Chương 1 NHỮNG VẤN ĐỀ CHUNG VỀ ĐỊNH TỘI DANH VÀ QUYẾT ĐỊNH HÌNH PHẠT ĐỐI VỚI TỘI THAM Ô TÀI SẢN 1. NHỮNG VẤN ĐỀ CHUNG VỀ ĐỊNH TỘI DANH ĐỐI VỚI TỘI THAM Ô TÀI SẢN 1. Khái niệm, đặc điểm, phân loại và ý nghĩa của định tội danh đối với tội tham ô tài sản 1. Khái niệm định tội danh đối với tội tham ô tài sản Trong quá trình giải quyết một vụ án hình sự, để có thể xác định được tội phạm cũng như truy cứu trách nhiệm hình sự đúng pháp luật người phạm tội, các cơ quan tiến hành tố tụng và người tiến hành tố tụng phải thực hiện hoạt động định tội danh.
Định tội danh đúng chính là tiền đề cho việc phân hóa trách nhiệm hình sự cũng như cá thể hóa hình phạt có căn cứ và đúng pháp luật. Trong Bộ luật hình sự Việt Nam hiện hành không quy định cụ thể về định tội danh mà định tội danh được xem là một khái niệm của khoa học hình sự Việt Nam. Hiện nay, có nhiều quan điểm khác nhau về khái niệm định tội danh đã được đưa ra, cụ thể: Theo quan điểm của GS.TSKH Lê Cảm thì: Định tội danh là một quá trình nhận thức lý luận có tính logic, đồng thời là một trong những dạng của hoạt động thực tiễn áp dụng pháp luật hình sự, cũng như pháp luật tố tụng hình sự và, được tiến hành bằng cách - trên cơ sở các chứng cứ các tài liệu thu thập được và các tình tiết thực tế của vụ án hình sự để đối chiếu, so sánh và kiểm tra nhằm xác định sự phù hợp giữa các dấu hiệu của hành vi nguy hiểm cho xã hội được thực hiện với các dấu hiệu 6 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com của cấu thành tội phạm cụ thể tương ứng do luật hình sự quy định, hay nói cách khác là nhằm đưa ra sự đánh giá chính xác tội phạm về mặt pháp lý hình sự, làm tiền đề cho việc cá thể hóa và phân hóa trách nhiệm hình sự một cách công minh, có căn cứ và đúng pháp luật [7, tr. Còn theo quan điểm của TS.
Dương Tuyết Miên: Định tội danh là hoạt động của cơ quan tiến hành tố tụng (Cơ quan điều tra, Viện kiểm sát, Tòa án) và một số cơ quan khác có thẩm quyền theo quy định của pháp luật để xác định một người có phạm tội hay không, nếu phạm tội thì đó là tội gì, theo điều luật nào của Bộ luật hình sự hay nói cách khác đây là quá trình xác định tên tội cho hành vi nguy hiểm đã được thực hiện [20, tr. Đoàn Tất Minh cũng đưa ra quan điểm của mình về khái niệm định tội danh như sau: Định tội danh là thuật ngữ dùng để chỉ hoạt động của cơ quan tiến hành tố tụng, người tiến hành tố tụng có thẩm quyền trong tố tụng hình sự nhằm đối chiếu sự phù hợp giữa các dấu hiệu thực tế của cấu thành tội phạm với các dấu hiệu pháp lý của cấu thành tội phạm được mô tả (quy định) trong Luật hình sự để giải quyết án hình sự bằng việc ra kết luận bằng văn bản áp dụng pháp luật [22, tr. Các tác giả trên đã đưa ra những định nghĩa khác nhau về khái niệm định tội danh. Tuy nhiên, nhìn chung các quan điểm trên đều thể hiện: định tội danh là quá trình áp dụng pháp luật hình sự và tố tụng hình sự, được tiến hành bởi các cơ quan tư pháp hình sự và một số cơ quan khác có thẩm quyền và việc định tội danh phải được thực hiện trên cơ sở các quy định của luật hình sự.
Trên cơ sở nghiên cứu các quan điểm trên, tác giả đưa ra khái niệm như sau: Định tội danh là một dạng của hoạt động thực tiễn áp dụng pháp 7 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com luật hình sự và pháp luật tố tụng hình sự, do các cơ quan tiến hành tố tụng cũng như một số cơ quan khác có thẩm quyền theo quy định của pháp luật thực hiện trên cơ sở các chứng cứ, tài liệu thu thập được và các tình tiết thực tế của vụ án hình sự để nhằm đối chiếu sự phù hợp giữa hành vi nguy hiểm cho xã hội đã được thực hiện với các dấu hiệu của cấu thành tội phạm cụ thể đã được quy định cụ thể trong Bộ luật hình sự, từ đó xác định người đã thực hiện hành vi đó có phải là tội phạm hay không, và nếu có thì theo điều luật nào của Bộ luật hình sự. Đối với tội tham ô tài sản là một loại tội phạm cụ thể được quy định tại Điều 278 - Mục A "Các tội phạm về tham nhũng" - Chương XXI "Các tội phạm về chức vụ" Bộ luật hình sự năm 1999. Cụ thể, Khoản 1 Điều 278 Bộ luật hình sự 1999 quy định: Người nào lợi dụng chức vụ, quyền hạn chiếm đoạt tài sản mà mình có trách nhiệm quản lý có giá trị từ hai triệu đồng đến dưới năm mươi triệu đồng hoặc dưới hai triệu đồng nhưng thuộc một trong các trường hợp sau đây, thì bị phạt tù từ hai năm đến bảy năm: a) Gây hậu quả nghiêm trọng; b) Đã bị xử lý kỷ luật về hành vi này mà còn vi phạm; c) Đã bị kết án về một trong các tội quy định tại Mục A chương này, nhưng chưa được xóa án tích mà còn vi phạm [28]. Như vậy, tham ô tài sản là hành vi lợi dụng chức vụ, quyền hạn chiếm đoạt tài sản mà mình có trách nhiệm quản lí có giá trị từ hai triệu đồng trở lên hoặc dưới hai triệu đồng nhưng gây hậu quả nghiêm trọng hoặc đã bị xử lý kỷ luật về hành vi này mà còn vi phạm hoặc đã bị kết án về một trong các tội được quy định tại Mục A Chương Các tội phạm về chức vụ Bộ luật hình sự năm 1999, chưa được xóa án tích mà còn vi phạm.
Chủ thể của tội phạm này là những người có chức vụ, quyền hạn, vì những lợi ích khác nhau đã lợi dụng 8 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com chức vụ, quyền hạn mà mình có để chiếm đoạt tài sản, qua đó xâm phạm hoạt động đúng đắn của cơ quan, tổ chức cũng như gây thiệt hại cho lợi ích của Nhà nước, của xã hội hoặc quyền và lợi ích hợp pháp của công dân. Từ cơ sở lý luận cũng như các quy định của Bộ luật hình sự có thể thấy định tội danh đối với tội tham ô tài sản là hoạt động thực tiễn áp dụng quy phạm pháp luật hình sự được quy định tại Điều 278 Bộ luật hình sự. Đây là hoạt động của các cơ quan tiến hành tố tụng và người tiến hành tố tụng có thẩm quyền trong tố tụng hình sự nhằm đối chiếu sự phù hợp giữa các dấu hiệu thực tế của hành vi nguy hiểm cho xã hội đã được thực hiện với các dấu hiệu pháp lý của cấu thành tội phạm được mô tả tại Điều 278 Bộ luật hình sự, tức là trên cơ sở các chứng cứ tài liệu thu thập được và các tình tiết thực tế của vụ án hình sự cụ thể, các chủ thể có thẩm quyền xem xét, kiểm tra xem các dấu hiệu của hành vi nguy hiểm cho xã hội đó có thỏa mãn các dấu hiệu tương ứng của cấu thành tội phạm tội tham ô tài sản đã được quy định trong luật hình sự hay không, để trên cơ sở đó xác định vấn đề trách nhiệm hình sự đối với người phạm tội. Vậy tác giả đưa ra khái niệm như sau: Định tội danh đối với tội tham ô tài sản là hoạt động thực tiễn áp dụng pháp luật hình sự và pháp luật tố tụng hình sự, do các cơ quan tiến hành tố tụng cũng như một số cơ quan khác có thẩm quyền theo quy định của pháp luật thực hiện trên cơ sở các chứng cứ, tài liệu thu thập được và các tình tiết thực tế của vụ án hình sự để nhằm đối chiếu sự phù hợp giữa hành vi nguy hiểm cho xã hội đã được thực hiện với các dấu hiệu của cấu thành tội phạm cụ thể đã được quy định trong Điều 278 Bộ luật hình sự, từ đó xác định người đã thực hiện hành vi đó có phạm tội tham ô tài sản hay không.
Đặc điểm định tội danh đối với tội tham ô tài sản Từ nội dung của khái niệm và định nghĩa về định tội danh đối với tội 9 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com tham ô tài sản trên đây có thể thấy định tội danh đối với loại tội phạm này có những đặc điểm sau: Thứ nhất, định tội danh đối với tội tham ô tài sản là một quá trình nhận thức lý luận có tính logic được thể hiện dưới hai khía cạnh: xác định xem các dấu hiệu của hành vi nguy hiểm cho xã hội được thực hiện có phù hợp với các dấu hiệu của cấu thành tội phạm cụ thể do Điều 278 Bộ luật hình sự quy định hay không. Trên cơ sở đó, đưa ra sự đánh giá nhất định về mặt pháp lý hình sự đối với một hành vi nguy hiểm cho xã hội cụ thể xảy ra trong thực tế khách quan. Về nguyên tắc, chỉ khi đối chiếu và nhận thấy sự phù hợp giữa các dấu hiệu của hành vi đã được thực hiện trong thực tiễn với các dấu hiệu pháp lý của cấu thành tội phạm với nhau thì mới có thể kết luận tội phạm do người nào đó thực hiện có phải là tội tham ô tài sản được quy định tại Điều 278 Bộ luật hình sự hay không và từ đó có cơ sở để buộc người đó chịu trách nhiệm về hành vi phạm tội tham ô tài sản mà họ đã thực hiện. Tuy nhiên, trong thực tiễn định tội danh, cần phải nhận thức được rằng thực tiễn cuộc sống xảy ra rất sinh động và phong phú mà pháp luật không thể phản ánh hết từng trường hợp cụ thể được mà các quy phạm pháp luật mang tính phổ quát.
Do vậy, trong quá trình thực tiễn áp dụng các quy phạm pháp luật để định tội danh rất cần sự nhận thức đúng đắn, tư duy khoa học cũng như việc nắm vững tinh thần pháp luật của các cơ quan điều tra, truy tố và xét xử. Thứ hai, định tội danh là một trong những dạng của hoạt động thực tiễn áp dụng pháp luật hình sự và tố tụng hình sự được tiến hành bởi các cơ quan tư pháp hình sự - các cơ quan điều tra, truy tố, xét xử và một số cơ quan khác có thẩm quyền theo quy định của pháp luật.