CHƯƠNG 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN VỀ QUẢN LÝ TÀI CHÍNH ĐỐI VỚI CÁC TẠP CHÍ HOẠT ĐỘNG TRONG LĨNH VỰC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN HƯỚNG CHUẨN QUỐC TẾ 1. Một số lý luận cơ bản về tạp chí hoạt động trong lĩnh vực KHXH&NV 1. Một số vấn đề cơ bản về tạp chí hoạt động trong lĩnh vực KHXH&NV Khái niệm tạp chí KHXH&NV Từ thế kỷ XVII, tạp chí khoa học (scientific journal hoặc academic journal) xuất hiện trên thế giới. Tạp chí khoa học xuất bản đầu tiên trên thế giới là tạp chí Philosophical Transactions vào năm 1665 và hiện vẫn đang được xuất bản bởi tập đoàn xuất bản Royal Society có trụ sở đặt tại Thủ đô London, nước Anh.
Tạp chí khoa học được hiểu là một xuất bản phẩm phát hành định kỳ, công bố các công trình nghiên cứu nguyên gốc của các chuyên gia, các nhà khoa học, được công nhận trong lĩnh vực chuyên sâu. Các tạp chí khoa học đưa ra những nghiên cứu mang tính cơ bản được thẩm định thông qua quy trình bình duyệt bằng chuyên gia (peer review) chặt chẽ, đòi hỏi những người có kiến thức chuyên sâu và mang tính hàn lâm mới có thể hiểu được. Theo Điều 3 Khoản 16, Luật Báo chí năm 2016, “Tạp chí khoa học là sản phẩm báo chí xuất bản định kỳ để công bố kết quả nghiên cứu khoa học, thông tin về hoạt động khoa học chuyên ngành”. Như vậy, có thể hiểu, tạp chí KHXH&NV là ấn phẩm khoa học phát hành định kỳ, công bố các công trình nghiên cứu nguyên gốc của các chuyên gia, các nhà khoa học, được công nhận trong lĩnh vực KHXH&NV.
Chức năng, nhiệm vụ và quyền hạn của tạp chí KHXH&NV Các tạp chí KHXH&NV có các chức năng và nhiệm vụ chung theo Điều 4 Luật Báo chí năm 2016 gồm: 7 1. Báo chí ở nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam là phương tiện thông tin thiết yếu đối với đời sống xã hội; là cơ quan ngôn luận của cơ quan Đảng, cơ quan nhà nước, tổ chức chính trị - xã hội, tổ chức chính trị xã hội - nghề nghiệp, tổ chức xã hội, tổ chức xã hội - nghề nghiệp; là diễn đàn của Nhân dân. Báo chí có nhiệm vụ, quyền hạn sau đây: a) Thông tin trung thực về tình hình đất nước và thế giới phù hợp với lợi ích của đất nước và của Nhân dân; b) Tuyên truyền, phổ biến, góp phần xây dựng và bảo vệ đường lối, chủ trương của Đảng, chính sách, pháp luật của Nhà nước, thành tựu của đất nước và thế giới theo tôn chỉ, Mục đích của cơ quan báo chí; góp phần ổn định chính trị, phát triển kinh tế - xã hội, nâng cao dân trí, đáp ứng nhu cầu văn hóa lành mạnh của Nhân dân, bảo vệ và phát huy truyền thống tốt đẹp của dân tộc, xây dựng và phát huy dân chủ xã hội chủ nghĩa, tăng cường khối đại đoàn kết toàn dân tộc, xây dựng và bảo vệ Tổ quốc Việt Nam xã hội chủ nghĩa; c) Phản ánh và hướng dẫn dư luận xã hội; làm diễn đàn thực hiện quyền tự do ngôn luận của Nhân dân; d) Phát hiện, nêu gương người tốt, việc tốt, nhân tố mới, điển hình tiên tiến; đấu tranh phòng, chống các hành vi vi phạm pháp luật và các hiện tượng tiêu cực trong xã hội; đ) Góp phần giữ gìn sự trong sáng và phát triển tiếng Việt, tiếng của các dân tộc thiểu số Việt Nam; e) Mở rộng sự hiểu biết lẫn nhau giữa các nước và các dân tộc, tham gia vào sự nghiệp của nhân dân thế giới vì hòa bình, độc lập dân tộc, hữu nghị, hợp tác, phát triển bền vững” [32]. Ngoài ra, các tạp chí KHXH&NV còn có một số chức năng, nhiệm vụ đặc thù, cụ thể: - Công bố, giới thiệu các công trình nghiên cứu về khoa học xã hội và nhân văn của các tác giả ở trong và ngoài nước; - Phản ánh, đề xuất giải pháp và góp ý cho những vấn đề chính trị, kinh tế, xã hội, văn hóa của đất nước qua những bài báo khoa học.
8 - Đảm bảo nội dung đa dạng và bám sát với yêu cầu thực tiễn của đất nước về phát triển xã hội, văn hóa, con người; phát triển KHXH&NV. - Đảm bảo chất lượng bài viết, thực hiện những chuẩn mực quốc tế của một tạp chí khoa học; - Kiểm định chất lượng nghiên cứu khoa học thông qua quy trình bình duyệt chuyên gia; - Xác lập uy tín của các nhà nghiên cứu; - Cơ sở dữ liệu tham khảo/trích dẫn cho các nghiên cứu tương lai [46]. Tiêu chuẩn tạp chí khoa học theo tiêu chuẩn quốc tế Thực tế ở các trường đại học lớn, cơ sở nghiên cứu nổi tiếng trên thế giới đều có tạp chí khoa học. Tuy áp dụng những tiêu chí không hoàn toàn giống nhau, nhưng nhìn chung các trường đại học trên thế giới đều có sự công nhận khá thống nhất về uy tín và xếp hạng của các tạp chí khoa học đối với danh tiếng của tạp chí, cơ sở nghiên cứu.
Theo cách hiểu chung hiện nay, chất lượng tạp chí KHXH&NV theo tiêu chuẩn quốc tế là sự đo lường một cách tương đối chính xác và khách quan bằng các chỉ tiêu định lượng các bài báo nói riêng hay tạp chí nói chung, được áp dụng trong hệ thống cơ sở dữ liệu của tổ chức uy tín khoa học quốc tế. ISI và Scopus đưa ra tiêu chí xét chọn chất lượng tạp chí trên thế giới rất khắt khe và kỹ lưỡng để đưa vào cơ sở dữ liệu của mình. Mặc dù vẫn còn có các ý kiến khác nhau, nhưng ISI và Scopus vẫn là số ít tổ chức phân loại chất lượng tạp chí của các công trình khoa học được thừa nhận và sử dụng rộng rãi trong cộng đồng khoa học quốc tế. Tiêu chí đánh giá xếp hạng tạp chí khoa học chuẩn quốc tế của hai tổ chức này có nhiều điểm tương đồng.
Dưới đây là các tiêu chuẩn tạp chí khoa học quốc tế cơ bản bao gồm: (1) Xuất bản đúng thời hạn Xuất bản đúng thời hạn là một tiêu chuẩn cơ bản của một tạp chí. Đây là yếu tố quan trọng hàng đầu để được ISI, Scopus xem xét. Tính định kỳ xuất bản tạp chí thể hiện chất lượng tạp chí ở hai khía cạnh: - Mức độ dồi dào của nguồn bài cần thiết cho sự phát triển liên tục của tạp chí. 9 - Mức độ chuyên nghiệp trong tổ chức hoạt động tòa soạn để giải quyết vấn đề nguồn bài tạp chí.
Hệ thống ISI không chấp nhận các tạp chí xuất bản chậm trễ so với thời hạn cam kết. Scopus bảo lưu quyền từ chối thẩm định các tạp chí có trên 4 số phát hành chậm so với thời gian phát hành cam kết [35]. (2) Chính sách tạp chí (Journal Policy) Khi cho ra đời một tạp chí khoa học, các nhà xuất bản hay đơn vị sở hữu ấn phẩm phải thiết lập các mục tiêu và hướng các chương trình hành động đến các mục tiêu đó. Phạm vi của các mục tiêu này như sau: - Tạp chí muốn đóng góp vào lĩnh vực/ngành nào và thể loại mà nó muốn đóng góp? Điều này có thể được thẩm định bằng việc đánh giá mức độ thuyết phục của nội dung tôn chỉ (Aims and Scopus) mà tạp chí đó đề ra.
Nhà xuất bản hay đơn vị sở hữu tạp chí, căn cứ vào tôn chỉ này, sẽ quyết định mức độ đa dạng địa lý của các nhà biên tập tạp chí, một trong những tiêu chí đầu tiên phản ánh tham vọng mà tạp chí đó muốn đạt được trong lĩnh vực mà nó bao phủ. - Tạp chí có nhắm đến độc giả quốc tế không? Tạp chí có phản ánh được bối cảnh nghiên cứu khoa học thế giới? (3) Thông tin tra cứu, trích dẫn Yêu cầu của tạp chí khoa học chuẩn quốc tế là thông tin tra cứu, trích dẫn của các công trình được công bố trên tạp chí phải thể hiện tường minh, đầy đủ, chính xác và thuận tiện cho người đọc khi cần tra cứu, kiểm chứng công trình nghiên cứu trước đó. Mọi kết quả nghiên cứu đều dựa trên sự kế thừa, sử dụng các kết quả nghiên cứu đi trước. Khi tiếp cận một công trình nghiên cứu, người đọc luôn có nhu cầu tìm hiểu, tra cứu các kết quả nghiên cứu mà tác giả đã kế thừa trong quá trình thực hiện công trình nghiên cứu của mình.
Việc cung cấp một cách đầy đủ, chi tiết và tường minh các trích dẫn trong bài báo khoa học thể hiện trách nhiệm pháp lý của tác giả đối với độc giả và các nhà khoa học có công trình nghiên cứu mà tác giả kế thừa; đồng thời, cũng là yếu tố liên quan tới bảo vệ quyền tác giả, bản quyền của các nhà nghiên cứu một cách sâu sắc và bền vững. (4) Ngôn ngữ thông tin thư viện về bài viết 10 Do tiếng Anh là ngôn ngữ chuẩn của cộng đồng nghiên cứu khoa học quốc tế, quá trình thẩm định tạp chí, ISI yêu cầu ngôn ngữ chuẩn áp dụng cho các thông tin thư viện bài viết (bao gồm: tên bài báo, tên tác giả, tóm tắt bài viết, từ khóa, tài liệu trích dẫn, tài liệu tham khảo) phải dùng ngôn ngữ tiếng Anh. ISI thường chỉ tập trung thẩm định các tạp chí được xuất bản toàn bộ bằng tiếng Anh. Chỉ có một số ít tạp chí được ISI thẩm định bằng ngôn ngữ khác nhưng vẫn phải đảm bảo ngôn ngữ thông tin thư viện về bài viết như đề cập ở trên phải bằng tiếng Anh.
(5) Nội dung tạp chí ISI xem xét các quy chuẩn này bao gồm: - Tên tạp chí cần phải thể hiện thông tin sát với lĩnh vực mà tạp chí bao phủ. Nội dung của tạp chí phải làm phong phú thêm cơ sở dữ liệu hay bổ sung cho chủ đề/lĩnh vực nào đó. Tạp chí phải bổ sung cho phần nội dung còn thiếu của một ngành hay một lĩnh vực cụ thể. Với một khối lượng dữ liệu trích dẫn lớn sẵn có và sự theo dõi hàng ngày hầu hết các tạp chí khoa học mới xuất bản, đội ngũ thẩm định của ISI có khả năng rất tốt trong việc phát hiện các chủ đề/lĩnh vực mới trong khoa học.
- Tên bài báo và phần tóm tắt (summary/abstract) của bài báo đăng trên tạp chí phải phản ánh đầy đủ nội dung tổng quát của bài báo. - Bài báo đăng tải phải có đầy đủ thông tin về ngày tòa soạn nhận được bài báo (received), ngày phản biện đánh giá, yêu cầu sửa chữa lại bài báo (nếu có) (revised), ngày bài báo được chấp nhận đăng (accepted for publication); các từ khóa trong bài báo (keywords); tài liệu tham khảo liên quan đến việc sử dụng trong bài báo (references); thông tin liên lạc của tác giả bài báo.
