Tổng quan nghiên cứu

Quá trình công nghiệp hóa và đô thị hóa tại Việt Nam trong những năm qua đã tạo ra sự chuyển dịch mạnh mẽ về cơ cấu sử dụng đất. Theo thống kê của Bộ Tài nguyên và Môi trường, chỉ trong giai đoạn 2001 - 2007, cả nước đã thu hồi trên 500.000 ha đất nông nghiệp để chuyển sang mục đích phi nông nghiệp, làm ảnh hưởng trực tiếp đến đời sống và việc làm của khoảng 3,5 triệu lao động nông thôn. Tại Thành phố Hồ Chí Minh – đầu tàu kinh tế cả nước với tốc độ tăng trưởng GDP bình quân trên 10%/năm, áp lực mở rộng không gian công nghiệp đã dẫn đến quyết định thu hồi hàng chục nghìn hecta đất nông nghiệp tại các huyện ngoại thành, trong đó có huyện Củ Chi.

Dự án Khu công nghiệp Tân Phú Trung với quy mô 552,3 ha tại hai xã Tân Phú Trung và Tân Thông Hội đã tác động đến sinh kế của khoảng 900 hộ gia đình. Việc chuyển đổi đất canh tác sang phục vụ phát triển hạ tầng kỹ thuật và thu hút 47 doanh nghiệp đầu tư thứ cấp mang lại nhiều giá trị phát triển kinh tế vĩ mô, nhưng đồng thời cũng đặt người nông dân địa phương vào tình thế mất đi tư liệu sản xuất cốt lõi.

Luận văn thạc sĩ kinh tế của tác giả Nguyễn Huỳnh Sơn Vũ (Trường Đại học Kinh tế TP. Hồ Chí Minh, năm 2011, dưới sự hướng dẫn của PGS.TS. Đinh Phi Hổ) tập trung giải quyết vấn đề cấp thiết: Đánh giá thực trạng đời sống, biến động việc làm, điều kiện sinh hoạt và các nhân tố thúc đẩy hoặc cản trở sự cải thiện thu nhập của người dân sau khi bị thu hồi đất. Nghiên cứu cung cấp hệ thống luận cứ thực nghiệm giá trị, giúp các nhà hoạch định chính sách nhận diện rõ các rủi ro xã hội và đề xuất những giải pháp phục hồi sinh kế bền vững cho người dân vùng chuyển đổi đất.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu ứng dụng Khung phân tích sinh kế bền vững (Sustainable Livelihoods Framework) do Bộ Phát triển Quốc tế Vương quốc Anh (DFID, 1999) ban hành làm nền tảng lý thuyết chủ đạo. Khung phân tích này nhận định sinh kế của hộ gia đình được hình thành từ năm nguồn vốn căn bản: vốn tự nhiên (đất đai, tài nguyên), vốn con người (trình độ học vấn, kỹ năng, sức lao động), vốn vật chất (nhà ở, trang thiết bị), vốn tài chính (tiền đền bù, thu nhập, tín dụng) và vốn xã hội (mối quan hệ cộng đồng, mạng lưới tương trợ). Khi Nhà nước thu hồi đất, nguồn vốn tự nhiên bị sụt giảm nghiêm trọng, buộc nông hộ phải tái cấu trúc các nguồn vốn còn lại để hình thành chiến lược sinh kế mới (nông nghiệp hoặc phi nông nghiệp) nhằm đạt được kết quả sinh kế mong đợi.

Bên cạnh đó, tác giả kết hợp lý thuyết về tái định cư bắt buộc và phục hồi thu nhập của Ngân hàng Thế giới (World Bank, 2004) cùng Ngân hàng Phát triển Châu Á (ADB, 1995, 2006). Nguyên tắc cốt lõi được khẳng định là: Mức sống và khả năng tạo thu nhập của người dân sau khi thực hiện dự án phải bằng hoặc cao hơn so với trước khi bị thu hồi đất.

Nghiên cứu cũng vận dụng hệ thống khái niệm pháp lý chuẩn mực theo Luật Đất đai năm 2003, Nghị định số 197/2004/NĐ-CP, Nghị định số 17/2006/NĐ-CP và Nghị định số 69/2009/NĐ-CP của Chính phủ quy định về bồi thường, hỗ trợ chuyển đổi nghề và bố trí tái định cư khi Nhà nước thu hồi đất vì lợi ích quốc gia và công cộng.

Phương pháp nghiên cứu

Để thực hiện đề tài, tác giả kết hợp hài hòa giữa nguồn dữ liệu thứ cấp và dữ liệu sơ cấp thực địa:

  • Dữ liệu thứ cấp: Thu thập từ Niên giám thống kê Thành phố Hồ Chí Minh, Phòng Thống kê huyện Củ Chi, Quyết định số 3045/QĐ-UBND và Nghị quyết số 10/2007/NQ-CP liên quan đến quy hoạch sử dụng 5.702,5 ha đất nông nghiệp huyện Củ Chi giai đoạn 2006 - 2010.
  • Dữ liệu sơ cấp: Khảo sát trực tiếp 94 hộ gia đình bị thu hồi đất tại xã Tân Phú Trung theo phương pháp chọn mẫu phi xác suất (mẫu quả cầu tuyết - snowball sampling) do hạn chế trong việc tiếp cận danh sách đầy đủ các hộ bị ảnh hưởng. Dữ liệu được thu thập tại hai mốc thời gian: năm 2006 (thời điểm nhận tiền đền bù) và năm 2010 (thời điểm đã ổn định cuộc sống). Để đảm bảo tính chuẩn xác khi so sánh mức thu nhập giữa hai mốc thời gian, nghiên cứu sử dụng chỉ số giá tiêu dùng (CPI) giai đoạn 2007 - 2010 do Tổng cục Thống kê công bố (lần lượt là 8,30%, 22,97%, 6,52% và 9,19%) để quy đổi giá trị về mặt bằng năm 2010.

Về phương pháp phân tích: Luận văn sử dụng phương pháp thống kê mô tả nhằm phác họa bức tranh toàn cảnh về nhân khẩu, học vấn, nhà ở, điều kiện sinh hoạt; đồng thời xây dựng mô hình kinh tế lượng hồi quy Binary Logistic. Mô hình Binary Logistic được lựa chọn vì biến phụ thuộc nhận giá trị nhị phân (1 = hộ có thu nhập cải thiện/tăng lên; 0 = hộ không cải thiện thu nhập). Mô hình gồm 7 biến độc lập quan sát: trình độ học vấn chủ hộ (edu), tuổi chủ hộ (TuoiCh), tỷ lệ phụ thuộc (tlpthuoc), số lao động (ldong), diện tích đất thu hồi (dtdth), biến giả đầu tư vốn đền bù vào sản xuất kinh doanh (D-Invest) và biến giả có lao động làm việc tại Khu công nghiệp Tân Phú Trung (D-Ldong). Mức độ phù hợp của mô hình được kiểm định thông qua kiểm định Wald và kiểm định Omnibus.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Khảo sát thực địa trên 94 hộ gia đình với 418 nhân khẩu (nữ chiếm 52,15%) và 233 lao động (bình quân 2,48 lao động/hộ) mang lại nhiều phát hiện quan trọng:

Thứ nhất, về trình độ học vấn và năng lực nguồn nhân lực: Trình độ văn hóa của các chủ hộ còn rất hạn chế khi có tới 46,8% chủ hộ chỉ đạt trình độ cấp 1, 36,2% đạt cấp 2, 12,8% đạt cấp 3; trong khi trình độ trung học chuyên nghiệp và đại học chỉ chiếm lần lượt 2,1% và 1,1%. Số năm đi học bình quân của chủ hộ chỉ ở mức 6,03 năm. Đối với lực lượng lao động của các hộ, nhóm có trình độ cấp 2 và cấp 3 chiếm đa số với 70,4%, trong khi tỷ lệ có bằng đại học chỉ đạt 4,7%.

Thứ hai, về chuyển dịch cơ cấu lao động và việc làm: Do mất đất sản xuất, cơ cấu việc làm đã có sự chuyển biến rõ rệt. Tỷ lệ lao động hoạt động trong khu vực phi nông nghiệp chiếm tới 88,41% (206 người), trong khi lao động nông nghiệp giảm sâu chỉ còn 11,59% (27 người). Độ tuổi lao động tập trung phần lớn ở nhóm từ 21 - 40 tuổi (chiếm 62,66%), tạo điều kiện thuận lợi cho việc thích ứng với môi trường làm việc công nghiệp hoặc dịch vụ đô thị.

Thứ ba, về điều kiện sống và cơ sở hạ tầng sinh hoạt: Toàn bộ 100% hộ dân khảo sát đều sử dụng điện lưới quốc gia có đồng hồ riêng và 100% sử dụng nguồn nước ngầm cho sinh hoạt. Đánh giá về giao thông cho thấy sự thuận tiện lớn khi 65,96% hộ chỉ cách trung tâm huyện Củ Chi từ 7 - 8 km và 53,19% hộ cách chợ dân sinh từ 1.000 m đến 2.000 m. Tuy nhiên, có 2,13% số hộ bày tỏ quan ngại về chất lượng nước ngầm có nguy cơ ô nhiễm do các nhà máy trong khu công nghiệp xả thải.

Thứ tư, về các nhân tố tác động đến xác suất cải thiện thu nhập: Kết quả ước lượng mô hình hồi quy Binary Logistic chỉ ra rằng trình độ học vấn chủ hộ, số lao động trong hộ, việc sử dụng tiền đền bù để tái đầu tư sản xuất kinh doanh và việc có thành viên làm việc trong Khu công nghiệp Tân Phú Trung có tác động đồng biến có ý nghĩa thống kê tới xác suất gia tăng thu nhập. Ngược lại, tỷ lệ người phụ thuộc trong gia đình và diện tích đất bị thu hồi có tác động nghịch biến đến khả năng phục hồi tài chính của hộ.

Thảo luận kết quả

Thực tế nghiên cứu cho thấy, việc thu hồi đất nông nghiệp tạo ra cú sốc sinh kế đáng kể. Đối với các hộ nông dân cao tuổi (nhóm chủ hộ trên 60 tuổi chiếm 29,79%), việc mất đất đồng nghĩa với việc mất hoàn toàn kế sinh nhai truyền thống do họ khó có khả năng chuyển đổi nghề nghiệp sang các ngành công nghiệp đòi hỏi kỹ thuật hoặc sức khỏe.

Nhiều hộ gia đình khi nhận khoản tiền đền bù lớn một lần thường có xu hướng phân bổ vào việc xây sửa nhà cửa và mua sắm tiện nghi sinh hoạt thay vì tích lũy tư bản hoặc đầu tư mở rộng dịch vụ. Những hộ chủ động chuyển đổi sang mở hàng quán, làm dịch vụ thương mại nhỏ hoặc có con em làm công nhân tại Khu công nghiệp Tân Phú Trung có mức độ phục hồi thu nhập nhanh và ổn định hơn hẳn.

Kết quả này hoàn toàn tương đồng với các công trình nghiên cứu trước đây tại Việt Nam, tiêu biểu như nghiên cứu của tác giả Lê Văn Thành (2008) tại TP. Hồ Chí Minh và nghiên cứu của Thái Thanh Phong (2009). Cả hai nghiên cứu đều chỉ ra rằng khoản tiền bồi thường chỉ phát huy tác dụng bền vững khi đi kèm với năng lực quản lý tài chính hộ gia đình và chiến lược đào tạo nghề dài hạn.

Để trực quan hóa các kết quả phân tích, dữ liệu nghiên cứu có thể được trình bày hiệu quả qua biểu đồ tròn so sánh cơ cấu ngành nghề lao động trước và sau năm 2006, kết hợp với bảng ma trận hệ số hồi quy Binary Logistic thể hiện rõ mức tác động biên của từng biến độc lập lên xác suất cải thiện thu nhập của nông hộ.

Đề xuất và khuyến nghị

Nhằm nâng cao đời sống và trợ giúp người dân phục hồi sinh kế bền vững sau khi bị thu hồi đất, luận văn đưa ra 4 nhóm giải pháp cụ thể:

  1. Đổi mới và nâng cao chất lượng công tác đào tạo nghề gắn với nhu cầu thực tế:

    • Hành động: Thiết kế các khóa đào tạo nghề kỹ thuật ngắn hạn (3 - 6 tháng) và kỹ năng vận hành công nghiệp phù hợp với trình độ học vấn của người dân địa phương (trên 70% có trình độ phổ thông cơ sở).
    • Chỉ tiêu mục tiêu: Đạt tỷ lệ tối thiểu 70% lao động bị thu hồi đất trong độ tuổi 21 - 40 được hỗ trợ đào tạo nghề miễn phí trong vòng 12 tháng sau khi nhận tiền đền bù.
    • Thời gian & Chủ thể: Triển khai liên tục từ năm 2011; UBND huyện Củ Chi phối hợp với Trung tâm Dạy nghề huyện và Ban Quản lý Khu công nghiệp Tân Phú Trung chịu trách nhiệm thực hiện.

  2. Thiết lập cơ chế ưu tiên giải quyết việc làm tại chỗ:

    • Hành động: Ban hành quy chế phối hợp bắt buộc giữa chính quyền địa phương và các doanh nghiệp thứ cấp hoạt động trong Khu công nghiệp Tân Phú Trung về việc tiếp nhận lao động địa phương.
    • Chỉ tiêu mục tiêu: Cam kết dành ít nhất 20% đến 30% chỉ tiêu tuyển dụng lao động phổ thông và dịch vụ phụ trợ cho các thành viên thuộc hộ gia đình bị giải tỏa đất.
    • Thời gian & Chủ thể: Thực hiện định kỳ hàng năm; Công ty Cổ phần Phát triển Đô thị Sài Gòn - Tây Bắc (chủ đầu tư KCN) và các doanh nghiệp tuyển dụng phối hợp thực hiện.

  3. Hướng dẫn quản lý tài chính và hỗ trợ vốn tín dụng sản xuất kinh doanh:

    • Hành động: Tổ chức các buổi tư vấn quản lý chi tiêu từ nguồn tiền đền bù, ngăn ngừa tình trạng tiêu dùng phung phí; đồng thời mở rộng các gói vay ưu đãi từ Ngân hàng Chính sách Xã hội để hỗ trợ người dân chuyển đổi sang kinh doanh thương mại, dịch vụ nhỏ.
    • Chỉ tiêu mục tiêu: Đạt 100% hộ gia đình có nhu cầu vay vốn phát triển kinh tế phi nông nghiệp được tiếp cận nguồn vốn lãi suất ưu đãi trong vòng 6 tháng sau khi bàn giao đất.
    • Thời gian & Chủ thể: Giai đoạn 2011 - 2015; Ngân hàng Chính sách Xã hội chi nhánh Củ Chi phối hợp cùng Hội Nông dân và Hội Phụ nữ xã Tân Phú Trung.

  4. Quy hoạch đồng bộ hạ tầng an sinh xã hội và giám sát môi trường sống:

    • Hành động: Hoàn thiện nâng cấp 100% các tuyến đường giao thông liên ấp bằng bê tông nhựa nóng, xây dựng mạng lưới trạm cấp nước sạch tập trung thay thế việc khai thác nước ngầm tự phát, đồng thời lắp đặt hệ thống quan trắc nước thải công nghiệp nghiêm ngặt.
    • Chỉ tiêu mục tiêu: Giữ vững 100% hộ dân tiếp cận nguồn nước sạch đạt quy chuẩn và loại trừ hoàn toàn nguy cơ xả thải gây ô nhiễm môi trường sống khu dân cư.
    • Thời gian & Chủ thể: Hoàn thành trong giai đoạn 2011 - 2013; Phòng Tài nguyên và Môi trường huyện Củ Chi cùng Ban Quản lý các Khu chế xuất và Công nghiệp TP.HCM (HEPZA) giám sát.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Nội dung và kết quả nghiên cứu của luận văn mang lại giá trị ứng dụng thiết thực cho 4 nhóm đối tượng chính:

  1. Cơ quan quản lý nhà nước và cán bộ hoạch định chính sách đất đai: Cung cấp bằng chứng thực tiễn về mức độ tác động của việc thu hồi đất đến an sinh hộ gia đình, giúp hoàn thiện khung chính sách bồi thường, hỗ trợ tái định cư theo Luật Đất đai và các nghị định hướng dẫn thi hành.
  2. Chủ đầu tư hạ tầng khu công nghiệp và doanh nghiệp tuyển dụng: Giúp các chủ đầu tư như Công ty Cổ phần Phát triển Đô thị Sài Gòn - Tây Bắc xây dựng kế hoạch trách nhiệm xã hội doanh nghiệp (CSR), chủ động xây dựng phương án liên kết đào tạo và tuyển dụng lao động bản địa hiệu quả.
  3. Giảng viên, học viên cao học và sinh viên khối ngành Kinh tế phát triển, Quản lý đất đai: Cung cấp tài liệu tham khảo học thuật giá trị về phương pháp ứng dụng Khung sinh kế bền vững DFID và quy trình xây dựng mô hình định lượng Binary Logistic trong phân tích dữ liệu vi mô kinh tế hộ.
  4. Các tổ chức xã hội và chuyên gia tư vấn an sinh cộng đồng: Sử dụng làm tài liệu tham chiếu thực tế để thiết kế các chương trình hỗ trợ sinh kế, tài chính vi mô và tư vấn tâm lý - xã hội cho người dân tại các vùng đô thị hóa nhanh.

Câu hỏi thường gặp

  1. Mục tiêu cốt lõi của đề tài nghiên cứu về Khu công nghiệp Tân Phú Trung là gì? Luận văn tập trung đánh giá toàn diện những biến động trong đời sống, việc làm và thu nhập của 94 hộ dân bị thu hồi đất nông nghiệp tại xã Tân Phú Trung, đồng thời lượng hóa các yếu tố tác động đến xác suất cải thiện thu nhập nhằm đề xuất hệ thống giải pháp nâng cao an sinh xã hội bền vững.

  2. Khung phân tích sinh kế bền vững (DFID) đóng vai trò gì trong luận văn? Khung DFID đóng vai trò định hình cấu trúc nghiên cứu bằng cách phân tích sự biến đổi của năm nguồn vốn sinh kế (tự nhiên, con người, vật chất, tài chính, xã hội). Lý thuyết này giúp nhận diện rõ sự sụt giảm vốn đất đai đã thúc đẩy người nông dân chuyển đổi sang các chiến lược sinh kế phi nông nghiệp ra sao.

  3. Vì sao tác giả sử dụng mô hình Binary Logistic trong nghiên cứu này? Mô hình Binary Logistic được lựa chọn vì biến phụ thuộc biểu thị hai trạng thái rõ ràng: thu nhập của hộ được cải thiện hoặc không được cải thiện. Mô hình giúp ước lượng chính xác tác động cận biên của các biến như học vấn, số lao động, việc làm tại KCN và việc tái đầu tư vốn đền bù lên xác suất tăng thu nhập.

  4. Trình độ học vấn của chủ hộ có ảnh hưởng như thế nào đến sự phục hồi kinh tế gia đình? Khảo sát cho thấy chủ hộ có số năm đi học trung bình 6,03 năm. Kết quả hồi quy khẳng định trình độ học vấn có mối quan hệ đồng biến với xác suất cải thiện thu nhập, bởi học vấn cao giúp chủ hộ nhanh chóng nắm bắt kỹ thuật mới, quản lý tốt tài chính và đưa ra quyết định đầu tư sinh kế phù hợp.

  5. Tỷ lệ phụ thuộc trong gia đình tác động ra sao đến thu nhập sau khi thu hồi đất? Tỷ lệ phụ thuộc có mối quan hệ nghịch biến với xác suất tăng thu nhập. Hộ gia đình có tỷ lệ người già và trẻ em ngoài độ tuổi lao động cao sẽ chịu gánh nặng chi tiêu lớn, trong khi nguồn tạo ra thu nhập bị giới hạn, làm giảm đáng kể khả năng tích lũy và phục hồi mức sống sau giải tỏa.

Kết luận

  • Luận văn phân tích sâu sắc tác động của việc thu hồi 552,3 ha đất xây dựng Khu công nghiệp Tân Phú Trung đến đời sống của các hộ nông dân tại huyện Củ Chi.
  • Khẳng định sự chuyển dịch mạnh mẽ của cơ cấu lao động từ nông nghiệp (11,59%) sang phi nông nghiệp (88,41%), với 62,66% lực lượng lao động thuộc nhóm tuổi trẻ 21 - 40.
  • Xác định rõ các biến có ý nghĩa thống kê quyết định xác suất cải thiện thu nhập hộ gia đình gồm: học vấn chủ hộ, số lao động, đầu tư vốn đền bù vào sản xuất kinh doanh và có việc làm tại khu công nghiệp.
  • Cung cấp hệ thống 4 nhóm khuyến nghị chính sách đồng bộ về đào tạo nghề, ưu tiên tuyển dụng, tư vấn tài chính và nâng cấp hạ tầng cấp nước sạch cho vùng dự án.
  • Mở ra định hướng cho các nghiên cứu tiếp theo về việc theo dõi chuỗi dữ liệu thời gian dài hạn (panel data) để đánh giá tính bền vững thực sự của sinh kế người dân sau 10 - 15 năm công nghiệp hóa.

Để khai thác toàn diện phương pháp định lượng và các bảng số liệu chi tiết của đề tài, các nhà nghiên cứu và bạn đọc quan tâm có thể tiếp tục tham khảo các công trình chuyên sâu về kinh tế phát triển và chuyển đổi đất đai tại các cơ sở đào tạo học thuật uy tín.