CHƯƠNG 1.1 Lý do chọn đề tài Dự báo giá chứng khoán là một trong những chủ đề quan trọng của ngành tài chính được sự đầu tư tỉ mỉ của nhiều nhà nghiên cứu trên toàn thế giới, ở Việt Nam cũng không ngoại lệ. Năm 2018 khép lại, thị trường chứng khoán Việt Nam đóng cửa với mức lao dốc xuống còn 892.3% so với đầu năm. Nhưng cũng trong thời gian này, năm 2018, chỉ số VN-INDEX đã thiết lập mốc cao nhất của mọi thời đại 1204.33 điểm vào ngày 9/4/2018. Vào bốn tháng đầu năm, ngành ngân hàng đã tăng 22.4%, nguồn vốn đổ dồn vào Việt Nam, thị trường tăng mạnh làm các nhà quản lý quỹ không biết giải ngân như thế nào.
Nhưng với 3 lần tăng lãi suất của FED cùng với sự kiện chiến thương mại Mỹ-Trung Quốc đã ảnh hưởng mạnh đến dòng vốn chạy vào thị trường chứng khoán trên toàn cầu. Từ Trung Quốc, sau đó đến Mỹ điểm chứng khoán giảm mạnh làm ảnh hưởng lan tỏa đến thị trường chứng khoán Việt Nam (TTCK VN). Với việc bán ròng liên tục của các nhà đầu tư nước ngoài khiến thị trường biến động với biên độ lớn. Thống kê cho thấy TTCK VN giảm hơn 3% với 7 phiên trong năm, trong đó có phiên giảm hơn 5%, có thời điểm chỉ số VN-INDEX xuống thấp nhất trong năm là 880.85 điểm ngày 30/10/2018 và đóng cửa ngày này ở mức 888.
Với sự biến động mạnh của thị trường chứng khoán năm 2018, luận văn đã tập trung vào nghiên cứu thực trạng này và làm rõ nhân tố tác động của chiến tranh thương mại Mỹ-Trung Quốc lên thị trường chứng khoán như thế nào bằng việc đưa nhân tố chiến tranh thương mại Mỹ-Trung Quốc vào phương pháp định lượng để dự báo chỉ số chứng khoán và kiểm thử độ chính xác của dự báo.2 Mục tiêu nghiên cứu đề tài Mục tiêu nghiên cứu của đề tài là ứng dụng mạng thần kinh nhân tạo để dự báo giá thị trường chứng khoán tại Việt Nam, đồng thời kiểm định độ chính xác của phương pháp lai ghép trong dự báo có cải thiện tốt hơn không so với phương pháp tiếp cận thuần kỹ TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail. Mục tiêu của đề tài cũng làm rõ tác động mạnh của chiến tranh thương mại Mỹ- Trung Quốc khi thêm nhân tố tác động vĩ mô này vào dự báo. Để đạt được mục tiêu đề ra, luận văn thống kê lại và xem xét nghiên cứu những yếu tố nào đưa vào mô hình dự báo. Luận văn cũng sẽ cân nhắc tính hiệu quả của mô hình dự báo lai ghép cho chỉ chứng khoán Việt Nam.3 Phương pháp nghiên cứu Phương pháp dự báo mà đề tài sử dụng là nền tảng trí tuệ nhân tạo chạy trên mạng thần kinh nhân tạo với mô hình mạng nhiều lớp và thuật toán lan truyền ngược nhằm tăng tỷ lệ chính xác cũng như cải thiện thời gian tính toán trên một khối lượng dữ liệu lớn tồn tại trong thực tế.
Dữ liệu được dùng trong nghiên cứu là những chỉ số liên quan đến VN-INDEX trong những ngày giao dịch của năm 2018 (như giá mở cửa, giá đóng cửa, giá cao nhất, giá thấp nhất,…) Những dữ liệu này được lấy từ các nguồn chứng khoán Việt Nam rất dễ tiếp cận, đối chiếu và tin cậy. TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com 3 CHƯƠNG 2. TỔNG QUAN CÁC NGHIÊN CỨU TRƯỚC ĐÂY TTCK chịu sự tác động bởi nhiều yếu tố từ vi mô cho đến vĩ mô. Còn chỉ số chứng khoán là đại diện cho tình hình của TTCK.
Lý thuyết định giá kinh doanh chênh lệch APT (Arbitrage Pricing Theory) được phát triển bởi Stephen A. Ross (1976) cho rằng tỉ suất sinh lời kỳ vọng của chứng khoán được xác định bằng phương trình k nhân tố: RJ = αj + βj,1F2 +…+ βj,KFK + uj Bằng thực nghiệm nhiều nhà khoa học đã chứng minh các nhân tố chính này là: (1) Lạm phát: là nhân tố tác động mạnh mẽ đến giá cổ phiếu. Lạm phát tăng là một trong những biểu hiện bất ổn của nền kinh tế nhất là khi chính phủ không thành công trong việc kiềm chế lạm phát leo thang. Tâm lí đám đông xuất hiện trong việc bán tháo cổ phiếu do khủng hoảng niềm tin lại làm cho chỉ số TTCK giảm.
Hậu quả là thị trường diễn ra tình trạng kém thanh khoản nghiêm trọng. Do đó, lạm phát chỉ tác động trực tiếp đến giá cổ phiếu ở những quốc gia có lạm phát biến động thất thường cộng với việc nhà đầu tư mất niềm tin vào khả năng kiểm soát của chính phủ. (Fama, 1991), (Mohamed et al. (2) Lãi suất: trên thị trường tiền tệ, biến động của lãi suất có tác động gián tiếp nhưng rất nhạy cảm đến TTCK.
Lãi suất tăng sẽ thu hút dòng tiền gửi vào hệ thống ngân hàng làm cho dòng tiền đổ vào TTCK bị ảnh hưởng. Trạng thái này làm cho tỷ suất sinh lợi kỳ vọng trên TTCK phải tăng do nhà đầu tư đòi hỏi một mức cao hơn tỷ suất sinh lợi từ hệ thống ngân hàng. Điều này dẫn đến sự sụt giảm giá cổ phiếu. (Fama, 1981) (3) Tỉ giá hối đoái: là một trong những nhân tố có tác động đến giá cổ phiếu, những doanh nghiệp xuất khẩu chịu tác động mạnh bởi tỉ giá hối đoái, do đó chúng tác động mạnh tới sự thay đổi giá cổ phiếu của các doanh nghiệp này.
Và tỉ giá hối đoái có thể ảnh hưởng lên tỷ suất sinh lợi của cổ phiếu thông qua tác động của nó đối với dòng vốn đầu tư vào TTCK của các quốc gia. Sự lo ngại giảm giá đồng tiền trong nước sẽ làm TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com 4 cho các nhà đầu tư nước ngoài rút khỏi thị trường, còn nếu nội tệ được kỳ vọng tăng giá thì nó sẽ trở nên hấp dẫn với nhà đầu tư nước ngoài, nên sẽ ảnh hưởng đến TTCK của quốc gia. Bên cạnh đó, sự gia tăng đột ngột của tỉ giá hối đoái có thể là biểu hiện của một nền kinh tế và chính sách điều hành kinh tế yếu kém làm cho nhà đầu tư, đặc biệt là nhà đầu tư nước ngoài mất niềm tin vào nền kinh tế và chính sách điều hành của Chính phủ sẽ rút vốn ra khỏi TTCK (Bailey & Chung, 1995). Tuy nhiên, các nghiên cứu của (Christopher et al., 2006), (Suliaman et al., 2012) không tìm thấy tác động của tỉ giá hối đoái đến giá chứng khoán.
(4) Giá vàng thế giới: vàng được xem là cách để phòng ngừa rủi ro khi nền kinh tế suy thoái, dòng tiền từ TTCK sẽ dịch chuyển sang thị trường vàng để giảm thiểu rủi ro. Khi nền kinh tế cơ bản được phục hồi, các nhà đầu tư sẽ bán những tài sản trú ẩn an toàn này và dòng vốn sẽ lại dịch chuyển vào TTCK. Tuy nhiên, người dân Việt Nam có xu hướng tích trữ vàng, đặc biệt là trong những giai đoạn nền kinh tế yếu kém, lạm phát cao. (Trương Đông Lộc, 2014) (5) Cung tiền: Khi tác động đến nguồn cung tiền đang lưu thông sẽ có tác động nhạy cảm đến TTCK.
Bằng cách hút một lượng tiền lớn ra khỏi lưu thông sẽ gây ảnh hưởng trực tiếp đến nhà đầu tư bởi bị giới hạn nguồn vốn kinh doanh dẫn đến bị giới hạn trong việc mua cổ phiếu và TTCK bị ảnh hưởng là một điều tất yếu. Ngược lại việc tăng lượng tiền trong lưu thông sẽ tác động đến việc tăng sức cầu cổ phiếu và TTCK cũng bị tác động. (Chen et al. (6) Tăng trưởng kinh tế: thường được thể hiện qua tăng trưởng GDP hay chỉ số sản lượng công nghiệp của quốc gia (đối với những nước công nghiệp phát triển) có mối quan hệ mật thiết với giá cổ phiếu.
Kinh tế tăng trưởng có ảnh hưởng rất rõ đến suất sinh lợi của cổ phiếu nói riêng và TTCK nói chung. Khi nhà đầu tư kỳ vọng tăng trưởng kinh tế tốt, họ kỳ vọng giá cổ phiếu tăng và điều này sẽ tăng dòng vốn vào TTCK. Ngược lại, TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com 5 nền kinh tế được kỳ vọng là giảm sút hoặc thậm chí suy thoái thì nhà đầu tư có xu hướng rút vốn ra khỏi TTCK. (7) Tỉ suất sinh lợi của các TTCK thế giới: việc hội nhập ngày càng sâu rộng vào thị trường tài chính quốc tế, những biến động của chỉ số chứng khoán khu vực hay từ các thị trường lớn của thế giới sẽ có tác động nhất định đến giá cổ phiếu của một quốc gia.
Ngoài ra, chỉ số giá của một số thị trường lớn còn phản ánh tình trạng của nền kinh tế khu vực, thế giới và có thể tác động đến giá chứng khoán của một quốc gia cụ thể. (8) Giá dầu: giá dầu tăng 1 USD/thùng thì chỉ số VN-Index tăng gần 4. Theo nghiên cứu, mối tương quan giữa giá dầu với giá chứng khoán ở các nước xuất khẩu dầu mỏ là tỉ lệ thuận, và ngược lại là tỉ lệ nghịch với những nước nhập khẩu dầu mỏ. Việt Nam không phải là một quốc gia xuất khẩu dầu mỏ mà lại thể hiện tương quan thuận vì biến động giá xăng dầu khi thể hiện ra trên thị trường chịu nhiều sự can thiệp từ chính phủ, nên tín hiệu từ nhân tố này đã sai lệch.
TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com 6 CHƯƠNG 3. PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU 3.1 TỔNG QUAN PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU ĐỊNH LƯỢNG Phương pháp dùng để dự báo chỉ số VN-INDEX trong nghiên cứu là một phương pháp định lượng với tên gọi phương pháp lai ghép. Việc áp dụng phương pháp định lượng đã được thực tiễn chứng minh về độ chính xác rất tốt, nên đề tài nghiên cứu đặt ra một phương pháp lai ghép với nền tảng mạng thần kinh nhân tạo với kỳ vọng hoàn thiện độ chính xác của dự báo tốt hơn nữa khi thêm vào biến cơ bản là tác động của nhân tố vĩ mô chiến tranh thương mại Mỹ-Trung Quốc. Trước khi đi vào phương pháp lai ghép, đề tài nghiên cứu sẽ hệ thống lại các kiên thức về phương pháp định lượng.
Phương pháp định lượng dựa trên các mô hình toán học và dữ liệu quá khứ để phát hiện sự vận động trong tương lai theo một quy luật nào đó với giả định các yếu tố trong quá khứ sẽ lặp lại. Các mô hình được sử dụng rộng rãi ngày nay như mô hình chuỗi thời gian, biến nhân quả hoặc phương pháp khá phức tạp hơn là mạng tế bào thần kinh nhân tạo ANN (Artificial neural network). a/ Mô hình chuỗi thời gian Là mô hình dự báo giá trị tương lai của một biến số nào đó bằng việc phân tích số liệu quá khứ và hiện tại của những biến đó với giả định tương lai của biến cần dự báo sẽ giữ nguyên xu thế trong quá khứ.