Chương 1 quy định về nguyên tắc chung, quyền hạn và thủ tục trưng dụng ruộng đất. Nội dung của chương này chủ yếu đề cập đến các nguyên tắc cho việc trưng dụng ruộng đất, quyền hạn của các cấp chính quyền cũng như các thủ tục cần tiến hành trong việc trưng dụng ruộng đất của Nhân dân. Một số điểm đáng chủ ý của văn bản này là: Những người có ruộng đất bị trưng dụng được bồi thường và trong trường hợp cần thiết được giúp giải quyết công việc làm ăn; Nhà nước chỉ được trưng HVCH: Nguyễn Lê Thành GVHD: TS. Nguyễn Thị Hồng Xoan 12 Đời sống của các hộ dân tái định cư ở Dự án tưới Phan Rí - Phan Thiết, tỉnh Bình Thuận hiện nay dụng số ruộng đất thật cần thiết, không được trưng dụng thừa; Khi trưng dụng hết sức tránh những nơi dân cư đông đúc, nghĩa trang liệt sĩ, nhà thờ, chùa, đền; những người có ruộng đất bị trưng dụng cần được báo trước một thời gian là hai tháng để kịp di chuyển.
Chương 2 là quy định việc bồi thường đất cho người bị trưng dụng. Nội dung của chương này quy định như sau: “Cách bồi thường tốt nhất là vận động nông dân điều chỉnh hoặc nhường ruộng đất khác cho người có ruộng đất bị trưng dụng để họ có thể tiếp tục sản xuất hoặc người bị trưng dụng sẽ được đền bù từ 1 đến 4 năm sản lượng thường niên của ruộng được trưng dụng. Như vậy, trong thời kỳ này phương án bồi thường chủ yếu là thoả thuận sau đó thống nhất giá mà không cần có cơ quan Nhà nước có thẩm quyền phê duyệt hay ban hành giá bồi thường. + Thông tư số 1792 TTg ban hành ngày 11/01/1970 quy định một số điểm tạm thời về bồi thường nhà cửa, đất đai cây cối lưu niên, các hoa màu cho nhân dân ở những vùng xây dựng kinh tế, mở rộng thành phố.
trên nguyên tắc “Phải đảm bảo thoả đáng quyền lợi kinh tế của hợp tác xã và của nhân dân”. Do ở thời kỳ này đất đai chưa được thừa nhận là có giá trị cho nên các chính sách bồi thường, giải phóng mặt bằng còn nhiều hạn chế, thể hiện trong cách tính giá trị bồi thường, phương án thực hiện + Hiến pháp năm 1980, Nhà nước xác lập quyền sở hữu duy nhất và tuyệt đối về đất đai. + Luật Đất đai được Quốc hội thông qua ngày 29 tháng 2 năm 1987 quy định đất đai thuộc sở hữu toàn dân, Nhà nước giao đất cho các đối tượng có nhu cầu để sử dụng ổn định lâu dài, có thời hạn hoặc tạm thời theo quy hoạch và kế hoạch sử dụng đất được duyệt. + Quyết định số 186/HĐBT của Hội đồng Bộ trưởng ban hành ngày 31 tháng 5 năm 1990 về đền bù thiệt hại đất nông nghiệp, đất có rừng khi chuyển sang sử dụng vào mục đích khác đã đưa ra căn cứ để tính mức đền bù thiệt hại về đất nông nghiệp và đất có rừng theo diện tích, chất lượng và vị trí của đất.
Hơn nữa mức đền bù còn được phân biệt theo thời hạn sử dụng đất lâu dài hay tạm thời. HVCH: Nguyễn Lê Thành GVHD: TS. Nguyễn Thị Hồng Xoan 13 Đời sống của các hộ dân tái định cư ở Dự án tưới Phan Rí - Phan Thiết, tỉnh Bình Thuận hiện nay + Hiến pháp năm 1992 ra đời đã đặt nền móng cho việc xây dựng chính sách bồi thường, thu hồi đất qua những điều khoản quy định cụ thể sau: Điều 23: “… trường hợp thật cần thiết vì lý do quốc phòng, an ninh và lợi ích quốc gia, nhà nước trưng mua hoặc trưng dụng có bồi thường tài sản cho cá nhân hoặc tổ chức theo thời giá thị trường.” Điều 58: “Công dân có quyền sở hữu về thu nhập hợp pháp, của cải để dành nhà ở, tư liệu sản xuất, vốn và tài sản trong doanh nghiệp hoặc trong các tổ chức kinh tế khác; đối với đất được Nhà nước giao sử dụng thì theo quyết định tại Điều 17 và Điều 18”. Như vậy có thể thấy trước năm 1993, đã có một số văn bản pháp quy về việc đền bù, tái định cư cho những người bị ảnh hưởng khi Nhà nước thu hồi đất.
Đây là những văn bản pháp quy đưa ra được những nguyên tắc cơ bản cho việc đền bù, đáp ứng nhu cầu trưng dụng đất trong những năm trước đổi mới. Sau khi có Luật đất đai năm 1993 + Luật đất đai 1993 Luật Đất đai năm 1993 khẳng định quyền sở hữu và quản lý đối với đất đai của Nhà nước và Nhà nước có quyền giao và xác định mục đích sử dụng đất cho các tổ chức, hộ gia đình và cá nhân sử dụng lâu dài. Tại văn bản này Nhà nước xác định giá các loại đất để tính thuế chuyển quyền sử dụng đất, thu tiền giao đất hoặc cho thuê, tính giá trị tài sản khi giao đất, bồi thường thiệt hại về đất khi thu hồi đất. + Nghị định 64/CP ngày 27 tháng 9 năm 1993 Quy định về việc giao đất nông nghiệp cho hộ gia đình, cá nhân sử dụng ổn định lâu dài vào mục đích sản xuất nông nghiệp.
Đây là tài liệu cơ bản nhất về chính sách nông nghiệp hiện hành, quy định việc giao đất nông nghiệp cho hộ gia đình, cá nhân trong khi hạn chế tối đa việc phân bố lại đất bằng cách cấp giấy chứng nhận quyền sử dụng đất cho hầu hết những ngời đang sử dụng đất. + Nghị định 87/CP ngày 17 tháng 8 năm 1993 Nội dung của Nghị định là quy định khung giá các loại đất và phân loại đất nông nghiệp, đất lâm nghiệp. Việc tính thuế đất dựa trên việc phân chia theo vị trí đồng bằng, trung HVCH: Nguyễn Lê Thành GVHD: TS. Nguyễn Thị Hồng Xoan 14 Đời sống của các hộ dân tái định cư ở Dự án tưới Phan Rí - Phan Thiết, tỉnh Bình Thuận hiện nay du và miền núi.
Dựa vào khung giá đất này, ủy ban Nhân dân các tỉnh quy định giá đất cho việc đền bù khi nhà nước thu hồi đất và giá này có thể được ủy ban Nhân dân các tỉnh điều chỉnh cho phù hợp với thựctế biến động của giácả thị trường đất. + Thông tư 05-BXD/TT ngày 09 tháng 02 năm 1993 Nội dung của Thông tư là phân cấp nhà ở. Với mục đích đánh giá mức thuế, đền bù và bán công trình, Chính phủ Việt Nam đã xác lập một hệ thống về phân cấp nhà cửa. Đây là cơ sở để các tỉnh tính toán xây dựng đơn giá đền bù cho vật kiến trúc bị ảnh hưởng.
+ Nghị định 90/CP ngày 17 tháng 8 năm 1994. Đây là Nghị định đầu tiên của của chính phủ quy định về việc đền bù thiệt hại về đất khi nhà nước thu hồi đất để sử dụng vào mục đích quốc phòng, an ninh, lợi ích quốc gia, lợi ích công cộng. Quy định khi nhà nước thu hồi đất, người bị thu hồi đất được đền bù thiệt hại bằng đất hoặc được đền bù thiệt hại bằng tiền. Mặt khác, trong giai đoạn này cùng với việc phát triển các cơ sở hạ tầng, việc thu hồi đất của người dân đã có những tác động lớn đến kinh tế và xã hội, nhưng Nghị định 90/CP mới chỉ chú trọng đến việc đền bù thiệt hại khi thu hồi đất mà chưa đề cập đầy đủ đến việc tái định cư.
Vì vậy, đối với những dự án có quy mô di chuyển và tái định cư trên 20.000 người ở khu vực miền núi, yêu cầu Chính phủ phải trình Quốc hội xem xét và thông qua. Qua 3 năm triển khai thực hiện nghị định này đã bộc lộ một số hạn chế như: sau khi ban hành luật đất đai, về cơ bản đất đai đã có chủ sử dụng, đền bù thiệt hại bằng đất không thể thực thi; đền bù bằng tiền thì căn cứ vào giá đất do UBND cấp tỉnh ban hành theo khung giá của chính phủ, nhưng giá đất do nhà nước ban hành quá thấp so với giá chuyển quyền sử dụng đất đai tại hầu hết các địa phương. Nhận thấy những bất cập trên, Chính phủ đã ra Nghị định số 22/1998/NĐ-CP ngày 24/4/1998 thay thế nghị định số 90/1994/NĐ-CP. + Nghị định 22/1998/NĐ-CP Nghị định 22/1998/NĐ-CP đã có những quy định liên quan đến tái định cư và chính sách hỗ trợ, cung cấp hướng dẫn thực hiện kế hoạch nhằm đảm bảo về đền bù, ổn định thu nhập và cuộc sống cho các hộ phải di chuyển.
Bên cạnh đó, nghị định cũng cung cấp chi tiết hơn về kiểm đếm tài sản, phương pháp và mức đền bù, cách thức nhận đền bù cũng như việc HVCH: Nguyễn Lê Thành GVHD: TS. Nguyễn Thị Hồng Xoan 15 Đời sống của các hộ dân tái định cư ở Dự án tưới Phan Rí - Phan Thiết, tỉnh Bình Thuận hiện nay tổ chức thực hiện… Điều 8 của Nghị định 22/1998/NĐ-CP quy định rằng giá đất đền bù được tính theo giá của địa phương ban hành nhân với hệ số K. Hệ số ‘K’ là hệ số quan hệ tỷ lệ giữa giá đất tính theo khả năng sinh lợi hoặc giá chuyển nhượng quyền sử dụng đất thực tế với giá đất do Uỷ ban Nhân dân tỉnh,thành phố trực thuộc Trung ương quy định. Nghị định 22/1998/CP có quy định, riêng đối với những dự án có số lượng dân cư di chuyến lớn trên 5 vạn người phải báo cáo Quốc hội xem xét.
Nghị định này là căn cứ pháp lý chính thức để xây dựng các bản Quy định tạm thời và cả chính thức cho việc triển khai công tác tái định cư của các dự án thủy điện. Tuy vậy, sau một thời gian thực hiện, nghị định 22/CP cũng đã có những hạn chế sau: Mặc dù giá dất tính đền bù được nhân theo hệ số K nhưng vẫn còn quá thấp so với thời giá thị trường, chưa có sự thống nhất về cách xác định giá đất giữa các địa phương, chưa làm rõ trách nhiệm của UBND các cấp, các ngành, chủ dự án trong việc thu hồi đất, chưa quy định việc bồi thường, hỗ trợ cho người bị ảnh hưởng… Các chính sách hỗ trợ chủ yếu chỉ tập trung và ổn định cuộc sống trong giai đoạn đầu tái định cư cung cấp gạo 06 tháng, nhưng không chú ý tới hỗ trợ sản xuất và phục hồi sinh kế. + Luật Đất đai nam 2003 Luật Đất đai 2003 đã được Quốc hội thông qua ngày 26/11/2003 và có hiệu lực kể từ ngày 1/7/2004. Cùng với Luật đất đai 2003 còn có văn bản hướng dẫn thực hiện bộ luật này - Nghị định số 181/2004/NĐ-CP ngày 29/10/2004.
Luật đất đai 2003 ra đời nhằm mục đích thay thế, bổ sung và mở rộng so với Luật đất đai 1993.