Mở đầu của xu hướng này là J. Theo Kômenxki, “giảng dạy như trồng cây, rễ càng sâu thì cây càng vững; cho nên điều gì học sinh đã học, họ cần nắm vững lấy và để áp dụng trong thực tiễn sau này”[59]. Như vậy có thể nhận định, Kômenxki đã đặt nền móng cho tư tưởng dạy học nói chung, đổi mới phương pháp dạy học nói riêng trong nhà trường. Ở thế kỷ 18, Rút-xô (1712 - 1778) chủ trương phát triển giáo dục tự nhiên và giáo dục tự do.
Theo ông, giáo dục tự nhiên là dựa vào sự phát triển tự nhiên của trẻ em mà giảng dạy, để giúp đỡ cho thiên tính của trẻ em nảy nở được điều hoà. Ông kịch liệt phản đối chủ nghĩa kinh viện trong dạy học, phản đối lối bắt học thuộc lòng, kỷ luật khe khắt và sự chèn ép cá tính của người học; giáo dục tự nhiên là để cho người học tự phát huy được năng lực của bản thân, thông qua đổi mới phương pháp dạy học của người dạy. Quan điểm của Pétxtalôdi (1746 - 1827) cho rằng, mục đích của dạy học là đưa trẻ em đến “cái nhân tính chân chính” và đào tạo họ thành “những người con hoàn hảo”. Theo ông, người ta sinh ra đã có mầm mống của tất cả năng lực, do đó cần phát triển một cách hài hoà tất cả chúng: “mỗi năng lực của con người đều bao gồm sự yêu cầu thoát ly cái trạng thái chết và cứng nhắc mà biến thành một sức mạnh phát triển”; “Sự hiểu biết cần gắn liền với khả năng làm được, kiến thức phải đi đôi với sự khéo léo thực tế”[59]; như vậy theo ông đổi mới phương pháp dạy học để hướng tới phát triển toàn diện học sinh.
luan an 15 Đổi mới phương pháp dạy học luôn là vấn đề được các nhà nghiên cứu khoa học giáo dục ở các nước quan tâm nghiên cứu. Từ những năm 50 của thế kỷ trước, xu hướng đổi mới phương pháp dạy học đã bắt đầu khởi nguồn từ các thành tựu về tâm lý học, từ đó ra đời các lý thuyết tâm lý học mới của các tác giả như: Jean Piaget “Lý thuyết kiến tạo”; J.Bruner “Mô hình học tập hành động khám phá”; V.Davưdov “Lý thuyết hoạt động tâm lý và mô hình dạy học hoạt động”; V.Ôkôn (1968), “Những cơ sở của việc dạy học nêu vấn đề”; I.Các công trình nghiên cứu theo xu hướng đổi mới phương pháp dạy học bắt đầu khởi nguồn từ các thành tựu về tâm lý học như trên, đã đặt nền móng cho việc nghiên cứu đổi mới phương pháp dạy học trong nhà trường. Từ các quan điểm về đổi mới phương pháp dạy học, các nghiên cứu kế tiếp của một số tác giả đã bàn đến các lý thuyết như: công trình nghiên cứu của Alben Bandura đưa ra thuyết học tập mang tính xã hội: “Sự làm việc đồng đội”. Với nguyên tắc: Trẻ nỗ lực hoàn thành nhiệm vụ học tập sẽ được khen thưởng và ngược lại không hoàn thành sẽ không được khen hoặc bị chê; do đó tư tưởng chính của thuyết này là khi các cá nhân học sinh cùng học tập hướng tới mục tiêu chung, thì sự phụ thuộc lẫn nhau sẽ thúc đẩy các em học tập tích cực hơn để giúp bản thân và nhóm mình thành công; mọi học sinh trong nhóm tìm cách giúp đỡ nhau và vươn tới sự thống nhất để đạt mục đích học tập.
Từ hiệu quả của thuyết này, nó được áp dụng rộng rãi trong nhà trường; nhiều thực nghiệm khoa học đã kiểm chứng hiệu quả của nó như: Học cùng nhau (Learning Together); Tổ học tập (Student- Team- Achivement Divisions).đã mang lại hiệu quả cao hơn trong cách học truyền thống. Từ quan điểm về đổi mới phương pháp dạy học, tác giả Piagiê đưa ra thuyết “Sự giải quyết mâu thuẫn”nhằm thúc đẩy phát triển trí tuệ của học sinh, giáo viên đưa học sinh vào tình huống có mâu thuẫn, tổ chức cho từng cặp đôi học sinh có cách giải quyết đối lập nhau cùng nhóm để thảo luận thống nhất trả lời chung, qua đó giúp học sinh yếu, hoặc nhận thức chưa rõ sẽ tiến bộ đuổi kịp bạn bè cùng phát triển nhận thức và trí tuệ. luan an 16 Còn tác giả Brown và Palincsar đưa ra thuyết “Dạy lẫn nhau”, học sinh và giáo viên sau khi cùng nghiên cứu tài liệu sẽ thay phiên nhau đóng vai trò người dạy. Giáo viên phân chia học sinh thành các nhóm nhỏ, nêu ra các câu hỏi, vấn đề học tập, cách giải quyết.học sinh học cách làm của giáo viên và áp dụng; các thành viên của nhóm thay nhau nêu ra câu hỏi, trả lời, bình luận, khái quát rút ra kết luận, qua đó phát triển các năng lực tư duy, hợp tác, diễn đạt, khái quát.của bản thân.
Về đổi mới phương pháp dạy học, phải đề cập đến nhà triết học, giáo dục học thực dụng người Mỹ là John Deway (1858 - 1952), với triết lý giáo dục “lấy người học làm trung tâm” đã đề cao việc tổ chức quá trình giáo dục nhằm phát huy tiềm năng sáng tạo của học sinh. Ông cho rằng: Phương pháp dạy học không chỉ đơn thuần là việc truyền thụ khối lượng kiến thức mà còn là sự phát triển kỹ năng và trí tuệ của người học. Ông đề cao các hoạt động đa dạng của học sinh, kể cả các hoạt động gắn với đời sống. Dạy học không chỉ là công việc truyền thụ khối kiến thức mà còn là sự phát triển một số kỹ năng cho người học [59].
Trong tác phẩm:“Nền dân chủ giáo dục” (Demoncrasy and Education), qua tác phẩm này John Deway gửi thông điệp rằng, muốn học cách cùng chung sống thì con người phải được trải nghiệm quá trình học hợp tác trong nhà trường; học sinh phải được làm việc chung để hình thành thói quen trao đổi kinh nghiệm thực hành, qua đó phát triển nhận thức và năng lực. Ông cho rằng, lớp học là thế giới thu nhỏ cần phải được dân chủ hóa mà cốt lõi là sự hợp tác chia sẻ giữa các thành viên: “Nhà trường phải tổ chức như một cộng đồng mang tính chất hợp tác để bồi dưỡng và phát huy sự nhiệt tình giao tiếp và tính cách dân chủ cho học sinh.trong đó trẻ được sống trong cộng đồng và cảm thấy mình được hòa nhập và đóng góp. Từ lý thuyết này ông hình thành quan điểm: “Nhà trường hoạt động” trong đó đề cao vai trò học hợp tác, làm việc nhóm.như vậy đây là ý tưởng rất mới trong đổi mới phương pháp dạy học ở nhà trường nói chung, bậc phổ thông nói riêng. Bàn về đổi mới phương pháp dạy học, tác giả R.Singh đã phát triển quan điểm lấy người học làm trung tâm, đưa ra quan niệm: “Quá trình nhận biết - học - dạy”; Ông cho rằng: “Khi xem ma trận người học ở vị trí trung luan an 17 tâm và sự sáng tạo là mục tiêu, cần nêu bật một số đường hướng và phương pháp nhất định.
Người học phải là những người tham gia tích cực vào “Quá trình nhận biết - học - dạy”, qua đó ông đòi hỏi cần đổi mới quá trình dạy học, giáo dục để phát triển toàn diện người học [59]. Các nghiên cứu về đổi mới phương pháp dạy học cũng được các nhà khoa học có tên tuổi của Liên Xô trước đây như: Đannhilốp, Êxipôp, Lecne, Babansky. Các nhà tâm lý học nổi tiếng cũng đã có những công trình nghiên cứu sâu sắc liên quan đến phương pháp dạy học như: Piagiê, Lêônchiep.các nhà khoa học đã đặt cơ sở lý luận có tính nền tảng cho đổi mới phương pháp dạy học ở bậc phổ thông. Dựa trên các kết quả nghiên cứu, các nhà Giáo dục học trên thế giới cũng đã biên soạn nhiều tài liệu về phương pháp dạy học và đổi mới phương pháp dạy học như: “Giảng dạy ngày nay”- G.Petty, Nxb Stantey Thomes, 1998 (Dự án Việt - Bỉ dịch).Tiếp cận các tài liệu về phương pháp dạy học cho thấy có nhiều quan điểm khác nhau, nhất là về phân loại phương pháp dạy học.Lecne dựa trên mức độ sáng tạo trong nhận thức của học sinh chia phương pháp dạy học thành các nhóm: nhóm phương pháp giải thích - minh họa, nhóm phương pháp tái hiện, nhóm phương pháp tìm kiếm bộ phận và nhóm phương pháp sáng tạo.Babanxki nhấn mạnh yếu tố giáo dục trong dạy học đã chia phương pháp dạy học thành ba nhóm: nhóm phương pháp tổ chức hoạt động nhận thức, nhóm phương pháp kích thích động cơ nhận thức và nhóm phương pháp kiểm tra, đánh giá kết quả học tập.
Trong khi đó, tác giả M.Êxipôp phân loại phương pháp dạy học thành các nhóm phương pháp tìm tòi tri thức mới, nhóm phương pháp hình thành kỹ năng, kỹ xảo và nhóm phương pháp kiểm tra đánh giá.Gôlant phân loại phương pháp dạy học theo nguồn gốc kiến thức và đặc điểm tri giác tài liệu của học sinh, đã chia phương pháp thành ba nhóm: nhóm phương pháp dùng lời, nhóm phương pháp trực quan, và nhóm phương pháp hoạt động thực tiễn.Thực tiễn cho thấy tính phức tạp của việc phân loại phương pháp dạy học; đổi mới phương pháp dạy học cũng có những quan điểm, xu hướng tiếp cận khác nhau trên thế giới. luan an 18 Như vậy, các công trình nghiên cứu, tìm tòi đổi mới phương pháp dạy học hiệu quả hơn trong nhà trường nói chung, bậc phổ thông nói riêng, đã góp phần đổi mới phương pháp dạy học trong các trường THCS. Và mục tiêu hướng tới của quan điểm đổi mới phương pháp dạy học trong nhà trường theo các lý thuyết trên đều hướng đến phát triển toàn diện nhân cách học sinh; giúp họ làm chủ và phát triển bản thân, tự học, tự giải quyết vấn đề, sáng tạo, hợp tác.tiền đề chủ yếu của quản lý đổi mới phương pháp dạy học. Trong điều kiện chương trình giáo dục và sách giáo khoa mới bậc phổ thông nói chung, bậc THCS nói riêng từng bước được áp dụng, thì vấn đề đổi mới phương pháp dạy học cũng như công tác quản lý phù hợp với nó rất cần tập trung nghiên cứu làm rõ về phương diện lý luận.
Các công trình nghiên cứu ở Việt Nam Về đổi mới phương pháp dạy học: Bước sang thế kỷ XXI, khi công nghệ thông tin và truyền thông trở thành công cụ khá phổ biến của người lao động trên các lĩnh vực đời sống xã hội, thì nhà trường đã sử dụng nó như công cụ phục vụ đắc lực cho hoạt động dạy và học, nhất là đổi mới phương pháp dạy học của người dạy và người học. Vì vậy, các công trình nghiên cứu về đổi mới phương pháp dạy học theo hướng ứng dụng CNTT và truyền thông, cũng như công trình nghiên cứu vận dụng các phương pháp dạy học tích cực trong dạy học các môn học trong nhà trường từ tiểu học đến đại học được nhiều tác giả quan tâm nghiên cứu.