Tổng quan nghiên cứu

Quá trình công nghiệp hóa và hiện đại hóa tại Việt Nam đã thúc đẩy sự chuyển dịch mạnh mẽ về cơ cấu kinh tế, kéo theo nhu cầu chuyển đổi diện tích lớn đất nông nghiệp sang phát triển hạ tầng kỹ thuật và công nghiệp. Theo thống kê của Bộ Tài nguyên và Môi trường, trong giai đoạn 2001 - 2007, cả nước đã thu hồi trên 500.000 ha đất nông nghiệp, tác động trực tiếp đến đời sống và sinh kế của hơn 3,5 triệu lao động nông thôn. Riêng tại Thành phố Hồ Chí Minh, theo quy hoạch sử dụng đất giai đoạn 2006 - 2010, tổng diện tích đất phải thu hồi lên tới 23.406 ha, trong đó đất sản xuất nông nghiệp chiếm 20.770 ha, tương đương 97,85% tổng diện tích đất nông nghiệp bị thu hồi.

Tại địa bàn huyện Củ Chi, việc hình thành Khu công nghiệp Tân Phú Trung với quy mô 552,3 ha đã làm thay đổi căn bản cơ cấu sử dụng đất và sinh kế của khoảng 900 hộ dân tại hai xã Tân Phú Trung và Tân Thông Hội. Vấn đề nghiên cứu trọng tâm của luận văn là đánh giá thực trạng đời sống kinh tế - xã hội của người dân sau khi bị thu hồi đất nông nghiệp, phân tích biến động về việc làm, thu nhập, điều kiện sinh hoạt và lượng hóa các nhân tố quyết định đến xác suất cải thiện thu nhập của nông hộ.

Mục tiêu cụ thể của đề tài bao gồm việc hệ thống hóa cơ sở lý luận về sinh kế, đo lường sự chuyển dịch nguồn lực kinh tế hộ gia đình, xác định các rào cản phục hồi thu nhập và đề xuất các giải pháp chính sách thực tiễn. Nghiên cứu được triển khai trong phạm vi không gian tại xã Tân Phú Trung, huyện Củ Chi, với dữ liệu khảo sát thực tế thu thập giai đoạn 2010 - 2011 và so sánh đối chiếu với mốc thời gian nhận bồi thường năm 2006 có hiệu chỉnh chỉ số giá tiêu dùng biến động từ 6,52% đến 22,97%. Kết quả nghiên cứu mang lại ý nghĩa khoa học và thực tiễn sâu sắc, cung cấp căn cứ định lượng giúp các nhà hoạch định chính sách hoàn thiện khung bồi thường, hỗ trợ đào tạo nghề và bảo đảm an sinh xã hội bền vững cho người nông dân mất đất sản xuất.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Luận văn vận dụng Khung phân tích sinh kế bền vững của Bộ Phát triển Quốc tế Vương quốc Anh (DFID 1999) làm nền tảng lý thuyết chủ đạo. Khung lý thuyết này tiếp cận sinh kế của con người dựa trên sự tương tác giữa 5 nguồn vốn cơ bản: vốn con người (trình độ học vấn, kỹ năng lao động, sức khỏe), vốn tự nhiên (đất đai, tài nguyên nước), vốn vật chất (nhà ở, cơ sở hạ tầng, tài sản sinh hoạt), vốn tài chính (tiền bồi thường, thu nhập, nguồn vốn vay tín dụng) và vốn xã hội (mối quan hệ cộng đồng, mạng lưới tương trợ). Trong bối cảnh nông thôn đô thị hóa, đất đai đóng vai trò là tư liệu sản xuất cốt lõi; khi vốn tự nhiên bị suy giảm do thu hồi, hộ nông dân buộc phải chuyển đổi chiến lược sinh kế sang lĩnh vực phi nông nghiệp nhằm duy trì và nâng cao kết quả sinh kế.

Bên cạnh đó, nghiên cứu tích hợp lý thuyết về tái định cư bắt buộc và phục hồi thu nhập của Ngân hàng Phát triển Châu Á (ADB 1995, 2006) cùng Ngân hàng Thế giới (WB 2004). Nguyên tắc then chốt của các khung lý thuyết này là bảo đảm người bị ảnh hưởng phải được hỗ trợ để phục hồi mức sống, đạt mức thu nhập bằng hoặc cao hơn so với thời điểm trước khi dự án triển khai. Luận văn làm rõ 4 khái niệm pháp lý và kinh tế quan trọng: bồi thường đất đai theo Luật Đất đai 2003, hỗ trợ chuyển đổi nghề nghiệp theo Nghị định 197/2004/NĐ-CP và Nghị định 69/2009/NĐ-CP, dòng thu nhập hộ gia đình và tính bền vững của sinh kế phi nông nghiệp. Để lượng hóa các mối quan hệ này, mô hình kinh tế lượng Binary Logistic được thiết lập với biến phụ thuộc phản ánh xác suất tăng thu nhập của hộ gia đình (nhận giá trị 1 nếu thu nhập tăng và 0 nếu không tăng), chịu tác động bởi 7 biến giải thích gồm học vấn chủ hộ, tuổi chủ hộ, tỷ lệ phụ thuộc, số lao động, quy mô diện tích đất thu hồi, việc tái đầu tư tiền bồi thường và cơ hội việc làm tại khu công nghiệp.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu sử dụng kết hợp nguồn dữ liệu thứ cấp và dữ liệu sơ cấp được thu thập khoa học. Dữ liệu thứ cấp được tổng hợp từ Niên giám thống kê huyện Củ Chi, các báo cáo hiện trạng sử dụng đất của Phòng Thống kê huyện, Nghị quyết 57/2006/QH11 của Quốc hội và Quyết định 3045/QĐ-UBND của Ủy ban nhân dân Thành phố Hồ Chí Minh. Dữ liệu sơ cấp được thu thập thông qua khảo sát trực tiếp 94 hộ gia đình bị thu hồi đất tại xã Tân Phú Trung trong giai đoạn 2010 - 2011. Do danh sách tổng thể khoảng 900 hộ giải tỏa không thể tiếp cận đầy đủ từ ban đầu, tác giả đã áp dụng phương pháp chọn mẫu phi xác suất theo kỹ thuật quả cầu tuyết (snowball sampling) nhằm tiếp cận các hộ dân thực tế đang sinh sống tại địa bàn.

Phương pháp phân tích dữ liệu bao gồm thống kê mô tả nhằm phân tích các chỉ tiêu số tuyệt đối, số tương đối, số bình quân về nhân khẩu, tài sản, cơ cấu cây trồng, vật nuôi và chi tiêu. Để xác định chính xác các nhân tố tác động đến sự thay đổi mức sống, phương pháp hồi quy Binary Logistic được lựa chọn vì tính ưu việt vượt trội trong việc xử lý biến phụ thuộc dạng nhị phân, loại bỏ các khuyết tật của mô hình xác suất tuyến tính thông thường. Các kiểm định kinh tế lượng như kiểm định Wald đối với từng hệ số góc, kiểm định Omnibus về độ phù hợp tổng thể của mô hình và phân tích tác động biên (Marginal Effects) qua tỷ số Odd Ratio được thực hiện nghiêm ngặt, cho phép dự báo xác thực sự chuyển dịch xác suất cải thiện thu nhập khi các biến số đầu vào thay đổi.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Kết quả điều tra thực nghiệm trên 94 hộ gia đình với tổng số 418 nhân khẩu (bình quân 4,45 người/hộ) tại xã Tân Phú Trung đã mang lại những phát hiện có ý nghĩa quan trọng về mặt định lượng:

Thứ nhất, mặt bằng học vấn và kỹ năng chuyên môn của các chủ hộ khảo sát ở mức tương đối thấp. Có tới 46,8% chủ hộ chỉ đạt trình độ văn hóa cấp 1 và 36,2% đạt trình độ cấp 2. Số năm đi học bình quân của chủ hộ chỉ là 6,03 năm; tỷ lệ chủ hộ có bằng đại học chỉ chiếm 1,1% và trung học chuyên nghiệp chiếm 2,1%. Tương tự, đối với 233 lao động trong mẫu khảo sát, lao động có trình độ cấp 2 và cấp 3 chiếm tới 70,4%, trong khi trình độ trung cấp, cao đẳng và đại học chỉ chiếm 9,0%.

Thứ hai, cơ cấu lao động đã chuyển biến rõ rệt từ khu vực nông nghiệp sang phi nông nghiệp. Tỷ lệ lao động hoạt động trong ngành phi nông nghiệp chiếm tới 88,41% (206 người), trong khi lao động nông nghiệp thuần túy giảm xuống còn 11,59% (27 người). Lực lượng lao động trong độ tuổi 21 - 40 chiếm đa số với tỷ trọng 62,66%, tạo lợi thế nhất định trong việc tìm kiếm việc làm công nghiệp và dịch vụ, với 82,98% số hộ có từ 2 đến 4 lao động.

Thứ ba, điều kiện hạ tầng kỹ thuật và sinh hoạt của người dân ghi nhận nhiều điểm sáng sau khi khu công nghiệp hình thành. 100% hộ dân được khảo sát đã sử dụng điện lưới quốc gia có đồng hồ đo đếm riêng, 100% hộ sử dụng nguồn nước ngầm cho sinh hoạt. Mạng lưới giao thông nông thôn được nhựa hóa giúp việc đi lại thuận lợi: 42,56% hộ đánh giá giao thông tốt hơn trước; 65,96% hộ chỉ cách trung tâm huyện Củ Chi từ 7 - 8 km và 53,19% hộ cách chợ dân sinh trong bán kính từ 500 m đến 1.000 m.

Thứ tư, kết quả ước lượng mô hình hồi quy Binary Logistic đã khẳng định 4 nhân tố tác động thuận chiều có ý nghĩa thống kê đến xác suất cải thiện thu nhập của hộ gồm: trình độ học vấn của chủ hộ, số lượng lao động trong gia đình, quyết định sử dụng tiền đền bù để tái đầu tư sản xuất kinh doanh (biến D-Invest) và việc có thành viên làm việc trong Khu công nghiệp Tân Phú Trung (biến D-Ldong). Ngược lại, quy mô diện tích đất bị thu hồi và tỷ lệ phụ thuộc trong hộ gia đình có hệ số hồi quy âm, làm giảm xác suất cải thiện thu nhập sau khi mất tư liệu sản xuất.

Thảo luận kết quả

Các phát hiện thực nghiệm chỉ ra rằng việc mất đi nguồn vốn tự nhiên là đất đai đã đặt sinh kế nông hộ trước những thách thức to lớn. Những hộ gia đình có chủ hộ sở hữu số năm đi học cao hơn thường đưa ra các quyết định phân bổ nguồn tiền bồi thường hợp lý, tránh việc dồn toàn bộ nguồn lực tài chính vào tiêu dùng phi sản xuất như xây cất nhà cửa quá mức hay mua sắm tiện nghi đắt tiền. Ngược lại, các hộ có tỷ lệ người phụ thuộc cao và số lao động hạn chế (dưới 2 lao động chiếm 11,7%) gặp nhiều khó khăn trong việc cân đối chi tiêu khi giá cả sinh hoạt tại khu vực ven đô tăng nhanh.

Khi so sánh với các công trình nghiên cứu trước đây, kết quả này hoàn toàn tương đồng với nhận định của Thái Thanh Phong (2009) về vai trò then chốt của việc chuyển hóa tiền bồi thường thành vốn kinh doanh dịch vụ. Kết quả cũng củng cố nghiên cứu của Lê Văn Thành và cộng sự (2008) tại Thành phố Hồ Chí Minh và Phạm Quang Tín (2007) tại Quảng Nam, khi chỉ ra rằng việc thu hồi đất nếu không đi kèm đào tạo nghề thực chất sẽ khiến tỷ lệ người mất việc làm hoặc thu nhập bấp bênh tăng cao. Các dữ liệu phân tích này có thể được trực quan hóa sinh động thông qua biểu đồ hình quạt phản ánh cơ cấu học vấn của lực lượng lao động (với 49,4% cấp 2, 21,0% cấp 3 và 20,2% cấp 1), kết hợp với bảng ma trận hệ số Odd Ratio từ mô hình Binary Logistic giúp các nhà quản lý thấy rõ mức độ gia tăng xác suất cải thiện đời sống khi can thiệp vào từng biến số chính sách.

Đề xuất và khuyến nghị

Dựa trên kết quả phân tích thực nghiệm và mô hình hồi quy kinh tế lượng, luận văn đề xuất 4 nhóm giải pháp mang tính hành động cao nhằm ổn định sinh kế cho người dân:

Thứ nhất, đổi mới và nâng cao chất lượng chương trình đào tạo nghề gắn với nhu cầu tuyển dụng thực tế. Ủy ban nhân dân huyện Củ Chi cần chủ trì phối hợp với các cơ sở dạy nghề thiết kế các khóa học ngắn hạn từ 3 đến 6 tháng về cơ khí, may công nghiệp và dịch vụ thương mại. Mục tiêu cụ thể là nâng tỷ lệ lao động qua đào tạo có chứng chỉ từ mức 9,0% hiện nay lên trên 35% trong giai đoạn 2 năm tới, đặc biệt ưu tiên nhóm lao động trẻ từ 21 đến 40 tuổi (chiếm 62,66% tổng số lao động).

Thứ hai, thiết lập cơ chế liên kết bắt buộc giữa chủ đầu tư hạ tầng khu công nghiệp với cộng đồng địa phương. Ban Quản lý Khu công nghiệp Tân Phú Trung và Công ty Cổ phần Phát triển Đô thị Sài Gòn - Tây Bắc cần ký cam kết với các doanh nghiệp thứ cấp dành chỉ tiêu tuyển dụng tối thiểu 40% lao động phổ thông là người địa phương có đất bị giải tỏa. Lộ trình thực hiện cần được giám sát định kỳ theo từng quý nhằm đảm bảo mỗi hộ mất đất đều có ít nhất 1 thành viên làm việc ổn định tại khu công nghiệp, qua đó hiện thực hóa tác động tích cực của biến số việc làm đến thu nhập.

Thứ ba, mở rộng các kênh hỗ trợ vốn tín dụng ưu đãi và tư vấn quản lý tài chính hộ gia đình. Ngân hàng Chính sách Xã hội chi nhánh huyện Củ Chi phối hợp với Hội Nông dân xã Tân Phú Trung cần triển khai các gói vay vốn vi mô với lãi suất ưu đãi, thời hạn vay linh hoạt từ 3 đến 5 năm nhằm hỗ trợ tối thiểu 70% số hộ có nhu cầu chuyển đổi sang kinh doanh cá thể, buôn bán nhỏ hoặc dịch vụ nhà trọ. Đồng thời, tổ chức các lớp tập huấn kỹ năng quản trị dòng tiền bồi thường để người dân tránh rủi ro chi tiêu lãng phí.

Thứ tư, nâng cấp đồng bộ hệ thống an sinh xã hội và hạ tầng nước sạch nông thôn. Phòng Tài nguyên và Môi trường huyện Củ Chi cần khẩn trương đầu tư mạng lưới cấp nước sạch đô thị đạt độ phủ 100% cho các hộ dân tại xã Tân Phú Trung trong vòng 3 năm, thay thế dần việc phụ thuộc 100% vào nguồn nước ngầm đang có nguy cơ ô nhiễm từ hoạt động công nghiệp; đồng thời giảm thiểu 100% các khoản đóng góp tự phát ngoài học phí nhằm tạo điều kiện cho con em các hộ khó khăn được duy trì việc học tập.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Luận văn là tài liệu tham khảo chuyên sâu và hữu ích cho 4 nhóm đối tượng chính sau:

Thứ nhất, học viên cao học, nghiên cứu sinh và giảng viên chuyên ngành Kinh tế phát triển, Quản lý kinh tế và Kinh tế nông nghiệp. Tài liệu cung cấp một khung phân tích học thuật chuẩn mực, tích hợp phương pháp tiếp cận định tính của Khung sinh kế bền vững DFID với mô hình định lượng hồi quy Binary Logistic, giúp người đọc nắm vững phương pháp thiết kế bảng hỏi, xử lý mẫu phi xác suất và phân tích tác động biên kinh tế lượng.

Thứ hai, cán bộ quản lý Nhà nước tại các cơ quan bồi thường, giải phóng mặt bằng, Phòng Tài nguyên và Môi trường, Sở Lao động - Thương binh và Xã hội các cấp. Nghiên cứu cung cấp số liệu thực chứng về những khó khăn thực tế của người dân vùng dự án, hỗ trợ việc tham mưu, điều chỉnh khung giá đất bồi thường và xây dựng các chính sách an sinh phù hợp theo tinh thần Nghị định 69/2009/NĐ-CP và Luật Đất đai.

Thứ ba, các doanh nghiệp đầu tư phát triển hạ tầng khu công nghiệp, cụm công nghiệp và khu đô thị mới. Tài liệu giúp các nhà đầu tư nhận diện đầy đủ trách nhiệm xã hội doanh nghiệp (CSR), từ đó chủ động xây dựng phương án tuyển dụng, đào tạo và chuyển đổi việc làm cho cộng đồng cư dân bản địa, giảm thiểu tối đa các xung đột lợi ích phát sinh trong quá trình giải tỏa mặt bằng.

Thứ tư, các tổ chức phi chính phủ (NGOs) và tổ chức phát triển cộng đồng quan tâm đến vấn đề sinh kế ven đô. Nghiên cứu mang lại các chỉ báo thực tế về mức độ dễ bị tổn thương của nông dân ngoại thành, hỗ trợ việc thiết kế các dự án can thiệp sinh kế vi mô, nâng cao năng lực tài chính và bình đẳng xã hội cho phụ nữ và lao động lớn tuổi mất đất sản xuất.

Câu hỏi thường gặp

Thu hồi đất tại Khu công nghiệp Tân Phú Trung tác động tiêu cực nhất đến khía cạnh nào của nông hộ? Tác động nghiêm trọng nhất là làm suy giảm hoàn toàn nguồn vốn tự nhiên đất sản xuất nông nghiệp, khiến 11,59% lao động nông nghiệp thuần túy mất tư liệu sản xuất trực tiếp và đặt 46,8% chủ hộ có trình độ học vấn cấp 1 vào thế bị động khi chuyển đổi nghề nghiệp sang môi trường công nghiệp hiện đại.

Trình độ học vấn của chủ hộ ảnh hưởng như thế nào đến sự thay đổi thu nhập sau khi thu hồi đất? Theo kết quả mô hình Binary Logistic, trình độ học vấn có quan hệ đồng biến chặt chẽ với thu nhập. Số năm đi học bình quân của chủ hộ trong mẫu là 6,03 năm; những chủ hộ có học vấn cao hơn thể hiện năng lực quản lý dòng tiền bồi thường tốt hơn và dễ nắm bắt các cơ hội kinh doanh dịch vụ mới.

Cơ cấu lao động tại xã Tân Phú Trung đã biến động ra sao sau khi dự án triển khai? Lao động phi nông nghiệp đã tăng mạnh chiếm tỷ lệ 88,41% tổng số lao động khảo sát, tập trung ở các ngành dịch vụ, thương mại và công nhân công nghiệp. Nhóm lao động trong độ tuổi sung sức từ 21 - 40 tuổi chiếm 62,66%, là động lực chính thúc đẩy nguồn thu cho hộ gia đình.

Tại sao nhiều hộ gia đình nhận được số tiền bồi thường lớn nhưng thu nhập vẫn không được cải thiện? Nguyên nhân chủ yếu do các hộ này thiếu kỹ năng quản trị tài chính, tập trung phần lớn tiền đền bù vào việc xây cất nhà cửa kiên cố hoặc mua sắm trang thiết bị sinh hoạt, không phân bổ vốn vào các hoạt động tái sản xuất kinh doanh tạo ra dòng thu nhập đều đặn trong tương lai.

Làm thế nào để áp dụng mô hình Binary Logistic trong các nghiên cứu đánh giá tác động sinh kế tương tự? Mô hình Binary Logistic phù hợp khi biến phụ thuộc mang tính nhị phân phản ánh sự thay đổi mức sống. Nhà nghiên cứu cần xác định các biến giải thích đặc trưng như vốn nhân lực, vốn vật chất, quy mô đất đai, sau đó tính toán hệ số Odd Ratio và tác động biên để lượng hóa chính xác sự chuyển dịch xác suất của đối tượng khảo sát.

Kết luận

  • Luận văn đã hệ thống hóa và vận dụng thành công Khung phân tích sinh kế bền vững DFID kết hợp mô hình kinh tế lượng Binary Logistic để phân tích toàn diện đời sống người dân sau thu hồi đất tại Khu công nghiệp Tân Phú Trung.
  • Kết quả khảo sát 94 hộ cho thấy cơ cấu lao động chuyển biến mạnh sang phi nông nghiệp đạt 88,41%, điều kiện hạ tầng điện và giao thông cải thiện với 100% hộ dùng điện lưới riêng và 42,56% đánh giá đường sá tốt hơn.
  • Trình độ học vấn chủ hộ (trung bình 6,03 năm), số lao động gia đình, việc tái đầu tư tiền bồi thường và cơ hội việc làm tại khu công nghiệp là các nhân tố then chốt gia tăng xác suất nâng cao thu nhập.
  • Bốn nhóm giải pháp trọng tâm về đào tạo nghề thực chất, ưu tiên tuyển dụng tại chỗ, cấp vốn tín dụng ưu đãi và hoàn thiện hạ tầng nước sạch cần được triển khai đồng bộ trong giai đoạn 2012 - 2015.
  • Độc giả, nhà nghiên cứu và các cơ quan quản lý phát triển kinh tế - xã hội quan tâm có thể khai thác toàn diện các dữ liệu và mô hình trong luận văn để ứng dụng hiệu quả vào thực tiễn quy hoạch, bồi thường và an sinh xã hội bền vững.