chấp nhận hoàn toàn giả thuyết H6.
4. Thiết lập phương trình dự báo thực tiễn: Xây dựng phương trình toán học chuẩn tắc và áp dụng thử nghiệm dự báo dòng tiền cho trường hợp điển hình là Tập đoàn Vingroup (Bảng 5.11).
5. Hệ thống khuyến nghị: Đề xuất các nhóm giải pháp chính sách cho Bộ Tài chính, giải pháp quản trị cho doanh nghiệp và định hướng phân tích cho nhà đầu tư.

---

Kết quả và những đóng góp mới

Kết quả nghiên cứu chính

1. Xác nhận năng lực dự báo của thông tin kế toán: Cả lợi nhuận quá khứ, dòng tiền quá khứ, các thành phần dồn tích và tỷ suất dòng tiền đều có khả năng giải thích và dự báo dòng tiền hoạt động kinh doanh tương lai của các công ty phi tài chính trên sàn HOSE (chấp nhận các giả thuyết từ H1 đến H5).
2. Khẳng định mô hình tối ưu: Mô hình kết hợp dòng tiền từ hoạt động kinh doanh quá khứ với các thành phần dồn tích cụ thể (khấu hao tài sản cố định, biến động các khoản phải thu, biến động hàng tồn kho, biến động chi phí trả trước, biến động các khoản phải trả) là mô hình có hệ số $Adjusted\ R^2$ cao nhất và năng lực dự báo tốt nhất (chấp nhận giả thuyết H6).
3. Phương pháp ước lượng phù hợp: Kiểm định Hausman xác nhận mô hình tác động cố định (FEM) kiểm soát hiệu quả các đặc tính cố định không quan sát được của từng doanh nghiệp, cho kết quả ước lượng chuẩn xác hơn mô hình OLS gộp và REM.

Đóng góp về mặt lý luận

• Hệ thống hóa toàn diện cơ sở lý luận về mối quan hệ tương hỗ giữa kế toán dồn tích và kế toán tiền trong chức năng cung cấp thông tin dự báo tài chính.
• Bổ sung bằng chứng thực nghiệm từ một thị trường chứng khoán mới nổi (Việt Nam) vào kho tàng y văn quốc tế, giải quyết các mâu thuẫn giữa trường phái FASB (ưu tiên lợi nhuận) và trường phái IASB/VAS (kết hợp dòng tiền và dồn tích).
• Khẳng định tính ưu việt của phương pháp phân rã chi tiết các cấu phần dồn tích trong việc nâng cao độ chuẩn xác của dự báo dòng tiền kinh doanh.

Đóng góp về mặt thực tiễn

• Thiết lập phương trình hồi quy dự báo thực nghiệm cụ thể, có thể ứng dụng trực tiếp để ước tính dòng tiền cho các doanh nghiệp phi tài chính niêm yết tại Việt Nam.
• Cung cấp công cụ phân tích hữu hiệu cho các chuyên viên tín dụng ngân hàng trong việc thẩm định khả năng tạo tiền thực tế của bên đi vay thay vì chỉ nhìn vào chỉ tiêu lợi nhuận danh nghĩa.
• Giúp các nhà đầu tư trên thị trường chứng khoán nhận diện chất lượng lợi nhuận và hạn chế rủi ro thao túng số liệu thông qua việc theo dõi các khoản mục dồn tích trọng yếu.

Kiến nghị và giải pháp đề xuất

• Đối với Bộ Tài chính và Cơ quan Quản lý Nhà nước:
  • Hoàn thiện và cập nhật Chuẩn mực kế toán Việt Nam phù hợp hơn với Chuẩn mực kế toán quốc tế (IAS 7/IFRS).
  • Tăng cường quy định bắt buộc thuyết minh chi tiết các cấu phần dồn tích (khoản phải thu, hàng tồn kho, chi phí trả trước, trích lập dự phòng) trên Báo cáo tài chính.
  • Khuyến khích và từng bước chuẩn hóa việc công bố thông tin dự báo dòng tiền đối với các công ty quy mô lớn niêm yết trên sàn chứng khoán.
• Đối với doanh nghiệp:
  • Chuyển đổi công tác lập kế hoạch tài chính từ phương pháp định tính kinh nghiệm sang ứng dụng các mô hình kinh tế lượng định lượng.
  • Xây dựng hệ thống cảnh báo sớm dòng tiền thông qua việc kiểm soát chặt chẽ các biến động vốn lưu động (khoản phải thu, hàng tồn kho và khoản phải trả).
• Đối với nhà đầu tư và tổ chức tài chính:
  • Kết hợp phân tích đồng thời Báo cáo kết quả kinh doanh và Báo cáo lưu chuyển tiền tệ khi ra quyết định đầu tư hoặc cấp tín dụng.
  • Sử dụng mô hình dồn tích cụ thể để kiểm tra tính bền vững của dòng tiền kinh doanh.

---

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

Hạn chế của luận án

• Về không gian và mẫu nghiên cứu: Luận án chỉ giới hạn khảo sát 142 công ty phi tài chính niêm yết trên Sở Giao dịch Chứng khoán TP.HCM (HOSE). Chưa bao quát các doanh nghiệp niêm yết trên Sở Giao dịch Chứng khoán Hà Nội (HNX), sàn UPCoM và khối doanh nghiệp chưa niêm yết.
• Về nhóm ngành: Loại bỏ hoàn toàn khối doanh nghiệp ngành tài chính (ngân hàng, bảo hiểm, công ty chứng khoán) do cấu trúc báo cáo đặc thù.
• Về biến số nghiên cứu: Chưa tích hợp các yếu tố phi tài chính và đặc tính quản trị như thời gian hoạt động, thời gian niêm yết, quy mô lao động, cơ cấu sở hữu hoặc các dấu hiệu gian lận báo cáo tài chính vào mô hình định lượng.

Hướng nghiên cứu tiếp

• Mở rộng phạm vi mẫu nghiên cứu sang toàn bộ các công ty niêm yết trên cả hai sở giao dịch HOSE và HNX, cũng như kéo dài chuỗi dữ liệu thời gian sau năm 2014.
• Bổ sung các biến kiểm soát vi mô (quy mô hội đồng quản trị, sở hữu nhà nước, uy tín công ty kiểm toán) và biến vĩ mô (lạm phát, tốc độ tăng trưởng kinh tế GDP, lãi suất) vào mô hình dự báo dòng tiền.
• Nghiên cứu sâu các mô hình dự báo dòng tiền đặc thù cho từng phân ngành kinh tế riêng biệt.

---

Giá trị tham khảo

Luận án là tài liệu tham khảo học thuật và ứng dụng chuyên sâu cho các nhóm đối tượng:

• Nghiên cứu sinh, học viên cao học và giảng viên: Tham khảo Chương 2 về khung tổng quan lý luận kế toán dồn tích - kế toán tiền, các phương pháp đo lường dòng tiền lịch sử, và tham khảo Chương 3, Chương 4 về quy trình xây dựng mô hình dữ liệu bảng, kỹ thuật xử lý OLS, FEM, REM và kiểm định Hausman trong nghiên cứu kế toán - tài chính thực nghiệm.
• Giám đốc tài chính (CFO) và Kế toán trưởng doanh nghiệp: Ứng dụng phương trình hồi quy và kỹ thuật phân tích các cấu phần dồn tích tại Chương 5 để xây dựng hệ thống dự báo dòng tiền nội bộ và quản trị thanh khoản.
• Chuyên viên phân tích đầu tư và chuyên viên thẩm định tín dụng ngân hàng: Sử dụng các phương trình và mô hình tỷ suất dòng tiền để đánh giá rủi ro tín dụng, định giá cổ phiếu và phát hiện sớm các rủi ro thanh khoản tiềm ẩn của doanh nghiệp.
• Cơ quan quản lý (Bộ Tài chính, Ủy ban Chứng khoán Nhà nước): Tham khảo cơ sở thực nghiệm để xây dựng chính sách chuẩn hóa báo cáo tài chính và quy chế công bố thông tin minh bạch trên thị trường chứng khoán.

---

Câu hỏi thường gặp

1. Luận án sử dụng cỡ mẫu bao nhiêu và giai đoạn nghiên cứu nào?

Luận án sử dụng dữ liệu bảng cân đối gồm 142 công ty phi tài chính niêm yết trên Sở Giao dịch Chứng khoán TP.HCM (HOSE) trong giai đoạn 6 năm liên tục từ năm 2009 đến năm 2014, với niên độ tài chính kết thúc vào ngày 31/12, tạo thành bộ dữ liệu thực nghiệm gồm 852 quan sát ($142 \times 6$).

2. Luận án xây dựng và kiểm định bao nhiêu mô hình dự báo dòng tiền?

Luận án kiểm định 5 mô hình dự báo chính: (1) Mô hình lợi nhuận quá khứ; (2) Mô hình dòng tiền quá khứ; (3) Mô hình dòng tiền kết hợp biến dồn tích gộp chung; (4) Mô hình dòng tiền kết hợp 5 biến dồn tích cụ thể (khấu hao, biến động phải thu, tồn kho, chi phí trả trước, phải trả); (5) Mô hình các tỷ suất tài chính về dòng tiền.

3. Phương pháp ước lượng kinh tế lượng nào được chứng minh là tối ưu nhất trong luận án?

Luận án tiến hành ước lượng đồng thời bằng Pooled OLS, FEM (tác động cố định) và REM (tác động ngẫu nhiên). Kết quả kiểm định Hausman (Bảng 5.1, 5.2) khẳng định mô hình tác động cố định (FEM) là phương pháp phù hợp nhất do kiểm soát được các yếu tố đặc thù cố định không quan sát được của từng công ty.

4. Mô hình nào có năng lực dự báo dòng tiền từ hoạt động kinh doanh tốt nhất?

Mô hình kết hợp dòng tiền từ hoạt động kinh doanh quá khứ và các thành phần dồn tích cụ thể (Mô hình 4) đạt hệ số xác định hiệu chỉnh ($Adjusted\ R^2$) cao nhất trong tất cả các mô hình thực nghiệm (Bảng 5.10a, 5.10b), qua đó chứng minh việc bóc tách chi tiết thông tin dồn tích mang lại độ chính xác dự báo cao nhất.

5. Vì sao các công ty tài chính, ngân hàng, bảo hiểm bị loại khỏi mẫu nghiên cứu?

Các công ty thuộc ngành tài chính (ngân hàng, bảo hiểm, chứng khoán) có chu trình hoạt động, cấu trúc báo cáo tài chính và bản chất dòng tiền kinh doanh rất khác biệt so với các doanh nghiệp sản xuất, thương mại thông thường; đồng thời một số chỉ tiêu dồn tích (như hàng tồn kho) không phát sinh trên báo cáo của nhóm ngành này.

---

Kết luận

Luận án tiến sĩ của tác giả Nguyễn Thanh Hiếu đã giải quyết hệ thống vấn đề lý luận và thực nghiệm về dự báo dòng tiền hoạt động kinh doanh tại các công ty phi tài chính niêm yết trên thị trường chứng khoán Việt Nam giai đoạn 2009–2014. Bằng phương pháp kinh tế lượng chặt chẽ trên bộ dữ liệu bảng 852 quan sát, công trình đã chứng minh mô hình hồi quy tác động cố định (FEM) kết hợp dòng tiền quá khứ với các thành phần dồn tích cụ thể có năng lực dự báo tối ưu nhất. Kết quả nghiên cứu cung cấp cơ sở khoa học xác đáng cho việc hoàn thiện chuẩn mực kế toán, nâng cao năng lực quản trị dòng tiền tại doanh nghiệp và hỗ trợ quá trình ra quyết định của các nhà đầu tư trên thị trường tài chính.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1, Luận án trước hết trình bày lý do lựa chọn đề tài nghiên cứu và xác định mục tiêu nghiên cứu, đối tượng nghiên cứu, phạm vi nghiên cứu. Các mục tiêu nghiên cứu được cụ thể hóa bằng các câu hỏi nghiên cứu, giả thuyết nghiên cứu. Bên cạnh đó, Luận án trình bày khái quát mô hình nghiên cứu và các kết quả nghiên cứu dự kiến sẽ đạt được. Chương 2: Cơ sở lí luận và tổng quan nghiên cứu về dòng tiền và dự báo dòng tiền trong các công ty niêm yết trên thị trường chứng khoán.

Trong Chương 2, Luận án trình bày các vấn đề lý luận về dòng tiền và dự báo dòng tiền trong các công ty niêm yết trên TTCK và tổng quan các công trình nghiên cứu dự báo dòng tiền. Trên cơ sở lý luận và các công trình nghiên cứu đã thực hiện về dự báo dòng tiền, Luận án chỉ ra khoảng trống trong các nghiên cứu đã thực hiện. Chương 3: Xây dựng giả thuyết khoa học và phương pháp nghiên cứu. Kế thừa cơ sở lí thuyết và tổng quan tài liệu ở Chương 2, Chương 3 Luận án 9 trình bày cơ sở xây dựng các giả thuyết khoa học và phương pháp nghiên cứu dự báo dòng tiền từ HĐKD là phương pháp định lượng, sử dụng kĩ thuật hồi quy OLS, REM, FEM và hồi quy từng bước theo 5 mô hình: mô hình lợi nhuận, mô hình dòng tiền, mô hình các thành phần dồn tích gộp chung, mô hình các thành phần dồn tích cụ thể và mô hình tỷ suất dòng tiền.

Chương 4: Kết quả thực nghiệm về dự báo dòng tiền từ hoạt động kinh doanh của các công ty phi tài chính niêm yết trên thị trường chứng khoán Việt Nam. Phần đầu Chương 4, Luận án trình bày khái quát về TTCK Việt Nam, đặc điểm các công ty và công tác dự báo dòng tiền từ HĐKD cho các công ty phi tài chính niêm yết trên TTCK Việt Nam. Phần tiếp theo trong Chương 4, Luận án trình bày sơ lược số liệu thống kê mô tả và phân tích tương quan cho các biến trong mô hình dự báo. Phần cuối của Chương 4, Luận án trình bày cụ thể kết quả hồi quy 5 mô hình dự báo đã xây dựng ở Chương 3 bằng hồi quy bình phương nhỏ nhất thông thường, hồi quy nhân tố ảnh hưởng cố định, hồi quy nhân tố ảnh hưởng ngẫu nhiên (OLS, FEM, REM) và hồi quy từng bước.

Chương 5: Thảo luận kết quả nghiên cứu, các khuyến nghị và kết luận Từ kết quả hồi quy các mô hình dự báo dòng tiền ở Chương 4, trong Chương 5 Luận án sẽ tiến hành thực hiện kiểm định và dựa vào giá trị của hệ số xác địnhhiệu chỉnh (Adjusted R2) của các mô hình để chọn một mô hình phù hợp để thảo luận kết quả trong số các mô hình OLS, REM, FEM. Câu trả lời cho các giả thuyết nghiên cứu về khả năng dự báo dòng tiền của các nhân tố sẽ được trình bày ở Chương 5. Phần cuối của Chương 5, Luận án nêu ra các đề xuất, khuyến nghị cho các Cơ quan quản lý Nhà Nước, nhà quản trị doanh nghiệp và các nhà đầu tư. 10 CHƯƠNG 2 CƠ SỞ LÍ LUẬN VÀ TỔNG QUAN NGHIÊN CỨU VỀ DÒNG TIỀN VÀ DỰ BÁO DÒNG TIỀN TẠI CÁC CÔNG TY NIÊM YẾT TRÊN THỊ TRƯỜNG CHỨNG KHOÁN 2.1 Cơ sở lí luận về dòng tiền và dự báo dòng tiềntrong các công ty niêm yết trên thị trường chứng khoán 2.

Đặc điểm thông tin kế toán theo cơ sở dồn tích và kế toán theo cơ sở tiền Đặc điểm thông tin kế toán phụ thuộc rất nhiều vào cách ứng xử của kế toán đối với các nghiệp vụ kinh tế. Nghiệp vụ kinh tế phát sinh được ghi nhận trên sổ kế toán dựa trên cơ sở số tiền thực tế doanh nghiệp đã thu vào hay chi ra được gọi là kế toán theo cơ sở tiền, dựa trên cơ sở bản chất của nghiệp vụ kinh tế, không phụ thuộc vào số tiền doanh nghiệp thu hay chi được gọi là kế toán theo cơ sở dồn tích. Mỗi cơ sở ghi nhận của kế toán đều có đặc điểm riêng. Để phục vụ công tác dự báo dòng tiền từ HĐKD tương lai, cần tính đến vai trò của cả thông tin kế toán theo cơ sở tiền và thông tin kế toán theo cơ sở dồn tích.

Kế toán theo cơ sở dồn tích Theo kế toán dồn tích, các giao dịch phát sinh doanh thu, chi phí được ghi nhận tại thời điểm giao dịch đó phát sinh, không căn cứ vào thời điểm thu, chi tiền (Bernard, V. Các khoản chi phí được ghi nhận trong kỳ phù hợp với doanh thu được tạo ra trong kỳ đó. Báo cáo tài chính theo cơ sở dồn tích không những cung cấp thông tin về các hoạt động kinh tế đã xảy ra trong quá khứ mà còn cung cấp các thông tin về nghĩa vụ phải trả tiền hay quyền được thu tiền trong tương lai. Kế toán theo cơ sở dồn tích được hầu hết các nước trên thế giới áp dụng.

Tại các nước Châu Âu, kể từ năm 1978 chuyển hướng từ áp dụng kế toán theo cơ sở tiền sang áp dụng kế toán theo cơ sở dồn tích (Fourth EU Accounting Directive, 1978) [81]. Tại Hoa Kỳ, các doanh nghiệp bắt buộc phải áp dụng kế toán theo cơ sở dồn tích khi lập Báo cáo tài chính, phải cung 11 cấp các thông tin về khả năng tạo tiền của doanh nghiệp chứ không chỉ cung cấp các thông tin về các khoản đã thực thu, thực chi (FASB, 1978) [77]. Những đặc điểm thông tin kế toán theo cơ sở dồn tích: Thứ nhất, lợi nhuận mỗi kỳ kế toán được xác định trên cơ sở doanh thu và chi phí của kỳ đó. Lợi nhuận bao gồm số tiền doanh nghiệp đã tạo ra trong kỳ (số thực thu trừ đi số thực chi) cùng với những khoản doanh nghiệp sẽ được thu, sẽ phải chi trả trong tương lai (doanh thu từ bán chịu, chi phí trích trước, chi phí phải trả, chi phí khấu hao tài sản cố định, …).

Vì vậy, lợi nhuận của doanh nghiệp bao gồm hai thành phần: thành phần tiền tệ có thực và thành phần phi tiền tệ. Các thành phần phi tiền tệ này còn được gọi là các thành phần thông tin kế toán theo cơ sở dồn tích có trong lợi nhuận. Mối quan hệ giữa lợi nhuận trong kỳ và các thành phần thông tin kế toán theo cơ sở dồn tích được thể hiện qua phương trình dưới đây: Lợi nhuận = Dòng tiền thuần + Các thành phần dồn tích có trong lợi nhuận(2.1) (Nguồn: Cheng và Hollie, 2008; Dechow, 1994; Dechow và Dichev, 2002; Dechow và cộng sự, 2008) [60], [65], [66], [68] Thứ hai, thông tin kế toán theo cơ sở dồn tích chịu ảnh hưởng bởi các ước tính và đánh giá chủ quan. Các ước tính theo cơ sở dồn tích thể hiện khi lựa chọn phương pháp tính khấu hao tài sản cố định, phương pháp tính giá hàng tồn kho … Theo Graham và cộng sự (2005) [92], khi doanh nghiệp có thể lựa chọn phương pháp ghi sổ thì chất lượng thông tin lợi nhuận công bố có thể ảnh hưởng, thông tin lợi nhuận có thể bị bóp méo và dễ bị khai khống.

Điều này thường xảy ra trước mỗi đợt phát hành cổ phiếu (Erickson và Wang, 1999; Teoh, Wong và Rao, 1998) [75] , [130] hay mỗi khi doanh nghiệp bắt đầu ký kết hợp đồng vay nợ (DeFond và Jiambalvo, 1998; Watts và Zimmerman, 1986) [69, [132]. Thứ ba, kế toán theo cơ sở dồn tích cung cấp thông tin hữu ích và toàn diện (Bierman, H. Kế toán dồn tích không những cung cấp thông tin về các nghiệp vụ đã thu, chi mà còn cung cấp thông tin về các nghiệp vụ sẽ được 12 thu, sẽ phải chi nên giúp các đối tượng sử dụng thông tin đánh giá bao quát về tình hình tài chính của doanh nghiệp cả trong quá khứ, hiện tại và tương lai. Kế toán theo cơ sở tiền Kế toán theo cơ sở tiền ghi nhận các nghiệp vụ kinh tế dựa trên số tiền doanh nghiệp đã thực thu hoặc đã thực chi.

Theo cơ sở này, doanh thu được ghi nhận khi công ty đã thu được tiền, chi phí được ghi nhận khi công ty đã chi tiền và lợi nhuận trong kì là chênh lệch giữa số tiền đã thu và số tiền đã chi trong kì đó. Trong các Chuẩn mực Kế toán và các chính sách kế toán, khi thực hiện kế toán theo cơ sở tiền mặt không có nhiều quy định về các vấn đề như phương pháp khấu hao tài sản cố định, phương pháp ghi nhận doanh thu so với kế toán theo cơ sở dồn tích (Elliott và Elliott, 2007) [73]. Những đặc điểm thông tin kế toán theo cơ sở tiền: thông tin kế toán thiếu phù hợp,không thể hiện chính xác thời điểm phát sinh các nghiệp vụ: Kế toán theo cơ sở tiền ghi nhận thông tin tại thời điểm doanh nghiệp nhận tiền và chi tiền mà không quan tâm tới xuất xứ nghiệp vụ thu tiền hay chi tiền (thời điểm doanh nghiệp bán được hàng, thời điểm phát sinh nghĩa vụ nợ phải trả). Ngoài ra, thông tin kế toán theo cơ sở tiền dễ làm cho người sử dụng báo cáo tài chính đánh giá sai về kết quả kinh doanh trong kỳ của doanh nghiệp do có sự mất cân xứng về thời điểm ghi nhận doanh thu và chi phí.

So sánh đặc điểm thông tin kế toán theo cơ sở dồn tích và theo cơ sở tiền Thứ nhất, thông tin kế toán theo cơ sở tiền mặt khách quan, dễ hiểu hơn thông tin kế toán theo cơ sở dồn tích. Elliott và Elliott (2007) [73] cho rằng thông tin kế toán theo cơ sở tiền mặt đáng tin cậy hơn thông tin kế toán theo cơ sở dồn tích do kế toán theo cơ sở tiền mặt chỉ ghi nhận những thông tin về dòng tiền thực tế của doanh nghiệp mà không dự tính trước khả năng phát sinh dòng tiền của doanh nghiệp trong tương lai. Murdoch và cộng sự (1989) [115] nhận định rằng: các chuyên gia kế toán ưa chuộng kế toán theo cơ sở dồn tích còn các nhà đầu tư ưa chuộng kế toán theo cơ sở tiền. Theo Athukorala và Reid (2003); Elliot và Elliot (2007) [34], [73], thông tin kế 13 toán theo cơ sở tiền mặt khách quan hơn thông tin kế toán theo cơ sở dồn tích bởi vì kế toán theo cơ sở tiền mặt ít bị ảnh hưởng bởi sự toan tính của doanh nghiệp trong việc xác định giá trị ghi sổ của tài sản, công nợ trên báo cáo tài chính.

Tính khách quan của thông tin về dòng tiền rất có ích khi thực hiện so sánh hoạt động kinh doanh của các công ty vì nó không bị ảnh hưởng bởi việc các công ty sử dụng các chính sách kế toán khác nhau (Chotkunakitti, 2005; IASB, 2001) [61],[98].