Cơ Chế Quản Lý Tài Chính Đối Với Ngân Hàng Nhà Nước Việt Nam

Chuyên khảo kinh tế phân tích Xây dựng cơ chế quản lý tài chính đối với ngân hàng nhà nước, đánh giá các khía cạnh quan trọng, đề xuất hướng nghiên cứu tiếp theo.

• Người hướng dẫn: PGS. Vũ Văn Hoá
• Trường học: Trường Đại học TCKT Hà Nội
• Chuyên ngành: Tài chính
• Đề tài: Cơ Chế Quản Lý Tài Chính Đối Với Ngân Hàng Nhà Nước Việt Nam
• Loại tài liệu: Đề tài khoa học
• Năm xuất bản: 1998
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• MỞ ĐẦU
• 1. Chương 1: Cơ sở lý luận xây dựng cơ chế quản lý tài chính đối với NHTW và kinh nghiệm của một số nước
• 2. Chương 2: Thực trạng quản lý tài chính của Nhà nước đối với Ngân hàng Nhà nước hiện nay
• 2.3. Địa vị pháp lý và tính đặc thù trong hoạt động tài chính của NHNN được xác định sau khi luật NHNN ban hành
• 3. Chương 3: Quan điểm, phương hướng và một số giải pháp đổi mới cơ chế quản lý tài chính đối với Ngân hàng Nhà nước Việt Nam trong giai đoạn tới
• 3.1. Các quan điểm chung
• KẾT LUẬN

Tóm tắt

I. Tổng Quan Cơ Chế Quản Lý Tài Chính Ngân Hàng Nhà Nước

Cùng với sự phát triển của nền kinh tế trong đổi mới, hệ thống ngân hàng Việt Nam từng bước hoàn thiện. Từ hệ thống ngân hàng một cấp, sự ra đời của hai Pháp lệnh Ngân hàng đã đánh dấu một bước chuyển mình quan trọng, phân định rõ chức năng quản lý Nhà nước của Ngân hàng Nhà nước và chức năng kinh doanh của các ngân hàng thương mại. Sau gần năm hoạt động dưới sự điều chỉnh của hai Pháp lệnh ngân hàng, hệ thống ngân hàng đã đạt được những thành tựu đáng kể, đáp ứng được yêu cầu của nền kinh tế. Ngân hàng Nhà nước đã thực hiện tốt nhiệm vụ ổn định và kiểm soát lạm phát, góp phần tăng trưởng kinh tế và hội nhập quốc tế.

1.1. Vai trò và vị thế của Ngân Hàng Nhà Nước Việt Nam

Theo Luật Ngân hàng Nhà nước, NHNN là cơ quan của Chính phủ và Ngân hàng Trung ương của nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam. NHNN thực hiện chức năng quản lý Nhà nước về hoạt động ngân hàng, là ngân hàng phát hành tiền, ngân hàng của các tổ chức tín dụng và ngân hàng làm dịch vụ tiền tệ cho Chính phủ. Hoạt động của NHNN nhằm ổn định giá trị đồng tiền, góp phần bảo đảm an toàn hoạt động ngân hàng, thúc đẩy phát triển kinh tế-xã hội. NHNN là một pháp nhân, có vốn pháp định thuộc sở hữu Nhà nước.

1.2. Mục tiêu hoạt động của Cơ cấu tài chính ngân hàng nhà nước

Mục tiêu chính của Ngân hàng Nhà nước là ổn định tiền tệ chứ không phải lợi nhuận. Do đó, không thể đối xử với Ngân hàng Nhà nước như một doanh nghiệp áp dụng cơ chế tài chính như đối với doanh nghiệp nhà nước. Mặt khác, dù là cơ quan quản lý Nhà nước, NHNN không giống như các đơn vị hành chính sự nghiệp thu. Do đó, không thể vận dụng hoàn toàn cơ chế quản lý tài chính đối với đơn vị sự nghiệp thu.

1.3. Sự cần thiết của Cải cách cơ chế quản lý tài chính Ngân hàng Nhà nước

Qua một chặng đường phát triển theo khuôn khổ pháp lý của Pháp lệnh Ngân hàng, hệ thống ngân hàng Việt Nam nói chung và Ngân hàng Nhà nước nói riêng đã có những thay đổi về chất và lượng. Để đáp ứng yêu cầu phát triển kinh tế nhanh và bền vững, hoạt động của ngành ngân hàng đang hướng vào các mục tiêu nhiệm vụ mới. Từ các vấn đề nêu trên cho thấy cần thiết phải xây dựng một chế độ quản lý tài chính đối với Ngân hàng Nhà nước dưới hình thức một Nghị định của Chính phủ.

II. Phân Tích Vấn Đề Trong Quản Lý Tài Chính Ngân Hàng Hiện Nay

Pháp lệnh Ngân hàng Nhà nước cùng cơ chế quản lý tài chính cũ đã bộc lộ những điểm bất cập, không phù hợp với hệ thống ngân hàng hiện nay. Sau hai năm chuẩn bị, ngày 12/12/1997 Quốc hội nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam đã thông qua Luật Ngân hàng Nhà nước Việt Nam thay thế Pháp lệnh ngân hàng Nhà nước, văn bản pháp lý cao nhất điều chỉnh hoạt động Ngân hàng Nhà nước. Xuất phát từ yêu cầu thực tế, tháng 10/1998 khi Luật Ngân hàng bắt đầu có hiệu lực thi hành, cần phải có một hệ thống văn bản pháp quy đồng bộ hướng dẫn thực hiện.

2.1. Các điểm bất cập của cơ chế tài chính ngân hàng cũ

Một quy định trước đây trong Pháp lệnh Ngân hàng chưa phản ánh đúng mục tiêu hoạt động của Ngân hàng Nhà nước, như Ngân hàng Nhà nước hoạt động theo nguyên tắc hạch toán kinh doanh lợi nhuận. Điều này đã được sửa đổi, xác định thành các điều khoản trong Luật. Địa vị pháp lý của Ngân hàng Nhà nước được xác định trong Luật Ngân hàng Nhà nước làm căn cứ hoạch định quy chế tài chính của Ngân hàng Nhà nước.

2.2. Mối quan hệ với Chính sách tài chính Ngân hàng Nhà nước

Ngân hàng Nhà nước được giao trách nhiệm thực hiện chính sách tiền tệ quốc gia, cần những hoạt động nghiệp vụ can thiệp thị trường hàng ngày để ổn định giá trị đồng tiền. Do đó, cần được chủ động trong thu và chi chính để phục vụ chức năng này. Các khoản thu gắn với chi chặt chẽ theo chế độ trang thu lấy. Ngân sách Nhà nước không thu và cấp theo từng khoản được.

2.3. Thiếu sự chủ động trong Hoạt động tài chính Ngân hàng Nhà nước

Trong khuôn khổ kế hoạch tài chính được duyệt hàng năm, Thống đốc Ngân hàng Nhà nước có quyền quyết định việc chi tiêu một cách chủ động, phù hợp với kế hoạch và tuân thủ các chế độ chi tiêu hiện hành của Nhà nước. Điều này đòi hỏi cần có một cơ chế quản lý tài chính linh hoạt, phù hợp với đặc thù hoạt động của Ngân hàng Nhà nước.

III. Hướng Dẫn Cách Quản Lý Tài Chính Ngân Hàng Nhà Nước Hiệu Quả

Cơ chế quản lý tài chính đối với Ngân hàng Nhà nước phải là cơ chế quản lý đối với một cơ quan quản lý Nhà nước đặc thù. Cơ chế này được xây dựng trên cơ sở chế độ tài chính hiện hành đối với một cơ quan quản lý Nhà nước, quản lý vốn và sản phẩm Nhà nước, chế độ tiền lương, các phí quản lý và quy định riêng cho phù hợp với đặc thù hoạt động của Ngân hàng Nhà nước.

3.1. Nguyên tắc lấy thu bù chi trong quản lý tài chính

Tham khảo luật Ngân hàng Trung ương của các nước cho thấy, phương thức quản lý tài chính đối với Ngân hàng Trung ương các nước đều theo nguyên tắc thu bù chi. Một cơ quan giám sát các hoạt động thu chi tài chính của Ngân hàng Trung ương. Do đó, phương thức quản lý tài chính đối với Ngân hàng Nhà nước Việt Nam cũng vẫn theo nguyên tắc lấy thu bù chi, số chênh lệch thừa phải nộp Ngân sách Nhà nước, nếu thiếu được Chính phủ xem xét xử lý.

3.2. Giám sát và kiểm soát từ Bộ Tài Chính

Bộ Tài chính là cơ quan đại diện Chính phủ, được Chính phủ giao nhiệm vụ quản lý tài chính trên phạm vi cả nước. Bộ Tài chính có trách nhiệm quản lý và giám sát thu của Ngân hàng Nhà nước từ khâu kế hoạch đến khâu thực hiện và quyết toán thu chi tài chính của Ngân hàng Nhà nước. Hàng năm, Ngân hàng Nhà nước phải lập kế hoạch thu chi tài chính trình Bộ Tài chính phê duyệt.

3.3. Vai trò của Luật Ngân sách Nhà nước trong kiểm soát

Địa vị pháp lý của Ngân hàng Nhà nước được xác định trong Luật Ngân hàng Nhà nước. Là một cơ quan của Chính phủ, về phương diện quan hệ tài chính Nhà nước, Ngân hàng Nhà nước có nhiệm vụ và quyền hạn phối hợp với Bộ Tài chính trong quá trình dự toán Ngân sách Nhà nước, phân bổ Ngân sách Nhà nước, quyết toán Ngân sách Nhà nước thuộc lĩnh vực mình phụ trách.

IV. Giải Pháp Cơ Chế Tài Chính Mới Cho Ngân Hàng Nhà Nước

Trên cơ sở kế thừa những kết quả đã đạt được, phù hợp với quy định của Luật Ngân sách Nhà nước, Luật Ngân hàng Nhà nước, Đề tài tập trung nghiên cứu thực trạng phát triển của hệ thống ngân hàng, những yêu cầu đặt ra trong công tác quản lý tài chính giai đoạn mới, kinh nghiệm của các quốc gia trên thế giới nhằm đề xuất các kiến nghị cho các nhà quản lý.

4.1. Nghiên cứu kinh nghiệm quốc tế về quản lý tài chính

Qua nghiên cứu mô hình chức năng, chế độ tài chính Ngân hàng Trung ương các nước cũng như những điểm khác biệt giữa Ngân hàng Trung ương các nước với Ngân hàng Nhà nước Việt Nam, có thể thấy Ngân hàng Nhà nước Việt Nam vừa mang những đặc điểm phù hợp với thông lệ quốc tế, vừa có những nét đặc thù riêng. Do đó, cơ chế tài chính của Ngân hàng Nhà nước cũng có những nét riêng nhằm tuân thủ Luật Ngân sách Nhà nước, phù hợp với tính đặc thù của hoạt động Ngân hàng Nhà nước theo Luật Ngân hàng Nhà nước.

4.2. Đề xuất xây dựng Nghị định của Chính phủ

Từ các vấn đề nêu trên, cần thiết phải xây dựng một chế độ quản lý tài chính đối với Ngân hàng Nhà nước dưới hình thức một Nghị định của Chính phủ để hướng dẫn thực hiện quy định của Luật Ngân hàng Nhà nước, phù hợp với yêu cầu quản lý thống nhất về tài chính quốc gia theo Luật Ngân sách Nhà nước, phù hợp với tính chất hoạt động đặc thù của Ngân hàng Nhà nước.

4.3. Nâng cao tính chủ động và trách nhiệm giải trình

Cần nâng cao tính chủ động và chịu trách nhiệm của Ngân hàng Nhà nước, cũng như vai trò quản lý Nhà nước về phương diện tài chính của Bộ Tài chính. Nghị định của Chính phủ cần khắc phục được những tồn tại trong chế độ hiện hành.

V. Ứng Dụng Nâng Cao Hiệu Quả Quản Lý Tài Chính Của NHNN

Trong lĩnh vực quản lý tài chính, Bộ Tài chính là người xây dựng, soạn thảo các văn bản pháp quy định về lĩnh vực quản lý tài chính Nhà nước (trong đó có Ngân hàng Nhà nước) để trình Chính phủ ban hành. Hoặc ban hành các văn bản pháp quy quản lý tài chính phù hợp với quy định của Luật Ngân sách Nhà nước, Luật Ngân hàng Nhà nước theo thẩm quyền.

5.1. Xây dựng chế độ tiêu chuẩn định mức chi tiêu

Bộ Tài chính chịu trách nhiệm trước Chính phủ thực hiện chức năng thống nhất quản lý Ngân sách Nhà nước trong việc quản lý và chỉ đạo công tác thu nộp Ngân sách Nhà nước của các đơn vị trong nền kinh tế. Đồng thời thống nhất quản lý các khoản vay và nợ của Chính phủ, quản lý tài chính các nguồn viện trợ quốc tế.

5.2. Thanh tra kiểm tra tài chính đối với Ngân hàng Nhà nước

Bộ Tài chính hướng dẫn, kiểm tra Ngân hàng Nhà nước trong việc xây dựng dự toán Ngân sách Nhà nước hàng năm. Chủ động phối hợp với các cơ quan hữu quan dự toán Ngân sách Nhà nước, phân bổ Ngân sách Nhà nước trình Chính phủ, đề xuất các biện pháp nhằm thực hiện chính sách tăng thu, tiết kiệm chi cho Ngân sách Nhà nước.

5.3. Tổ chức quản lý kiểm tra việc sử dụng tài sản Nhà nước

Bộ Tài chính thanh tra, kiểm tra tài chính đối với Ngân hàng Nhà nước theo quy định điều điểm của Luật Ngân sách Nhà nước. Ngân hàng Nhà nước là một đơn vị hành chính sự nghiệp và có nghĩa vụ thu nộp Ngân sách Nhà nước và sử dụng Ngân sách Nhà nước. Tổ chức quản lý kiểm tra việc sử dụng tài sản của Nhà nước của Ngân hàng Nhà nước.

VI. Kết Luận Tương Lai Của Cơ Chế Quản Lý Tài Chính NHNN

Mặc dù môi trường tiền tệ Việt Nam trong những năm qua tương đối ổn định, có khả năng kiểm soát được lạm phát, song để đáp ứng yêu cầu phát triển kinh tế nhanh, bền vững, hoạt động của ngành Ngân hàng trong những năm tới đang hướng vào các mục tiêu nhiệm vụ sau:

6.1. Cải thiện và hoàn thiện hệ thống Kiểm soát tài chính ngân hàng nhà nước

Để cơ chế quản lý tài chính phát huy hiệu quả, cần hoàn thiện hệ thống pháp luật liên quan đến hoạt động ngân hàng và tài chính. Đồng thời, tăng cường công tác kiểm tra, giám sát việc thực hiện các quy định, đảm bảo tính minh bạch và hiệu quả.

6.2. Hội nhập quốc tế và phát triển bền vững

Cần tiếp tục nghiên cứu, học hỏi kinh nghiệm quốc tế trong lĩnh vực quản lý tài chính ngân hàng, đồng thời phát huy nội lực, xây dựng một cơ chế quản lý phù hợp với đặc thù của Việt Nam. Mục tiêu là hội nhập sâu rộng vào thị trường tài chính quốc tế và đảm bảo phát triển bền vững.

6.3. Đảm bảo sự ổn định của Chính sách tài chính ngân hàng nhà nước

Việc đổi mới cơ chế quản lý tài chính phải hướng tới mục tiêu cao nhất là ổn định giá trị đồng tiền, góp phần đảm bảo an toàn hệ thống ngân hàng và thúc đẩy tăng trưởng kinh tế-xã hội bền vững. Điều này đòi hỏi sự phối hợp chặt chẽ giữa các bộ, ngành liên quan, đặc biệt là Bộ Tài chính và Ngân hàng Nhà nước.

Nội dung chính

Tóm tắt nghiên cứu

Nghiên cứu khoa học cấp Bộ "Xây dựng cơ chế quản lý tài chính đối với Ngân hàng Nhà nước Việt Nam" (Mã số: 96-98-096/ĐТ do Bộ Tài chính chủ trì, ThS. Nguyễn Quang Dũng làm chủ nhiệm) tập trung giải quyết câu hỏi nghiên cứu cốt lõi: Cơ chế quản lý tài chính nào là tối ưu đối với Ngân hàng Nhà nước (NHNN) nhằm bảo đảm tính chủ động, linh hoạt trong thực thi chính sách tiền tệ quốc gia, đồng thời tuân thủ nguyên tắc quản lý thống nhất nền tài chính quốc gia theo Luật Ngân sách Nhà nước?

Bằng phương pháp luận duy vật biện chứng, phân tích thể chế so sánh quốc tế (Mỹ, Đức, Pháp, Nhật Bản, Hàn Quốc, Trung Quốc, Malaysia) và tổng kết thực tiễn giai đoạn 1990–1997, đề tài xác lập rõ địa vị pháp lý kép của NHNN: vừa là cơ quan quản lý nhà nước thuộc Chính phủ, vừa là Ngân hàng Trung ương (NHTW) thực hiện các nghiệp vụ kinh tế sinh lời phi lợi nhuận. Phát hiện trọng tâm của công trình khẳng định không thể xem NHNN là đơn vị hành chính sự nghiệp đơn thuần hay doanh nghiệp kinh doanh; từ đó đề xuất mô hình quản lý theo nguyên tắc "lấy thu bù chi", thay thế thuật ngữ "lãi/lỗ" bằng "chênh lệch thu chi", và cho phép trích lập Quỹ thực hiện chính sách tiền tệ quốc gia trước khi nộp phần còn lại vào Ngân sách Nhà nước (NSNN).

Kết quả nghiên cứu là luận cứ khoa học trực tiếp phục vụ việc xây dựng Nghị định của Chính phủ hướng dẫn thi hành Điều 44 Luật Ngân hàng Nhà nước năm 1997, đặt nền móng thể chế cho sự vận hành minh bạch, độc lập tương đối và hiệu quả của hệ thống tiền tệ Việt Nam.

---

Bối cảnh và tầm quan trọng

1. Thực trạng nhận thức và khoảng trống nghiên cứu

Sau công cuộc Đổi mới năm 1986 và dấu mốc ban hành hai Pháp lệnh Ngân hàng năm 1990, hệ thống ngân hàng Việt Nam đã chuyển đổi căn bản từ mô hình một cấp sang mô hình hai cấp: NHNN thực hiện quản lý nhà nước và ngân hàng trung ương, tách bạch khỏi hoạt động kinh doanh của các ngân hàng thương mại. Tuy nhiên, cơ chế quản lý tài chính áp dụng cho NHNN trong suốt thập niên 1990 vẫn mang tính chắp vá, chưa theo kịp tốc độ phát triển của nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa.

Khoảng trống lý luận và thực tiễn lớn nhất thời điểm này là:

• Sự xung đột thể chế giữa tính chất quản lý nhà nước và nghiệp vụ thị trường: Cơ chế tài chính cũ của Bộ Tài chính mới chỉ quản lý thu chi hành chính thuần túy, chưa bao quát các nghiệp vụ ngân hàng trung ương hiện đại (nghiệp vụ thị trường mở - OMO, thị trường liên ngân hàng, quản lý và can thiệp dự trữ ngoại hối).
• Thiếu hành lang pháp lý đồng bộ: Khi Luật Ngân sách Nhà nước 1996 và Luật Ngân hàng Nhà nước 1997 được Quốc hội thông qua (có hiệu lực từ tháng 10/1998), các quy định tài chính cũ căn cứ trên Pháp lệnh 1990 đã hoàn toàn hết hiệu lực thi hành, tạo ra khoảng trống pháp lý cấp bách cần được lấp đầy bằng một văn bản quy phạm pháp lý có hiệu lực cao (Nghị định của Chính phủ).

2. Tính thời điểm và tác động tiềm năng

Nghiên cứu được triển khai vào năm 1997–1998 mang tính đón đầu lịch sử khi Luật Ngân hàng Nhà nước bắt đầu có hiệu lực. Nếu không có một cơ chế tài chính đặc thù, NHNN sẽ rơi vào thế bị động: không thể can thiệp thị trường kịp thời để ổn định giá trị đồng tiền và kiềm chế lạm phát do phải chờ đợi quy trình dự toán ngân sách hành chính cứng nhắc. Đề tài mở đường cho việc lành mạnh hóa hệ thống tài chính công, nâng cao vị thế và độ tin cậy của NHNN đối với các định chế tài chính quốc tế như IMF, WB và hệ thống ngân hàng toàn cầu.

---

Methodology và approach

1. Thiết kế nghiên cứu (Research Design)

Đề tài áp dụng khung thiết kế nghiên cứu chính sách kinh tế - thể chế (Applied Policy Research Design), kết hợp chặt chẽ giữa nghiên cứu hàn lâm và khảo sát thực tiễn lập pháp. Nghiên cứu được cấu trúc thành ba hợp phần logic:

1. Xây dựng khung lý thuyết và phân tích kinh nghiệm quốc tế về tài chính NHTW;
2. Đánh giá thực trạng quản lý tài chính đối với NHNN Việt Nam giai đoạn 1951–1997;
3. Đề xuất quan điểm, mục tiêu và giải pháp thiết kế cơ chế tài chính giai đoạn mới.

2. Thu thập và xử lý dữ liệu (Data Collection & Analysis)

• Hệ thống văn bản quy phạm pháp luật: Rà soát có hệ thống các văn bản lịch sử từ Thông tư 72/TTg (1961), Pháp lệnh NHNN (1990), Thông tư 72-TC/CĐTC (1992), Luật Ngân sách Nhà nước (1996) đến Luật NHNN (1997).
• Dữ liệu tài chính - ngân sách thực chứng: Thu thập số liệu thu, chi, trích lập quỹ và số nộp NSNN của NHNN giai đoạn 1994–1997 (minh chứng số nộp ngân sách tăng trưởng vượt bậc từ 243 tỷ đồng năm 1994 lên mức bình quân 500 tỷ đồng/năm từ năm 1995).
• Nghiên cứu đối sánh mô hình quốc tế (Comparative Legal Analysis): Phân loại và phân tích 4 mô hình tổ chức NHTW trên thế giới:
  1. NHTW độc lập với Chính phủ (Mỹ, Đức);
  2. NHTW trực thuộc Chính phủ, độc lập với Bộ Tài chính (Việt Nam, Trung Quốc);
  3. NHTW là cơ cấu đặc biệt thuộc Bộ Tài chính (Malaysia);
  4. NHTW là bộ phận trực thuộc thuần túy của Bộ Tài chính.

       MÔ HÌNH TỔ CHỨC NGÂN HÀNG TRUNG ƯƠNG TRÊN THẾ GIỚI
       

3. Tính chuẩn xác và độ tin cậy khoa học (Validity & Reliability)

Kết quả nghiên cứu được bảo đảm tính khoa học thông qua quá trình phản biện đa tầng từ Hội đồng Khoa học cấp Bộ gồm các chuyên gia đầu ngành: Thứ trưởng Bộ Tài chính (GS.TS. Tào Hữu Phùng), Viện Nghiên cứu Khoa học Ngân hàng (PTS. Đinh Thị Diên Hồng), Trường ĐH Tài chính - Kế toán Hà Nội (PGS.PTS. Vũ Văn Hoá), Viện Nghiên cứu Tài chính, và Vụ Chính sách Tài chính.

---

Phát hiện chính

1. Xác lập địa vị tài chính đặc thù của Ngân hàng Trung ương

Nghiên cứu chỉ rõ NHNN là cơ quan quản lý nhà nước nhưng vận hành bằng các công cụ kinh tế vĩ mô có phát sinh doanh thu và chi phí nghiệp vụ lớn (tái cấp vốn, chiết khấu, mua bán giấy tờ có giá, quản lý dự trữ ngoại hối). Do đó, NHNN không thể áp dụng cơ chế khoán chi hành chính sự nghiệp (nộp hết thu, chờ cấp phát chi), đồng thời cũng không phải doanh nghiệp nhà nước vì không hoạt động vì mục tiêu lợi nhuận.

2. Khẳng định tính tất yếu của nguyên tắc "Lấy thu bù chi"

Để đảm bảo NHTW có đủ tiềm lực can thiệp thị trường hàng ngày phục vụ mục tiêu ổn định giá trị đồng tiền, phương thức tài chính tối ưu là "lấy thu bù chi". NHNN chủ động sử dụng các khoản thu từ nghiệp vụ tiền tệ và dịch vụ ngân hàng để bù đắp chi phí hoạt động, thực hiện đúng cơ chế tự trang trải mà không tạo gánh nặng cấp phát thường xuyên từ ngân sách.

3. Chuẩn hóa thuật ngữ "Chênh lệch thu chi" và cơ chế trích lập quỹ

Đề tài lập luận mang tính đột phá về mặt kế toán công: hoạt động của NHNN không sử dụng khái niệm "lợi nhuận" hay "lãi/lỗ". Kết quả tài chính cuối năm được ghi nhận là "Chênh lệch thu chi". Cơ chế phân phối chênh lệch thu lớn hơn chi được đề xuất:

• Trích lập các quỹ dự phòng rủi ro;
• Trích lập Quỹ thực hiện chính sách tiền tệ quốc gia;
• Nộp toàn bộ phần chênh lệch còn lại vào Ngân sách Nhà nước. Trường hợp chi lớn hơn thu do can thiệp tiền tệ, NSNN sẽ xem xét xử lý bù đắp.

4. Vạch rõ 5 bất cập lớn của cơ chế tài chính cũ (1990–1997)

1. Cơ chế cũ chỉ điều chỉnh thu chi hành chính đơn thuần, bỏ sót các nghiệp vụ ngân hàng hiện đại (thị trường mở, hoán đổi ngoại tệ).
2. Quy định tài chính phân tán, thiếu hiệu lực, nhiều nội dung trái với quy định của Chính phủ (tự ý chi đầu tư xây dựng cơ bản, chuyển giao tài sản sang công đoàn không qua kiểm tra).
3. Thiếu cơ chế trích khấu hao nhanh đối với tài sản công nghệ ngân hàng cao.
4. Chưa giải quyết chính sách đãi ngộ thỏa đáng cho cán bộ NHNN trước sự cạnh tranh thu nhập từ các ngân hàng thương mại.
5. Chưa phân định rõ ranh giới giữa quyền tự chủ của Thống đốc NHNN và thẩm quyền quản lý thống nhất của Bộ trưởng Bộ Tài chính.

5. Xác lập cơ chế kiểm toán độc lập bắt buộc

Báo cáo tài chính của NHNN hàng năm bắt buộc phải chịu sự kiểm toán và xác nhận của Kiểm toán Nhà nước. Đây là bước chuyển biến căn bản phù hợp với thông lệ quốc tế, chấm dứt tình trạng hạch toán khép kín nội bộ.

---

Đóng góp khoa học

Phương diện	Nội dung đóng góp cụ thể
Đóng góp lý luận (Theoretical)	Hệ thống hóa và làm sáng tỏ học thuyết về tài chính của Ngân hàng Trung ương trong nền kinh tế thị trường định hướng XHCN; phân biệt rạch ròi giữa bản chất tài chính của cơ quan quản lý vĩ mô và doanh nghiệp tài chính.
Đổi mới phương pháp (Methodological)	Thiết lập phương pháp tiếp cận đa ngành (Kinh tế học tiền tệ - Luật học tài chính công), giải quyết bài toán dung hòa giữa Luật Ngân sách Nhà nước và Luật chuyên ngành Ngân hàng.
Giá trị thực tiễn (Practical)	Cung cấp bộ khung định mức, tiêu chuẩn quản lý vốn, tài sản công, phân bổ quỹ và chế độ kế toán áp dụng cho toàn hệ thống NHNN từ trung ương đến các chi nhánh tỉnh, thành phố.
Ý nghĩa chính sách (Policy Impact)	Trực tiếp định hình nội dung dự thảo Nghị định của Chính phủ về Chế độ tài chính đối với Ngân hàng Nhà nước Việt Nam sau khi Luật NHNN 1997 ra đời.

---

Đối tượng quan tâm

                               ĐỐI TƯỢNG HƯỞNG LỢI
                               
      Cơ quan QL Nhà nước              Viện Nghiên cứu & Đào tạo          Định chế Tài chính

• Các nhà hoạch định chính sách và lập pháp: Cung cấp cơ sở khoa học để thiết kế các văn bản quy phạm dưới luật, phân định thẩm quyền giám sát tài chính giữa Bộ Tài chính và NHNN.
• Cơ quan quản lý và thực thi (Bộ Tài chính, NHNN, Kiểm toán Nhà nước): Thiết lập quy trình chuẩn về lập dự toán, chấp hành kế hoạch thu chi, hạch toán kế toán và kiểm toán quyết toán năm.
• Giới nghiên cứu và giảng viên học thuật: Tài liệu tham khảo nền tảng phục vụ nghiên cứu và giảng dạy các chuyên đề về Ngân hàng Trung ương, Tài chính công và Luật Ngân hàng tại các trường đại học khối kinh tế.
• Chuyên viên tài chính - tiền tệ: Nắm bắt cơ chế vận hành dòng tiền, nguyên tắc trích lập quỹ dự phòng rủi ro và quản lý dự trữ ngoại hối quốc gia.

---

FAQ (Câu hỏi thường gặp)

1. Phát hiện quan trọng nhất của đề tài là gì?

Trả lời: Đề tài đã khẳng định tính đặc thù của NHNN là cơ quan quản lý nhà nước có nghiệp vụ sinh lời phi lợi nhuận, từ đó xác lập nguyên tắc quản lý tài chính "lấy thu bù chi" và cơ chế phân phối "chênh lệch thu chi" (thay vì lãi/lỗ), giúp NHNN vừa tự chủ điều hành chính sách tiền tệ vừa nằm trong tầm kiểm soát của NSNN.

2. Tại sao NHNN không áp dụng cơ chế cấp phát dự toán như đơn vị hành chính thông thường?

Trả lời: Vì NHNN phải thường xuyên thực hiện các nghiệp vụ thị trường (mua bán ngoại tệ, tái cấp vốn, thị trường mở) với khối lượng giao dịch lớn, đột xuất và biến động liên tục theo thị trường. Quy trình cấp phát dự toán hành chính cứng nhắc sẽ làm mất đi tính kịp thời trong can thiệp thị trường, vô hiệu hóa chính sách tiền tệ quốc gia.

3. Cơ chế phân định thẩm quyền giữa Bộ Tài chính và NHNN được thiết lập thế nào?

Trả lời: Bộ Tài chính giữ vai trò quản lý nhà nước thống nhất: phê duyệt khung kế hoạch tài chính năm, ban hành chế độ định mức, thanh tra kiểm tra và xét duyệt quyết toán. Thống đốc NHNN nắm quyền chủ động điều hành toàn bộ các khoản chi tiêu nghiệp vụ và quản lý trong phạm vi kế hoạch đã được phê duyệt.

4. Kết quả nghiên cứu có thể khái quát hóa (generalize) cho các cơ quan khác không?

Trả lời: Có thể khái quát hóa cho các mô hình định chế tài chính nhà nước đặc thù có chức năng quản lý vĩ mô kết hợp nghiệp vụ thị trường (ví dụ: Kho bạc Nhà nước, Bảo hiểm Tiền gửi, các Quỹ tài chính nhà nước ngoài ngân sách).

5. Báo cáo tài chính của NHNN được kiểm soát bằng công cụ nào theo đề xuất mới?

Trả lời: Được kiểm soát thông qua 3 tầng: (1) Kiểm soát nội bộ theo hệ thống tài khoản kế toán thống nhất; (2) Kiểm toán bắt buộc hàng năm bởi Kiểm toán Nhà nước; (3) Thẩm định và xét duyệt quyết toán độc lập bởi Bộ Tài chính trước khi trình Thủ tướng Chính phủ.

---

Kết luận

Đề tài khoa học cấp Bộ "Xây dựng cơ chế quản lý tài chính đối với Ngân hàng Nhà nước Việt Nam" là một công trình nghiên cứu thể chế xuất sắc, kết hợp nhuần nhuyễn giữa lý luận tiền tệ hiện đại và thực tiễn tài chính công Việt Nam. Đề tài đã giải quyết thành công bài toán hài hòa giữa tính độc lập tác nghiệp của Ngân hàng Trung ương và kỷ luật quản lý tài chính thống nhất của Nhà nước.

Hướng phát triển tiếp theo của mạch nghiên cứu này là tiếp tục hoàn thiện cơ chế hạch toán các công cụ tài chính phái sinh, số hóa quy trình quản lý dự trữ ngoại hối và nâng cao năng lực giám sát tài chính vĩ mô trong bối cảnh hội nhập tài chính quốc tế sâu rộng.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Lời mở Đầu Cùng với sự phát triển của nền kính tế trong tiến trình đổi mới, hệ thống ngân hàng Việt nam cũng từng bước được hoàn thiện và phát triển. Từ hệ thống ngân hàng một cấp, với sự ra đời của hai Pháp lệnh Ngân hàng ( Pháp lệnh Ngân hàng Nhà nước; Pháp lệnh Ngân hàng, hợp tác xã tín dụng và công ty tài chính ), hệ thống ngân hàng Việt nam bước sang một giai đoạn mới, hoạt động theo mô hình của hệ thống ngân hàng hai cấp với sự phân định rõ ràng chức năng quản lý Nhà nước của Ngân hàng Nhà nước và chức năng kinh doanh của các ngân hàng thương mại. Sau gần 8 năm hoạt động dưới sự điều chỉnh của hai Pháp lệnh ngân hàng, hệ thống ngân hàng đã đạt được những thành tựu đáng kể, đáp ứng được đòi hỏi của nền kinh tế trong giai đoạn chuyển đổi. Ngân hàng Nhà nước với vai trò, vị trí mới đã thực hiện tốt hơn nhiệm vụ ổn định tiền tệ, kiểm chế lạm phát và góp phần tăng trưởng kinh tế, từng bước đưa hệ thống Ngân hàng Việt nam hội nhập với khu vực và thế giới.

Một nguyên nhân cơ bản dẫn đến sự đổi mới của Ngân hàng Nhà nước là vai trò điều hành ở tầm vĩ mô của Nhà nước thông qua việc ban hành kịp thời các văn bản chế độ, tạo ra một hành lang pháp lý cho hoạt động ngân hàng. Ngay sau khi hai Pháp lệnh ngân hàng ra đời và có hiệu lực, hàng loạt các văn bản hướng dẫn thực hiện Pháp lệnh được ban hành, tạo điều kiện để Pháp lệnh nhanh chóng đi vào cuộc sống. Các quy định về quản lý tài chính đối với Ngân hàng Nhà nước oũng được cải tiến và hoàn thiện từng bước. Cơ chế quản lý tài chính theo nguyên tắc lấy thu bù chỉ phù hợp với đặc thù của Ngân hàng Nhà nước là một cơ quan quản lý Nhà nước có các hoạt động sinh lời trên cơ sỏ tuân thủ các quy định trong Pháp lệnh ngân hàng Nhà nước và các quy định của pháp luật hiện hành.

Cơ chế này, về cơ bản, đã tạo điều kiện thuận lợi cho hoạt động của Ngân hàng Nhà nước, tăng cường tích luỹ cho Ngân sách nhà nước, góp phần tích vào việc đổi mới và lành mạnh hoá hệ thống tài chính - tên tệ. - Cùng với sự phát triển của nền kinh tế, các hoạt động về tài chính, tiền tệ, tín dụng, ngân hàng ngày càng trở nên sôi động. Pháp lệnh Ngân hàng Nhà nước cùng với cơ chế quản lý tài chính cũ đã bộc lộ những điểm bất cập, không phù hợp với hệ thống ngân hàng hiện đại: Sau hai năm chuẩn bị, ngày 12/12/1997 Quốc hội nước Cộng hoà xã hội chủ nghĩa Việt nam đã thông qua Luật Ngân hàng Nhà nước Việt nam thay thế Pháp lệnh ngân hàng Nhà nước, là văn bản pháp lý cao nhất từ trước đến nay điều chỉnh hoạt động Ngân hàng Nhà nước. Xuất phát từ yêu cầu thực tế, từ tháng 10/1998 khi Luật Ngân hàng bắt đầu có hiệu lực thí hành, phải có một hệ thống văn bản pháp quy đồng bộ hướng dẫn thực hiện, Bộ Tài chính với chức năng quản lý Nhà nước về mặt tài chính cần có những chuẩn bị thích hợp để đưa ra một cơ chế quản lý tài chính phù hợp với địa vị pháp lý, chức năng, vai trò của Ngân hàng Nhà nước trong giai đoạn mới.

Vì lẽ đó, Ban chủ nhiệm Đề. tài trong gần một năm nay đã tập trung nghiên cứu hoàn thiện Đề tài nghiên cứu khoa học “Xây dựng cơ chế quản lý tài chính đối với Ngân hàng Nhà nước Việt nam”. Đề tài tập trung nghiên cứu thực trạng phát triển của hệ thống ngân hàng, những yêu cầu đặt ra trong công tác quản lý tài chính giai đoạn mới và kinh nghiệm của các quốc gia tiên tiến trên thế giới nhằm đề xuất ý kiến với Các nhà quản lý một cơ chế quản lý tài chính đối với Ngân ˆ hàng Nhà nước Việt nam trên cơ sở kế thừa những kết quả đã đạt được và phù hợp với quy định của Luật Ngân sách Nhà nước, Luật Ngân hàng Nhà nước. Đề tài gồm 3 chương: Chương l : Cơ sd lý luận xây dựng cơ chế quản lý tài chính đối với Ngân hàng TW và kinh nghiệm của một số nước.

Chương II : Thực trạng quản lý tài chính của Nhà nước đối với Ngân hàng Nhà nước hiện nay. ˆ Chương ll| : Quan điểm, phương hướng và một số giải pháp đổi mới cơ chế quản lý tài chính đối với Ngân hàng nhà nước việt nam trong giai đoạn tới. Đề tài được hoàn thành với sự quan tâm, giúp đỡ của Lãnh đạo Vụ Tài chính Ngân hàng, Viện nghiên cứu Tài chính ( Bộ Tài chính ) và các chuyên gia về tài chính tiền tệ thuộc Bộ Tài chính, Ngân hàng Nhà nước Việt nam. Ban chủ nhiệm Đề tài khoa học xin chân thành câm ơn các nhà khoa học, các đơn vị và cá nhân đã tận tỉnh giúp đỗ Ban chủ nhiệm hoàn thiện Đề tài này.

Hà nội, tháng 9 năm 1998 Chủ nhiệm đề tài Nguyễn Quang Dũng Phó Vụ trưởng Vụ tài chính các Ngân hàng và Tổ chức tài chính - Bộ Tài chính CHUONG I Cơ sở lý luận xây dựng cơ chế quản lý tài chính đối với Ngân hàng Trung : _ ương và kinh nghiệm của một số nước -J MỘT SỐ LÝ LUẬN VỀ HOẠT ĐỘNG NGÂN HÀNG TRƯNG ƯƠNG 1/ Ngân hàng Trung ương. Nhà Kinh tế học người Mỹ Samuelson đã từng có một câu nói nổi người tiếng: “Ngân hàng trung ương là một trong ba phát minh lớn của loài điệu vai trò của bên cạnh lửa và bánh xe”. Samuelsson đã không cường của các Ngân hàng trung ương, thực tiễn lịch sử hình thành và phát triển của Ngân hàng quốc gia đã khẳng định vai trò tất yếu và hết sức quan trọng trung ương trong nên kinh tế. Lịch sử ngân hàng bắt đâu từ xa xưa và khởi nguồn từ phương Đông.

Chaldee Vào khoảng 3000 năm trước công nguyên các ngôi đến tại xứ (thuộc nước lraq ngày nay) đã giữ vai trò có tính cách ngân hàng. Các tín đồ dâng lễ vật và gửi tài sản cho dén thờ, những người giữ đến đã dùng các kỳ tài sản ký gửi này để cho công chúng vay và được hưởng lãi suất. Thời chức ngành ngân hàng thực sự có quy mô, hoạt động đúng chức năng và tổ 17 trở lại đây. Từ thời có hệ thống phải kể đến thời kỳ cận đại từ thế kỷ thứ phát kỳ này, hàng loạt ngân hàng Ở các nước trên thế giới được thành lập và càng đa dạng và phức tạp.

Khi hệ thống tín triển với các chức năng ngày như kỳ đụng thương mại phát triển, các loại công cụ lưu thông tín dụng phiếu thương mại, kỳ phiếu ngân hàng xuất hiện ngày càng nhiều. Kỳ phiếu ngân hàng với những ưu điểm của nó trở nên thông dụng và đã dần dần thay thế kỳ phiếu thương mại. Lúc đầu kỳ phiếu ngân hàng do nhiêu ngân từng hàng thương mại phát hành, những kỳ phiếu này chỉ lưu thông trong địa phương nên không đáp ứng được yêu cầu của nền kinh tế. Nền kinh tế và hàng hoá đòi hỏi có những kỳ phiếu lưu thông trên thị trường toàn quốc rãi mới phát hành được quốc tế.

Chỉ có những ngân hàng lớn, có uy tín rộng _ loại kỳ phiếu này. Ở một số nước kinh tế phát triển hơn, đã xuất hiện một vài ngân hàng thương mại lớn nhất, tách ra khỏi hệ thống ngân hàng thương mại, chuyên hàng phát hành kỳ phiếu ngân hàng để cho các doanh nghiệp và các ngân gọi là ngân hàng phát thương mại khác vay vốn. Những ngân hàng này ngân hàng hành. Trong một thời gian khá dài, ở nhiều nước, mặc dù đã có tiếp tục sử dụng quyền phát hành nhưng các ngân hàng thương mại vẫn này là một trong phát hành kỳ phiếu ngân hàng tại địa phương vì kỳ phiếu nổi với kỳ những nguồn vốn để cho vay, nhưng về sau do không cạnh tranh phiếu ngân hang phát hành nên phạm vi sử dụng thu hẹp và cuối cùng bị loại ra khỏi lưu thông.

Sau này cùng với sự phát triển của nên kinh tế, xu hướng chuyên môn hoá các ngân hàng ngày càng rõ rệt đến mức hình thành xu hướng tập trung nghiệp vụ phát hành kỳ phiếu vào tay các ngân hàng phát hành. Để dễ dàng vay được nhiều tiền hệ trợ cho ngân sách, các Nhà nước tư sản trước đây ủng hộ và khuyến khích thành lập các ngân hàng phát hành. Nhiều Nhà nước đã ban hành những đạo luật hạn chế, đình chỉ việc phát hành kỳ phiếu của các ngân hàng thương mại; cho phép ngân hàng phát hành được độc quyền phát hành kỳ phiếu ngân hang. Ngân hàng phát hành giảm dần và đi đến ngừng hẳn việc giao dich cho vay vốn đối với các doanh nghiệp.

Ngân hàng phát hành chỉ nhận tiền gửi của các ngân hàng thương mại, các tổ chức tín dụng, của ngân sách Nhà nước và phát hành kỳ phiếu ngân hàng, một loại tiền tín dựng để cho các ngân hàng thương mại vay và cho Nhà nước vay. Dần dần ngân hàng này trở thành ngân hàng phát hành trung ương của Nhà nước. Việc chuyển hoá này được tiến hành bằng nhiều con đường, trong đó có con đường quốc hữu hoá. Tất nhiên việc quốc hữu hoá được thực hiện bằng cách Nhà nước bỏ tiền ra mua lại ngân hàng phát hành.

Ngân hàng trung ương là một ngân hàng được luật pháp tách ra khỏi các ngân hàng khác thành ngân hàng đứng đầu trong hệ thống ngân hàng. Ngân hàng trung ương không giao dịch, trực tiếp với các nhà kinh doanh và công chúng, mà giữ vai trò ngân hàng của các ngân hàng, bảo quản quỹ dự trữ tiền của các ngân hàng, cho các ngân hàng vay vốn khi cần thiết, thực hiện chính sách tiền tệ tín dụng của Nhà nước, làm nghiệp vụ thanh toán và tín dụng quốc tế với Ngân hàng trung ương các nước khác, làm cơ quan cấp tiền cho Ngân sách khi cần và làm một số nghiệp vụ cho Kho bạc Nhà nước. 2/ Chức năng, nhiệm vụ cơ bản của Ngân hàng trung trơng : Tuy thuộc vào địa vị pháp lý mà Ngân hàng trung ương ở các nước có những chức năng và nhiệm vụ cụ thể.