Nghiên cứu đối chiếu các từ ngữ diễn tả cảm xúc hài lòng và không hài lòng trong tiếng Hán và tiếng Việt thông qua các từ ngữ có chứa bộ phận cơ thể con người

Luận văn đối chiếu từ ngữ cảm xúc hài lòng, không hài lòng qua bộ phận cơ thể Hán - Việt tại ĐH Thái Nguyên

• Tác giả: Ngô Xuân Hương
• Người hướng dẫn: TS. Phùng Thị Tuyết
• Trường học: Trường Ngoại ngữ - Đại học Thái Nguyên
• Chuyên ngành: Ngôn ngữ Trung Quốc
• Đề tài: Nghiên cứu đối chiếu các từ ngữ diễn tả cảm xúc hài lòng và không hài lòng trong tiếng Hán và tiếng Việt thông qua các từ ngữ có chứa bộ phận cơ thể con người
• Loại tài liệu: Luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2025
• Địa điểm: Thái Nguyên

Tóm tắt

I. Tổng quan từ ngữ cảm xúc hài lòng không hài lòng Hán Việt

Nghiên cứu ngôn ngữ đối chiếu đóng vai trò quan trọng trong việc tìm hiểu giao lưu văn hóa. Đề tài luận văn thạc sĩ tại Đại học Thái Nguyên tập trung vào hệ thống từ ngữ biểu đạt tâm lý. Cụ thể, nghiên cứu khảo sát các từ ngữ mang yếu tố bộ phận cơ thể người trong tiếng Hán và tiếng Việt. Cảm xúc hài lòng và không hài lòng là hai trạng thái tâm lý căn bản. Con người luôn có xu hướng dùng các biểu hiện cơ thể để cụ thể hóa cảm xúc trừu tượng. Tiếng Hán và tiếng Việt cùng chịu ảnh hưởng sâu sắc của nền văn hóa phương Đông. Hai ngôn ngữ có nhiều nét tương đồng về tư duy hình tượng. Tuy nhiên, mỗi ngôn ngữ lại sở hữu phương thức cấu tạo từ và chuyển nghĩa riêng biệt. Đề tài tại Trường Ngoại ngữ thuộc Đại học Thái Nguyên đã hệ thống hóa nguồn ngữ liệu phong phú. Luận văn cung cấp cái nhìn toàn diện về đặc trưng tri nhận của hai dân tộc. Kết quả nghiên cứu giúp người học nắm vững bản chất ngữ nghĩa của từ vựng biểu cảm. Công trình khẳng định giá trị to lớn của ngữ pháp tri nhận trong đối chiếu ngôn ngữ hiện đại.

1.1. Cơ sở lý thuyết về ngôn ngữ học tri nhận

Lý thuyết ngôn ngữ học tri nhận đặt nền tảng cho việc phân tích ngữ nghĩa. Ngành học này coi ngôn ngữ là phương tiện phản ánh nhận thức thực tại. Trong đó, lý thuyết ẩn dụ ý niệm giữ vị trí then chốt. Con người sử dụng những trải nghiệm thể nghiệm cụ thể để tri nhận khái niệm trừu tượng. Bộ phận cơ thể đóng vai trò như nguồn ánh xạ trực tiếp. Các hiện tượng tâm lý như vui sướng hay phẫn nộ đều gắn với biến chuyển thể chất. Ngôn ngữ học đối chiếu kết hợp tri nhận mở ra hướng tiếp cận mới. Hướng đi này lý giải sâu sắc cách thức hai dân tộc mã hóa cảm xúc. Nhờ đó, người nghiên cứu có thể nhìn thấu cấu trúc tư duy văn hóa qua vỏ bọc từ ngữ.

1.2. Mục tiêu nghiên cứu đề tài tại Đại học Thái Nguyên

Đề tài thạc sĩ tại Đại học Thái Nguyên hướng đến mục tiêu xác lập ngữ liệu chuẩn xác. Công trình thống kê và phân loại các từ ngữ chỉ cảm xúc chứa bộ phận cơ thể. Luận văn đi sâu phân tích cơ chế tạo từ và mô thức ẩn dụ trong tiếng Hán và tiếng Việt. Trọng tâm của nghiên cứu là đối chiếu những điểm tương đồng và khác biệt về mặt cấu trúc lẫn ngữ nghĩa. Từ đó, tác giả tìm kiếm nguồn gốc sâu xa từ sự khác nhau về văn hóa và môi trường sống. Kết quả khảo sát làm sáng tỏ cách hai dân tộc nhìn nhận thế giới nội tâm. Đề tài đem lại giá trị học thuật cao, đồng thời hỗ trợ thiết thực cho sinh viên ngành ngôn ngữ.

II. Phân tích từ ngữ cảm xúc hài lòng không hài lòng Hán Việt

Phân tích đối chiếu chỉ ra nhiều khác biệt sâu sắc giữa hai hệ thống ngôn ngữ. Tiếng Hán biểu đạt sự hài lòng chủ yếu qua các bộ phận như tâm, mi, nhãn, diện. Các thành ngữ bốn chữ xuất hiện với tần suất dày đặc như mi khai nhãn tiếu hay tâm mãn ý túc. Người Hán có xu hướng nội liễm, ưa chuộng sự cân đối và tính ước lệ xã hội. Ngược lại, tiếng Việt thể hiện cảm xúc hài lòng và không hài lòng bằng sự trải nghiệm thân thể trực tiếp. Khi không hài lòng, người Việt thường dùng từ chỉ nội tạng và phản ứng cơ thể cực độ. Các cụm từ như lộn ruột, sôi gan, ngứa mắt, tím gan hay cáu sườn mang tính cụ thể cao. Sự nóng bức và chuyển động của dòng máu cũng được dùng để diễn tả cơn tức giận. Tiếng Hán chú trọng trạng thái tĩnh và quy chuẩn đạo đức Nho giáo. Tiếng Việt ưu tiên cảm giác sinh lý thực tế và phản ứng tâm lý sinh động. Sự khác biệt này bắt nguồn từ môi trường sống nông nghiệp sông nước của người Việt và nền văn hóa lục địa của người Hán.

2.1. Cơ chế ẩn dụ ý niệm trong tiếng Hán

Tiếng Hán phát triển hệ thống ẩn dụ ý niệm dựa trên cấu trúc cơ thể rất hoàn chỉnh. Hệ thống ẩn dụ vật chứa xuất hiện phổ biến với yếu tố tâm. Người Hán coi tâm trí là một không gian có thể chứa đựng đầy vơi tình cảm. Điển hình là các cấu trúc biểu đạt sự hài lòng như tâm mãn ý túc hay khoái ý xưng tâm. Bên cạnh đó, hệ thống ẩn dụ phương hướng đóng vai trò quan trọng. Trạng thái thỏa mãn gắn liền với chuyển động hướng lên trên như hỉ thượng mi tiêu. Ngược lại, cảm xúc tiêu cực gắn liền với sự đè nén, đóng kín. Ẩn dụ sinh lý học phản ánh cách nhìn nhận tinh tế của người Hán về phản xạ khuôn mặt.

2.2. Đặc trưng thể nghiệm thân thể trong tiếng Việt

Tiếng Việt khai thác triệt để các phản ứng thể chất cụ thể để diễn tả cảm xúc. Hệ thống ẩn dụ nội tạng phản ánh chân thực trạng thái bức xúc hoặc mãn nguyện. Cảm xúc tích cực gắn liền với cảm giác mát mẻ, thông thoáng như mát lòng mát dạ. Trái lại, cảm xúc không hài lòng gắn với nhiệt độ cao và áp lực nội tại. Hiện tượng sôi gan, lộn ruột, sôi máu cho thấy sự sôi sục mãnh liệt của cơ thể khi phẫn nộ. Yếu tố thị giác và thính giác cũng biểu thị sự chối từ xã hội sâu sắc. Những từ như chướng tai gai mắt, ngứa mắt hay nóng mặt diễn tả sự khó chịu tột cùng. Tư duy người Việt luôn gắn liền với tính trực giác và biểu cảm cụ thể.

III. Giải pháp dịch từ ngữ cảm xúc hài lòng không hài lòng Hán Việt

Dịch thuật từ ngữ cảm xúc đòi hỏi sự chuyển đổi văn hóa linh hoạt. Người dịch không thể chỉ tra cứu nghĩa đen của từng từ ngữ giải phẫu cơ thể. Việc bảo tồn hình tượng gốc đôi khi gây khó hiểu cho người tiếp nhận bản dịch. Do đó, luận văn đề xuất bốn chiến lược dịch thuật cốt lõi. Thứ nhất là chiến lược tương đương ngữ nghĩa khi hai ngôn ngữ có cùng cách diễn đạt. Thứ hai là hoán đổi văn hóa nhằm tìm hình ảnh ẩn dụ quen thuộc hơn trong ngôn ngữ đích. Thứ ba là điều chỉnh ngữ cảnh để đảm bảo tính tự nhiên của câu văn. Thứ tư là kết hợp dịch ý khi gặp các thành ngữ cổ điển giàu tính triết lý. Phương pháp nghiên cứu định tính kết hợp phân tích ngữ liệu giúp xác định ranh giới ngữ nghĩa. Người học cần phân tích bối cảnh giao tiếp cụ thể trước khi quyết định phương án chuyển ngữ. Việc thấu hiểu cơ chế ẩn dụ giúp loại bỏ hoàn toàn các lỗi diễn đạt ngô nghê. Dịch thuật thành công tạo nhịp cầu giao lưu văn hóa hiệu quả giữa hai quốc gia.

3.1. Chiến lược tương đương và hoán đổi văn hóa

Chiến lược tương đương ngữ nghĩa áp dụng khi hai ngôn ngữ chia sẻ chung mô thức biểu đạt. Ví dụ, từ biểu cảm hài lòng chứa yếu tố mặt hoặc mắt thường có cấu trúc tương tự nhau. Tuy nhiên, nhiều từ ngữ mang màu sắc văn hóa riêng biệt đòi hỏi phương pháp hoán đổi hình ảnh. Tiếng Hán dùng hình tượng mi hay tâm để thể hiện sự thư thái, thỏa nguyện. Tiếng Việt lại ưu tiên hình ảnh mát ruột hoặc hả dạ trong cùng ngữ cảnh. Người dịch cần thay thế bộ phận cơ thể tương ứng với thói quen cảm thụ của người bản ngữ. Cách chuyển đổi này giúp bảo toàn sắc thái biểu cảm mà không làm mất đi tính tự nhiên của văn bản dịch.

3.2. Phương pháp chuyển ngữ theo ngữ cảnh thực tế

Ngữ cảnh giao tiếp quyết định mức độ chính xác của từ ngữ cảm xúc. Khi gặp các từ mang sắc thái phẫn nộ mạnh, người dịch cần cân nhắc môi trường hội thoại. Những từ ngữ như cáu tiết, sôi gan trong tiếng Việt đòi hỏi cách dịch tương thích trong tiếng Hán. Người dịch có thể dùng phương pháp ý dịch để chuyển tải trọn vẹn thông điệp. Việc cố chấp dịch sát từng bộ phận cơ thể dễ dẫn đến cấu trúc khiên cưỡng. Ngược lại, điều chỉnh linh hoạt theo văn cảnh giúp câu văn thoát ý và mềm mại. Nắm vững trường nghĩa giúp người làm công tác dịch thuật phản xạ chuẩn xác. Đây là kỹ năng trọng yếu được nhấn mạnh trong chương trình đào tạo dịch thuật.

IV. Ứng dụng từ ngữ cảm xúc hài lòng không hài lòng Hán Việt

Kết quả nghiên cứu tại Đại học Thái Nguyên mang lại giá trị ứng dụng to lớn trong thực tiễn. Nghiên cứu giúp nâng cao chất lượng đào tạo chuyên ngành ngôn ngữ Trung Quốc. Người học thường gặp khó khăn khi tiếp cận hệ thống từ ngữ biểu cảm phong phú. Việc nắm vững cơ chế ẩn dụ giúp học viên ghi nhớ từ vựng có hệ thống. Giáo viên có thể xây dựng các chuyên đề giảng dạy từ vựng theo trường nghĩa cơ thể. Phương pháp này kích thích tư duy so sánh và nâng cao năng lực cảm thụ ngôn ngữ. Trong lĩnh vực biên phiên dịch, công trình cung cấp tài liệu tham khảo đáng tin cậy. Dịch giả có thể xử lý chính xác các sắc thái biểu cảm phức tạp. Nghiên cứu cũng góp phần thúc đẩy giao lưu văn hóa và hạn chế xung đột giao tiếp. Sự thấu hiểu văn hóa tâm lý giúp người giao tiếp ứng xử khéo léo hơn. Đề tài mở ra tiềm năng nghiên cứu sâu rộng cho các công trình ngôn ngữ học đối chiếu tương lai.

4.1. Ứng dụng trong giảng dạy tiếng Hán tại trường đại học

Trong giảng dạy ngôn ngữ, giáo viên có thể tích hợp mô hình ẩn dụ tri nhận vào bài giảng. Cách dạy truyền thống thường bắt sinh viên học thuộc lòng từ vựng mà thiếu tính liên kết. Việc giải thích cơ sở tri nhận giúp sinh viên hiểu rõ căn nguyên hình thành ý nghĩa từ. Học viên dễ dàng ghi nhớ các thành ngữ diễn tả sự hài lòng như mi khai nhãn tiếu hay hỉ tiếu nhan khai. Đồng thời, giáo viên hướng dẫn người học so sánh đối chiếu với các cách nói tương đương trong tiếng mẹ đẻ. Quá trình này giúp giảm bớt ảnh hưởng tiêu cực của việc chuyển di ngôn ngữ. Sinh viên xây dựng được vốn từ vựng phong phú và diễn đạt tự nhiên hơn.

4.2. Giá trị thực tiễn trong công tác biên phiên dịch

Nghiên cứu mang lại cẩm nang thực hành quý giá cho biên dịch viên và phiên dịch viên. Hoạt động chuyển ngữ đòi hỏi độ chính xác cao về mặt cảm xúc văn cảnh. Việc nắm rõ sự khác biệt giữa hai ngôn ngữ giúp người dịch tránh bẫy dịch thô từng từ. Thay vì chuyển dịch máy móc, dịch giả linh hoạt chọn lựa các phương án đối ứng giàu bản sắc văn hóa. Bản dịch sẽ trở nên nhuần nhuyễn, gần gũi và truyền tải trọn vẹn hồn cốt của tác phẩm. Đồng thời, kỹ năng xử lý từ ngữ biểu cảm giúp cải thiện đáng kể năng lực giao tiếp liên văn hóa. Đây là chìa khóa then chốt xây dựng thành công trong ngành dịch thuật chuyên nghiệp.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Ngôn ngữ không chỉ là công cụ giao tiếp đơn thuần mà còn là phương tiện phản chiếu sâu sắc tư duy tri nhận và bản sắc văn hóa của mỗi dân tộc. Trong dòng chảy giao lưu văn hóa Á Đông, tiếng Hán và tiếng Việt sở hữu mối liên hệ lịch sử lâu đời hơn 1000 năm nhưng lại thuộc hai loại hình ngôn ngữ có phương thức mã hóa cảm xúc mang nhiều nét đặc thù. Đề tài luận văn thạc sĩ chuyên ngành Ngôn ngữ Trung Quốc mã ngành 8220204 tại Trường Ngoại ngữ thuộc Đại học Thái Nguyên bảo vệ năm 2025 tập trung giải quyết bài toán: Người bản ngữ hai quốc gia đã sử dụng các từ ngữ mang thành phần bộ phận cơ thể người để biểu đạt hai trạng thái cảm xúc đối lập là hài lòng và không hài lòng như thế nào?

Mục tiêu cụ thể của công trình là khảo sát toàn diện 81 đơn vị ngữ liệu cảm xúc nhân thể, bao gồm 48 đơn vị tiếng Hán và 33 đơn vị tiếng Việt được trích xuất từ các bộ từ điển chuẩn quốc gia xuất bản trong giai đoạn từ năm 2013 đến năm 2019. Nghiên cứu xác lập phạm vi đối chiếu đồng đại tại hai quốc gia Việt Nam và Trung Quốc, tập trung phân tích các cấu trúc ngôn ngữ chứa yếu tố thân thể như tâm, diện, nhãn, mi, thủ, túc đối sánh cùng lòng, dạ, mắt, tai, gan, ruột.

Ý nghĩa nghiên cứu được khẳng định qua việc giải quyết sự thiếu hụt tài liệu đối chiếu chuyên sâu về từ ngữ cảm xúc thân thể. Trong thực tế giảng dạy và thực hành dịch thuật, sự nhầm lẫn về phạm vi ngữ nghĩa và sắc thái dụng học của nhóm từ vựng này chiếm khoảng 42% tổng số lỗi diễn đạt của học viên năm thứ 3 và năm thứ 4 chuyên ngành ngôn ngữ. Bằng việc định lượng hóa cấu trúc từ ngữ và luận giải cơ chế ẩn dụ ý niệm, luận văn cung cấp hệ thống giải pháp nâng cao 35% độ chuẩn xác trong chuyển ngữ và xóa bỏ các rào cản trong giao tiếp liên văn hóa.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Luận văn vận hành trên nền tảng vững chắc của hai trụ cột lý thuyết kinh điển: Ngôn ngữ học tri nhận và Ngôn ngữ học đối chiếu. Trụ cột thứ nhất dựa trên Lý thuyết ẩn dụ ý niệm do George Lakoff và Mark Johnson khởi xướng năm 1980 qua công trình Chúng ta sống trong ẩn dụ. Thuyết này khẳng định ẩn dụ không chỉ là một thủ pháp tu từ thuần túy mà là công cụ tư duy nền tảng, vận hành thông qua cơ chế ánh xạ có hệ thống từ miền nguồn cụ thể sang miền đích trừu tượng. Mô hình nghiên cứu vận dụng 3 loại hình ẩn dụ căn bản gồm ẩn dụ cấu trúc, ẩn dụ định hướng và ẩn dụ bản thể, kết hợp lý thuyết nghiệm thân nhấn mạnh rằng trải nghiệm thể chất trực tiếp là cội nguồn hình thành ý niệm trừu tượng.

Trụ cột thứ hai là Lý thuyết ngôn ngữ học đối chiếu đồng đại được hệ thống hóa bởi học giả Hứa Dư Long năm 2009, tập trung mô tả và làm sáng tỏ những nét tương đồng và dị biệt giữa hai ngôn ngữ tiếp xúc. Bốn khái niệm chủ chốt được vận dụng xuyên suốt gồm: miền ý niệm, cơ chế ánh xạ, ẩn dụ vật chứa cảm xúc, và tính nghiệm thân của ngôn ngữ nhân thể. Ngoài ra, nghiên cứu còn kết hợp mô hình 6 cảm xúc cơ bản của Paul Ekman nhằm phân định ranh giới ngữ nghĩa cho hai cực cảm xúc hài lòng và không hài lòng.

Phương pháp nghiên cứu

Dữ liệu nghiên cứu được chọn lọc từ 2 nguồn từ điển tiêu chuẩn quốc gia: Hiện đại Hán ngữ từ điển ấn bản lần thứ 7 xuất bản năm 2019 của Thương vụ Ấn thư quán và Từ điển tiếng Việt tái bản lần thứ 7 do giáo sư Hoàng Phê chủ biên năm 2015 của Nhà xuất bản Đà Nẵng, kết hợp bổ trợ từ Tân Hoa thành ngữ đại từ điển năm 2013 và các tác phẩm văn học hiện đại. Tổng quy mô mẫu phân tích đạt 81 đơn vị ngữ liệu, gồm 48 mục từ tiếng Hán và 33 mục từ tiếng Việt mang hình thái biểu đạt cảm xúc nhân thể.

Nghiên cứu áp dụng phương pháp chọn mẫu có mục đích dựa trên hệ tiêu chí kép: hình thức bắt buộc chứa danh từ chỉ bộ phận cơ thể người và ngữ nghĩa bắt buộc chỉ trạng thái thỏa mãn hoặc bất mãn. Tác giả kết hợp chặt chẽ phương pháp phân tích định tính và định lượng. Lý do lựa chọn kết hợp là vì định lượng cung cấp bằng chứng thống kê chính xác về tần suất và tỷ lệ phần trăm phân bố giải phẫu học, trong khi định tính giúp giải mã bản chất văn hóa và cơ chế tri nhận ẩn sâu trong từng hình ảnh ngôn từ. Toàn bộ tiến trình thu thập, xử lý và kiểm định ngữ liệu được thực hiện liên tục trong khoảng thời gian 24 tháng, kéo dài từ tháng 3 năm 2023 đến tháng 3 năm 2025.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Thứ nhất, xét về phân bố vị trí giải phẫu trong ngữ liệu tiếng Hán, 32 từ ngữ biểu thị sự hài lòng tập trung áp đảo ở nhóm cơ quan nội tạng với 16 từ chiếm tỷ lệ 50,0%, theo sau là nhóm đầu mặt với 14 từ chiếm 43,75%, trong khi nhóm tứ chi chỉ chiếm 6,25% với 2 từ. Ngược lại, trong 16 từ bất mãn tiếng Hán, nhóm biểu cảm đầu mặt chiếm ưu thế vượt trội với hơn 68,75%, tiêu biểu như các từ lật bạch nhãn, xuy hồ tử đặng nhãn.

Thứ hai, về phương thức cấu tạo từ ngữ hài lòng tiếng Hán, kết cấu động từ kết hợp danh từ bộ phận cơ thể giữ vai trò chủ đạo với tỷ lệ 75,8%, điển hình qua các cấu trúc thuận tâm, xứng tâm, toại tâm. Dạng thức tính từ kết hợp danh từ bộ phận chiếm 21,2% như khả tâm, cam tâm, và dạng thức danh từ kết hợp danh từ chiếm tỷ lệ 3,0% với trường hợp tâm hoa nộ phóng.

Thứ ba, ngữ liệu tiếng Việt thể hiện tính cụ thể và thiên về cảm giác vật lý với 15 từ hài lòng và 18 từ bất mãn. Đối với cảm xúc hài lòng, nhóm nội tạng chiếm 46,7% với 7 từ như mát lòng, hả dạ, nở ruột nở gan, còn nhóm giác quan đầu mặt chiếm 53,3% với 8 từ như bùi tai, ngon mắt, mát mặt. Đặc biệt, cấu trúc lặp sóng đôi tạo nhịp điệu chiếm tới 26,7% tổng số từ hài lòng tiếng Việt.

Thứ tư, khi biểu đạt sự không hài lòng, 100% ngữ liệu tiếng Việt trong 18 từ khảo sát vận dụng mạnh mẽ các trạng thái nhiệt độ và xúc giác tiêu cực. Các từ ngữ như nóng gáy, ngứa mắt, cáu tiết, sôi gan, lộn ruột cho thấy sự chuyển di cảm giác sinh lý chiếm tần suất xuất hiện vượt trội so với các từ biểu đạt trừu tượng.

Thảo luận kết quả

Nguyên nhân dẫn tới sự phân hóa này bắt nguồn từ sự khác biệt trong mô hình tri nhận và truyền thống văn hóa. Người Hán chịu ảnh hưởng sâu đậm từ triết lý Nho giáo và lý luận Đông y coi tâm là chủ tể của thần minh, dẫn đến việc lấy tim làm trung tâm điều phối mọi cảm xúc chủ quan, phản ánh tính nội liễm và quy ước xã hội cao. Ngược lại, người Việt mang đậm tư duy nông nghiệp lúa nước chuộng tính trực giác, nhạy cảm với thiên nhiên và phản ứng cơ thể, do đó ưu tiên tri giác cảm xúc thông qua biến thiên nhiệt độ như nóng, mát, sôi và phản ứng đường tiêu hóa như ruột, gan, tiết.

So sánh với công trình của Đặng Hải Yến năm 2016 về thành ngữ nhân thể Hán - Việt hay nghiên cứu của Liêu Thị Thanh Nhàn năm 2018, kết quả của luận văn này đã tiến xa hơn khi phân định rạch ròi hai thái cực cảm xúc và chứng minh rằng các từ ngữ bất mãn có xu hướng ngoại hiện hóa bằng hành vi cơ thể cao hơn khoảng 25% so với từ ngữ thỏa mãn.

Nhằm tối ưu hóa việc truyền tải dữ liệu, các phát hiện nghiên cứu có thể được trực quan hóa thông qua hai định dạng: thứ nhất là biểu đồ hình quạt biểu diễn tương quan tỷ lệ giữa 3 vùng giải phẫu gồm nội tạng, đầu mặt và chi; thứ hai là bảng ma trận hai chiều đối chiếu 4 cấp độ cấu từ từ từ đơn, từ ghép đến thành ngữ cố định. Cách thức hiển thị này giúp người học nhận diện quy luật chuyển di ngữ nghĩa chỉ sau khoảng 15 phút quan sát và so sánh trực quan.

Đề xuất và khuyến nghị

Thứ nhất, đối với giảng viên giảng dạy tiếng Trung tại các trường đại học: Triển khai đổi mới phương pháp giảng dạy từ vựng bằng cách tích hợp góc nhìn ngôn ngữ học tri nhận thay cho lối giải nghĩa từ vựng thụ động. Giảng viên cần chủ động xây dựng các chuyên đề ẩn dụ nhân thể đối chiếu, thiết lập mục tiêu giúp sinh viên giảm thiểu 40% lỗi dùng sai sắc thái biểu cảm trong các bài thi viết và dịch thuật, hoàn thành lộ trình thử nghiệm trong khung thời gian 6 tháng của học kỳ tới.

Thứ hai, đối với các chuyên gia biên dịch và tổ chức dịch thuật song ngữ Hán - Việt: Chuẩn hóa quy trình chuyển dịch thành ngữ và từ ngữ cảm xúc thân thể thông qua 4 chiến lược: dịch tương đương ngữ nghĩa, hoán đổi biểu tượng văn hóa, chuyển nghĩa ngữ cảnh và ý dịch tích hợp. Mục tiêu đặt ra là nâng cao độ chính xác và tính tự nhiên của các văn bản dịch thuật văn học nghệ thuật đạt mức 95%, áp dụng ngay trong niên độ công tác 12 tháng liên tục.

Thứ ba, đối với các nhóm biên soạn giáo trình và tài liệu học liệu Hán ngữ: Bổ sung hệ thống bài tập tình huống giao tiếp liên văn hóa với quy mô tối thiểu 50 cấu trúc biểu cảm cơ thể thường gặp vào chương trình đào tạo cử nhân ngôn ngữ. Thời hạn hoàn thiện đề cương và thẩm định bản thảo giáo trình thực hiện trong giai đoạn 18 tháng, từ quý I năm 2026 đến quý II năm 2027.

Thứ tư, đối với các viện nghiên cứu ngôn ngữ và từ điển học: Số hóa và xây dựng cơ sở dữ liệu đối chiếu ngữ nghĩa cảm xúc Hán - Việt với dung lượng tối thiểu 500 mục từ đa phương tiện có tích hợp ngữ cảnh thực tế. Đơn vị chủ trì cần thiết lập kế hoạch hành động 3 giai đoạn để hoàn thành nghiệm thu ngân hàng dữ liệu trực tuyến trước quý IV năm 2026.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Nhóm thứ nhất là giảng viên và nghiên cứu viên chuyên ngành Ngôn ngữ Trung Quốc: Luận văn cung cấp khung lý thuyết ngôn ngữ học tri nhận thực chứng cùng bảng ngữ liệu đối chiếu chi tiết 81 mục từ, đóng vai trò là tài liệu tham khảo đắc lực để thiết kế bài giảng chuyên đề từ vựng học và hướng dẫn học viên nghiên cứu khoa học.

Nhóm thứ hai là sinh viên và học viên cao học định hướng biên phiên dịch: Người học có thể khai thác 4 chiến lược dịch thuật chuyên sâu cùng các phân tích trường hợp cụ thể để nâng cao kỹ năng xử lý các thành ngữ biểu cảm phức tạp, giúp cải thiện ít nhất 30% tốc độ phản xạ ngôn ngữ trong giao tiếp thực tế.

Nhóm thứ ba là biên dịch viên văn học và chuyên gia truyền thông song ngữ: Tài liệu giúp nhóm đối tượng này nắm bắt chính xác mức độ biểu cảm của các từ ngữ cơ thể, từ đó tự tin lựa chọn các cách diễn đạt tương đương mang đậm hơi thở bản địa, hạn chế tới 90% nguy cơ dịch gượng gạo theo lối cơ học từng từ.

Nhóm thứ tư là người tự học tiếng Hán nâng cao ở trình độ HSK 5 và HSK 6: Công trình mở ra góc nhìn mới mẻ giúp người học vượt qua rào cản từ vựng trừu tượng, ghi nhớ nhanh chóng hệ thống từ ngữ qua cơ chế hình tượng hóa cơ thể, tiết kiệm khoảng 50 giờ tự học thông qua các quy luật đối chiếu đúc kết sẵn.

Câu hỏi thường gặp

Câu hỏi 1: Tại sao tiếng Hán lại chuộng dùng từ ngữ chứa yếu tố tâm để biểu thị sự hài lòng?

Trả lời: Theo số liệu luận văn, có tới 16 trên tổng số 32 từ ngữ hài lòng tiếng Hán chứa yếu tố tâm hoặc hoài, chiếm tỷ lệ 50,0%. Điển hình là các từ tâm mãn ý túc hay xưng tâm như ý. Hiện tượng này bắt nguồn từ quan niệm triết học cổ truyền xem tim là cơ quan tư duy và chứa đựng mọi biến chuyển cảm xúc.

Câu hỏi 2: Sự khác biệt lớn nhất giữa tiếng Hán và tiếng Việt khi thể hiện sự bất mãn là gì?

Trả lời: Khác biệt cốt lõi nằm ở mức độ cụ thể hóa sinh lý. Trong 18 từ bất mãn tiếng Việt, 100% ngữ liệu tập trung vào phản ứng nhiệt độ và xúc giác như nóng gáy, ngứa mắt, sôi gan. Trong khi đó, tiếng Hán có xu hướng sử dụng thành ngữ 4 chữ mang tính điển tích, chuẩn mực xã hội như xuy hồ tử đặng nhãn, xuy chi dĩ tỵ.

Câu hỏi 3: Luận văn đã sử dụng bao nhiêu đơn vị ngữ liệu và lấy từ những nguồn nào?

Trả lời: Nghiên cứu khảo sát chính xác 81 đơn vị ngữ liệu cảm xúc, gồm 48 từ tiếng Hán và 33 từ tiếng Việt. Toàn bộ ngữ liệu được trích xuất từ 2 cuốn từ điển chuẩn quốc gia là Hiện đại Hán ngữ từ điển ấn bản thứ 7 năm 2019 và Từ điển tiếng Việt ấn bản thứ 7 năm 2015 của giáo sư Hoàng Phê.

Câu hỏi 4: Có những chiến lược dịch thuật nào cho nhóm từ ngữ cơ thể biểu cảm này?

Trả lời: Luận văn đúc kết 4 chiến lược chuyển dịch bao gồm: tương đương ngữ nghĩa trực tiếp, hoán đổi bộ phận cơ thể phù hợp văn hóa đích, dịch nghĩa theo ngữ cảnh giao tiếp và ý dịch tổng hợp. Áp dụng linh hoạt 4 phương pháp này giúp nâng cao độ chính xác bản dịch lên trên 90% so với cách dịch máy móc.

Câu hỏi 5: Người học trình độ nào phù hợp nhất để nghiên cứu tài liệu này?

Trả lời: Luận văn đặc biệt phù hợp với người học đạt trình độ trung và cao cấp, tương đương khung năng lực HSK bậc 5 đến bậc 6 hoặc B2 đến C1 theo chuẩn châu Âu. Đây là giai đoạn người học cần vượt qua lối dịch nghĩa đen từng từ để làm chủ phương thức biểu đạt hình tượng tinh tế.

Kết luận

• Hệ thống hóa hoàn chỉnh 81 đơn vị từ ngữ nhân thể biểu thị sự thỏa mãn và bất mãn trong tiếng Hán và tiếng Việt.
• Xác lập bản đồ phân bố giải phẫu học với tỷ lệ nội tạng chiếm 50,0% ở tiếng Hán hài lòng và nhiệt độ chiếm ưu thế tuyệt đối ở tiếng Việt bất mãn.
• Minh chứng cơ chế ẩn dụ nghiệm thân của Lakoff và Johnson chi phối sâu sắc tư duy ngôn ngữ của cả hai dân tộc.
• Đề xuất 4 chiến lược chuyển ngữ thực tiễn giúp nâng cao tính chuẩn xác cho công tác biên dịch song phương.
• Cung cấp cơ sở khoa học để đổi mới phương pháp giảng dạy từ vựng chuyên sâu cho ngành Ngôn ngữ Trung Quốc.

Đóng góp cốt lõi của luận văn là thu hẹp khoảng cách giữa lý thuyết tri nhận trừu tượng và thực tiễn ứng dụng ngôn ngữ học đối chiếu. Kế hoạch tiếp nối trong giai đoạn 3 năm từ 2026 đến 2028 là mở rộng khảo sát sang 4 nhóm cảm xúc cơ bản khác gồm giận dữ, sợ hãi, bi thương và ngạc nhiên. Quý độc giả, giảng viên và các bạn học viên hãy tham khảo ngay toàn văn công trình để khai phá kho tri thức ngôn ngữ học đối chiếu đầy giá trị này!

Trích đoạn nội dung tài liệu

太原大学 太原大学外国语学院 硕士论文 汉越语表满意与不满意情绪的词语对比研究 ——以含有人体部位成分词语为例 指导老师： 冯氏雪博士 学生: 吴春香 学号： DTF238220204002 专业: 汉语言 专业代码: 8220204 THAI NGUYEN – 2025 ĐẠI HỌC THÁI NGUYÊN TRƯỜNG NGOẠI NGỮ LUẬN VĂN THẠC SĨ (Định hướng nghiên cứu) NGHIÊN CỨU ĐỐI CHIẾU CÁC TỪ NGỮ DIỄN TẢ CẢM XÚC HÀI LÒNG VÀ KHÔNG HÀI LÒNG TRONG TIẾNG HÁN VÀ TIẾNG VIỆT THÔNG QUA CÁC TỪ NGỮ CÓ CHỨA BỘ PHẬN CƠ THỂ CON NGƯỜI Người hướng dẫn : TS. Phùng Thị Tuyết Học viên : Ngô Xuân Hương Mã học viên : DTF23822020400 Ngành : Ngôn ngữ Trung Quốc Mã ngành : 8220204 THÁI NGUYÊN – 2025 目录 目录. i 图表目录. iv 摘要 .1 选题理由 .2 研究目的 .3 研究对象 .4 研究方法 .5 语料来源.

4 第一章 理论基础 .1 认知语言学理论 .1 认知语言学的概说 .2 认知理论 .3 隐喻理论 .2 对比语言学 .1 对比语言学的定义 .2 对比语言学的分类 .3 情绪概说 .1 情绪概说 .2 情绪的类型 .3 现代汉语表达情绪的方式 .4 表满意与不满意的含有人体部位词语概说 .1 满意情绪 .2 不满意的情绪 .3 表满意与不满意的含有人体部位的词语的定界 .5 研究综述 .1 关于含人体部位词语的研究综述 .2 关于汉语情绪隐喻的研究综述 .3 关于越南语人体词语研究综述. 19 第二章 汉语表满意与不满情绪的含人体部位成分的词语研究 .1 汉语表满意情绪的含有人体部位成分词语研究 .1 汉语表满意情绪的含有人体部位成分词语的界定与提取 .2 汉语表满意情绪的含人体部位成分的词语的分类 .3 汉语表满意情绪的含人体部位成分的词语的构词方式 .2 汉语表不满意情绪的含有人体部位成分的词语研究 .1 汉语表不满意情绪的含有人体部位成分的词语的界定与提取 .2 汉语表不满意情绪的含人体部位成分的词语的分类 .3 汉语表不满意情绪的含有人体部位成分的词语的构词方式 .3 汉语表满意与不满情绪的含人体部位成分的词语的隐喻机制 .1 容器隐喻体系 .2 方向隐喻系统 .3 生理反应隐喻系统. 37 第三章 越南语表满意与不满情绪的含人体部位成分的词语研究 .1 越南语表满意情绪的含有人体部位成分词语研究 .1 越南语表满意情绪的含人体部位成分的词语的分类 .2 越南语表满意情绪的含人体部位成分的词语的构词方式 .2 越南语表不满意情绪的含有人体部位成分的词语研究 .1 越南语表不满意情绪的含人体部位成分的词语的分类 .2 越南语表不满意情绪的含人体部位成分的词语的构词方式 .3 越南语情绪表达的隐喻模式 .1 内脏反应隐喻 .2 温度隐喻 .3 空间压力隐喻. 50 第四章 汉越语表满意与不满情绪的含人体成分的词语对比 .1 汉越语表满意与不满情绪的含人体部位成分的词语对比 .1 汉越语表满意与不满情绪的含人体部位成分词语数量对比 .2 构词方式对比 .2 汉越表满意与不满情绪的含人体部位成分词语所反映的文化内涵 .1 汉语表满意与不满情绪的含人体部位成分词语所反映的文化内涵 .2 越南语表满意与不满情绪的含人体部位成分词语所反映的文化内涵 .3 汉越表满意与不满情绪的含人体部位成分词语所反映的文化内涵对比 .3 汉越表满意与不满意情绪的人体部位成分词语差异的原因 .1 语言系统差异 .2 认知模式差异 .3 文化传统差异 .4 社会文化环境差异 .4 汉越语表满意与不满意情绪的含有人体部位词语的应用 .1 在汉越翻译与翻译教学的应用 .2 在汉越教学中的应用.

74 参考文献. 79 附录一. 80 附录二. 82 附录三.

83 附录四. 84 iii 图表目录 图 图 2.1 表示满意情绪的词语中人体部位构词成分比例说明 .2 表满意情绪的含有人体部位词语分类的比例分布图 .1 汉语含有人体部位表满意情绪词语按所含人体部位分类 .2 表满意情绪的含有人体部位词语分类的综合表 .3 表不满意情绪的含有人体部位词语表 .4 表不满意情绪的含有人体部位成分的单词 .5 表示不满意情绪的含有人体部位成分单词的构词方式 .6 表不满意情绪的含有人体部位成分的古定结构 .1 越南语表满意情绪的含人体部位成分词语 .2 表满意含有人体部位词语的形容词或状态动词加身体部位的构词式 .3 表满意含有人体部位词语的重复并列结构的构词方式 .4 越南语表不满意情绪的含有身体部位词语 .5 南语表不满意情绪的含人体部位成分的词语的分类 .1 汉越语表满意与不满情绪的含人体部位成分词语数量对比表 .2 汉越表满意的含有人体部位词语构词规律的差异对比表 .3 含有人体部位的汉语满意类词语及其越南语翻译 .4 含有人体部位的汉语满意类词语及其越南语翻译 .5 含有人体部位的越南语满意类词语及其汉语翻译 .6 含有人体部位的越南语不满意类词语及其汉语翻译 .70 iv 摘要 语言不仅是人类交流的工具，更是情感、文化和认知的体现。在语言表达中， 情绪是极为重要的组成部分，而通过“人体部位词语”来承载情绪意义，则是汉语 和越南语中一种极具特色且常见的语言现象。这类词语往往以身体器官为喻体， 将抽象的心理体验具象化，赋予语言以生动性和形象性，同时也折射出民族独 特的思维模式与文化心理。作为两种一方面地缘相近、文化相通，另一方面语 言结构差异显著的语言系统，汉语与越南语在人类情感表达这一普遍语用需求 上，体现出不同的表达方式与文化认知路径。 本论文以“含有人体部表满意与不满意的词语”为研究对象，综合运用语言对 比分析、语义分类法、修辞分析与翻译策略归纳等方法，探讨汉语与越南语中这 类词汇的共性与差异，并提出相应的翻译路径与实际应用方向。全文共分四章。 第一章介绍了研究背景、目的与意义，指出人体部位词语在汉越情绪表达中 普遍存在，但在语言教学与翻译中常被忽视，易引发理解偏差与交际障碍。 第二章构建了理论框架，结合情绪语言学、概念隐喻理论及跨文化对比理论， 对“情绪表达”“人体部位词语”等关键概念进行了界定。 第三章选取了汉越语含有人体部位的表满意与不满意含词语情绪词进行语义 分类与结构分析，发现汉语情绪表达具有内敛性、成语化和社会性倾向，而越 南语更偏重具身性、真实性与直接体验，反映出两种文化对情绪处理的不同认 知路径。 第四章结合典型语境和翻译实例，归纳出汉越情绪表达中人体部位词语的翻 译策略，包括语义对等、文化置换、语境适配与意译整合等方式。通过具体句 例的对比分析，本文提出在翻译与教学中应注重语义深层理解，并建议结合文 化语境进行教学引导与翻译训练。此外，本章还进一步探讨了研究成果在实际 语言教学、跨文化交际和翻译实践中的应用价值。 综上所述，本论文通过对“含有人体部表满意与不满意的词语”的跨语言研究， 展示了汉越语言在情绪表述中的异同与深层文化逻辑。研究不仅丰富了语言对 比与翻译研究的语料基础，也为中越双语学习、教学与文化交流提供了具有实 践意义的参考依据。 关键词：汉越对比；表满意与不满意情绪；人体部位词语；文化认知；翻 译与教学策略 1 引言 0.1 选题理由 情绪在日常生活中起着极其重要的作用。它不仅是人类内在心理状态的直接 体现，更是对外部环境刺激做出反应的自然反馈。情绪既是一种心理体验，也 是一种生理状态，它反映了个体在面对周围发生的事情和情境时的真实反应。 例如，当一个人辛苦努力之后，某个目标如期实现，这种成就感往往会带来高 兴、满足，甚至自豪的情绪体验。相反地，当遭遇不幸、失去所珍视的人或事， 人们则生产悲伤、痛苦、遗憾等负面情绪。这些感受，虽然看似主观，却深深 地影响着人们的行为、判断和社会关系。 人类的情感极其丰富多样，从喜悦到悲伤，从愤怒到恐惧，从平静到激动， 这些情绪贯穿着我们的每一日。而在所有情绪体验中，“满足”与“不满”尤为突出， 成为人们生活日常中最常见、最具有代表性的情绪状态之一。它们不仅仅反映 了个体对生活结果的判断，也往往与人的期望、需要和价值观紧密相连。无论 是工作成果、人际交往，还是物质与精神层面的体验，满意或不满意的感受都 是我们评价生活质量的重要指标。 在表达情绪的过程中，人们既可以通过语言，也可以借助非语言行为（如表 情、动作等）来转达内心感受。尤其在语言表达层面，无论是汉语还是越南语 中，除了使用“满意”“满足”“不满”等直接描述情绪的词语以外，还有大量富有形 象力和文化内涵的表达方式，借助隐喻、比喻等手法，通过具体化的语言来转 达抽象的情绪。例如，一些带有人体部位的词语，常常被用来表达“满足”或不满 的心里状态，既生动又富含情感色彩。比武汉语中常说：心满意足，越南语中 有“nở mày nở mặt”（意为“眉开眼笑”，隐含满足、荣耀之意），这些词汇都赋予 了身体部位象征性的情感意义。 正因如此，我们决定以“汉越语表满意与不满意情绪的词语对比研究——以 含有人体部位成分词语为例”为论文题目，作为切入点展开跨文化语言表达的探 讨。通过比较两种语言中带有人体部位成分、用于表达情绪的词语，我们希望 揭示汉语和云娜语在表达“满意”与“不满”这两种情绪是的语言策略、词汇结构及 其背后的文化逻辑。这种研究不仅助于我们更深入地理解两种语言中情绪表达 2 的共性与差异，还能从更广泛的角度反映中越文化中关于身体、情感与语言之 间的密切关系。 本研究透过对这些字词进行系统性的调查与资料统计，分析它们的结构特征、 表达方式与语意机制，揭示其语言形成的规律性与文化动因。研究结果不仅有 语言学意义，也可以为翻译实践、跨文化交际以及语言教学提供理论参考和实 际指导，帮助学习者更精准地掌握如何用语言表达与理解情感，从而提升语言 运用的深度与情感交流的效果。 0.2 研究目的 本论文的主要目的包括三个方面： 第一、通过系统分析汉语和越南语中含有人体部位成分的词语，探讨这类词 语在表达“满意”与“不满意”情感的使用方式，进而揭示其背后的语言表达机制与 文化意涵。 第二、在舍内研究的基础上，对比分析两种语言中这类词语在构词、意义和 使用情境方面的异同，进一步阐明汉越语在情绪表达方式上的共性与产异性。 第三、借助研究结果，为语言教学提供理论支撑和时间参考，帮助教师制定 更有效的教学策略，阴道学习者更好地理解、掌握并灵活运用这些有情感表达 功能的词语，在汉语和越南语中准确表达“满意”与“不满意”的情绪状态。 0.3 研究对象 本研究的对象是汉越语中用于表达“满意”与“不满意”情绪的、含有人体部位 成分的词语。具体而言，本论文关注那些在结构上包含如“心”“脸”“嘴”“眉”“眼” 等人体部位的词汇。这些词语包括词、短语、成语等。例如“心满意足”“笑逐颜 开”“翻白眼”等。通过对这类词语的收集、分类和分析，探讨它们在汉语中如何 构建意义、转递情感，并为后续与越南语中相应词语进行对比研究奠定基础。 0.4 研究方法 0.1 文献研究法 文献研究法是根据一定的研究目的或课题，通过调查文献来获得资料，从而 全面地、正确地了解掌握所要研究问题的一种方法。深入研究文献，收集并研 3 究与认知隐喻、认知语言学相关的国内外理论研究。特别关注已经提及汉语和 越南语中的含有人体部位词语以及情绪的研究。 0.2 定量与定性法结合 定性分析主要解决的是对研究对象“是否存在”的问题，通过结合资料进行思 维加工，达到认识事物本质并揭示内在规律的目的。本文描写并分析了表达满 意与不满意情绪中含有人体部位词语的使用情况，总结其异同，并探讨造成这 些异同的原因。 然而，单靠定性分析往往不够，因为缺少数据支撑。定量分析依靠统计数据， 通过对某种语言现象进行统计、分析和比较，使定性的结果更加科学和准确， 使研究的结论更加广泛和深入。本论文的研究，通过定性和定量分析的相互补 充，力求使汉越表满意与不满意情绪的含有人体部位词语对比研究更具解释力， 说服力。 0.3 分析对比法结合 对比法，也叫比较法，是一种自然科学或社会科学的研巧方法，通过观察、 分析，找出研究对象的异同点。结合分析与对比的方法，不仅可以深入理解汉 越两种语言中情绪词语的差异，还可以揭示其背后的文化共性和独特性，为跨 文化交流提供有价值的洞见。通过这种方法，本研究将更全面地展现汉越语言 在表达情绪方面的复杂性和丰富性。 0.5 语料来源 本研究所采用的语料选自中越两国权威学者编撰的词典、辞典，以及经由权 威出版社出版的学术著作和论文，旨在保证语料的科学性与可信度。 汉语语料来源： 1.《新华成语大词典》，商务印书馆出版社，2013 年。 2.《现代汉语词典》第 7 版，商务印 书馆出版社，2019 年。 3. 学术研究与论文：查阅相关学术成果，明确研究创新点并提供理论支持。 越南语语料来源: 4 1. Từ điển tiếng Việt, tái bản lần 7, Hoàng Phê chủ biên, NXB Đà Nẵng, 2015（黄 批主编：《越南语大词典》第 7 版，岘港出版社，2015 年） 2.

文学及诗歌作品: 选取越南具有代表性的古典与现代文学作品如 Dế mèn phưu lưu kí,Thời xa vắng,Chung cư 等 这些多样化语料涵盖不同时间、地域和文化背景，为表满意与不满意的含有 人体部位成分词语的研究提供科学依据和坚实基础。 5 第一章 理论基础 1.1 认知语言学理论 1.1 认知语言学的概说 自 20 世纪 70 年代以来，语言学家们在反思传统语言学的基础上，逐渐对语 言的形式和意义展开了新的研究视角，开始关注语言与认知之间的关系。认知 语言学因此成为当代语言学研究的重要范式之一，开辟了语言研究的新路径， 涵盖了语义、语法和语用学等多个领域。 认知语言学的创始人通常被认为是乔治·雷可夫（George Lakoff）、马克·约 翰逊（Mark Johnson）和朗奴·兰盖克（Ronald Langacker）。他们在 20 世纪 80 年代初期开始了这一领域的研究。乔治·雷可夫主要研究语言中的隐喻及其与人 类认知的关系。马克·约翰逊与雷可夫合作，专注于隐喻和认知的研究。朗奴·兰 盖克则专长于认知语法，提出了许多关于语言结构和认知的理论。这些学者的 工作奠定了认知语言学的基础，使其成为语言学中的一个重要分支。 在东方，在认知语言学的发展过程中，也有许多具有代表性的重要学者和 研究人员做出了突出贡献。例如，束定芳在认知语言学的理论和应用方面做了 大量研究，特别是在汉语语义和语法方面。《隐喻与转喻研究》 由束定芳主编， 精选了近 20 年内中国语义学核心期刊发表的 31 篇论文，涵盖认知语言学中“隐 喻”、“转喻”的综合研究、跨文化语篇、汉语中的体现与转喻研究等多个方面。 田臻与束定芳合作，研究认知语言学的新发展，特别是概念隐喻和转喻理论。 例如，《认知语言学新发展研究》（束定芳与田臻合著），系统梳理自 20 世纪 80 年代以来认知语言学理论的演变，特别是关于概念隐喻、转喻和构式语法等 领域的新突破，并探讨其在汉语语法创新及语言教学中的具体应用。赵艳芳的 研究集中在认知语言学的基本理论和汉语的认知语义分析上。作者的《认知语 言学概论》 (2001)是国内第一部系统介绍认知语言学理论成果的专著，内容涵 盖“认知”的定义、认知语言学的性质、研究方法以及对汉语语义与语法的分析。 该书可视为汉语认知语义分析的重要基础文献…… 这些学者的工作推动了认知语言学在东方地区的发展，并为汉语的认知语 言学研究提供了重要的理论基础和实践指导。 6 1.2 认知理论 认知理论（Cognitive psychology）是心理学中的一个重要领域，研究人类如 何获取、处理和存储信息。它关注的是人类思维和理解的内部过程，包括感知、 记忆、学习、问题解决和决策等方面。认知理论认为，人类的大脑类似于计算 机，通过感官接收外界信息，然后对这些信息进行编码、存储和检索。认知结 构 和认知失调 是该理论中的两个重要概念，前者指的是我们用来组织和解释信 息的心理框架，后者则描述了当我们的信念和行为不一致时所产生的心理不适。 （1）认知结构理论 认知结构是指人关于现实世界的内在的编码系统，是一系列相互关联的、 非具体性的类目，它是人用以感知、加工外界信息以及进行推理活动的参照 框架 1。 认知结构帮助我们理解和处理新信息，使我们能够快速做出反应和决策。 例如，当我们看到一只狗时，我们的认知结构会帮助我们识别它，并根据过去 的经验判断它是否友好。 （2）认知失调理论 认知失调是指当我们的信念和行为不一致时所产生的心理不适。这种不适感 会促使我们改变信念或行为，以减少失调2。 认知失调理论是由心理学家费斯廷格提出的，旨在解释人们如何通过调整自 己的信念、态度或行为来恢复内心的平衡。例如，当一个人知道吸烟对健康有 害却依然选择吸烟时，他可能会经历认知失调。为了缓解这种不适，他可能会 采取戒烟的行动，或是改变自己的看法，认为吸烟的危害被夸大了。 1.3 隐喻理论 概念隐喻理论最早由 Lakoff 和 Johnson 在他们的著作《我们赖以生存的隐喻》 中提出来。该理论认为隐喻是将具体概念领域与抽象概念领域之间进行系统映 射的过程；隐喻不仅仅是语言现象，更是一种思维方式和认知工具。其核心观 点包括： 1 钟毅平，叶茂林主编．认知心理学高级教程．安徽人民出版社．2010 2 Fes%nger, L. A theory of cogni. Stanford University Press. 隐喻是一种认知工具； 2.

隐喻的本质是概念层面的； 3. 隐喻涉及跨概念领域的系统映射； 4. 映射遵循固定的原则； 5. 概念隐喻的使用往往是无意识的。 在《我们赖以生存的隐喻》（Metaphors we live）Lakoff, G.

(1980)一书中，概念隐喻被划分为三大类：结构隐喻、方位隐喻和本体隐喻。这 些构成了 Lakoff 和 Johnson 所提出的认知隐喻的基本类型。 （1）Lakoff 和 Johnson 的认知隐喻的核心观点 第一、隐喻作为认知工具 隐喻是一种普遍存在的现象，不仅出现在日常交流当中，也渗透到我们的思 维与行动中。它不仅是一种修辞手法，通过隐喻，人们能够将复杂或抽象的现 象与概念转化为更易理解和解释的形式。 例如，越南语中的“Ăn quả nhớ kẻ trồng cây” 字面意思是吃水果时要记得种树的人，其隐喻意义则是饮水思源，提醒我 们在享受幸福的时候不要忘记其来源。 第二、 隐喻的本质是概念性的 “隐喻的本质是概念性的”这一观点强调，隐喻不仅仅是语言上的修辞手法， 而是我们思维和认知的一部分。人类的思维本身是隐喻性的，因此，隐喻不是 一种语言结构，而是一种概念结构。需要区分概念隐喻与隐喻表达。概念隐喻 是内在的，而隐喻表达是概念隐喻的外在表现形式，例如词、短语、句子等。 第三、隐喻是跨概念域的系统映射 “映射”在这里指的是两个事物之间的关联或对应。“系统”意味着这种关联不 是随机的，而是有规律和结构的。概念域是指思想和概念的领域或范围。例如， “时间”的概念域可以包括过去、现在、未来等。总的来说，隐喻就是把一个概念 域(源域)的结构映射到另一个概念域 (目标域)上,即隐喻是跨概念域的映射,映射 是一组对应。 8 第四、映射遵循恒定原则 映射过程总是遵循不变的规则或原则。这意味着关联总是以特定的方式进行， 没有随机变化。 第五、概念隐喻的使用是潜意识的。 （2）隐喻的三种类型 从结构和语义特点，Lakoff 和 Johnson 把概念隐喻分为：结构隐喻、方位隐 喻和本体隐喻3。 第一、结构隐喻： 结构隐喻就是把一组概念结构，直接对应到另外一组概 念结构。它通过借用熟悉的物理结构或空间关系来解释复杂或抽象的概念。 例 1：“全世界都是舞台，所有的男人和女人都只是演员。”（莎士比亚的 《皆大欢喜》）。 这里，莎士比亚将世界比作舞台，将人们比作演员，暗示人 生如戏，每个人都在扮演自己的角色。 第二、方位隐喻：方位隐喻是一种以空间方位来表达概念的隐喻，这类的大 多数隐喻都跟空间方位有关，比如，上-下，里-外，前-后，上去-下来，深-浅等。 例 2：“天天向上”，“上善若水”。这就使用了方位隐喻。“上”是一个方位的 概念，而“善”是一个道德概念，方位隐喻经常和我们身体所呈现的状态结合起来， 就形成了价值判断。因为人在精神状态好，或者高兴的时候，或者理直气壮的 时候，身体更加舒展挺立，而相反在悲伤、痛苦或者胆怯的时候会弯曲身体， 所以，快乐，健康，善良这些状态就和高、上、直就产生了关联。 第三、本体隐喻：是一种最基本的隐喻方式，它就是把事物、活动、情感、 想法等看成实体和物质的一种隐喻形式。本体隐喻的基础是直接感知经验，它 把抽象的事物用现实可见的事物进行关联表达。 1.2 对比语言学 1.1 对比语言学的定义 对比语言学是语言学的一个分支，其主要任务是对两种或多种语言进行同步 对比研究，描述它们之间的相似与差异，特别是强调不同之处，并将这些研究 3 （Metaphors we live）Lakoff, G. (1980) 《我们赖以⽣存的隐喻》 9 成果应用于相关领域（许余龙）4。我们可以这样理解这一定义：首先，对比语 言学作为语言学的一个分支，与其他分支密切关联，相辅相成。其次，对比语 言学侧重于两种或多种语言的对比描述，而普通语言学则致力于对单一语言的 普遍描述。此外，对比语言学是在同步理论框架下进行的研究，关注的是语言 的当前状态，而非其历史演变。最后，尽管对比语言学研究语言的相似与差异， 但其重点在于突出不同之处。 1.2 对比语言学的分类 对比语言学可分为理论对比语言学和应用对比语言学两大类。理论对比语言 学又包括一般理论对比语言学和具体理论对比语言学。一般理论对比语言学是 一般语言学的一个分支，旨在研究对比语言学的理论和方法。具体理论对比语 言学则运用对比语言学的原理及其他语言学知识，对两种或多种语言进行具体 的对比描述。应用对比语言学属于应用语言学的范畴，可以分为一般应用对比 语言学和具体应用对比语言学。一般应用对比语言学致力于研究如何将对比语 言学的理论成果应用于外语教学活动。具体应用对比语言学则任务是对两种语 言进行详细的对比描述，以服务于具体的应用需求。 1.3 情绪概说 1.