CHƯƠNG 1 MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ ĐỊNH TỘI DANH TỘI TỔ CHỨC SỬ DỤNG TRÁI PHÉP CHẤT MA TUÝ 1. Khái quát về định tội danh 1. Khái niệm định tội danh Định tội danh là hoạt động quan trọng đặc biệt, là hoạt động trọng tâm của các hoạt động tố tụng hình sự, vì xét cho cùng các hoạt động tố tụng hình sự cũng nhằm mục đích đi đến kết luận tội phạm gì quy định tại điều luật nào, ai là người thực hiện tội phạm. Tuy nhiên, có nhiều quan điểm khác nhau về định tội danh.
Theo Viện sỹ Viện Hàn lâm Khoa học Liên Xô cũ (nay là Liên bang Nga) Kudriavtxev V. có khái niệm định tội danh như sau: “Định tội danh là việc xác định và ghi nhận về mặt pháp lý sự phù hợp chính xác giữa các dầu hiệu của hành vi được thực hiện với các dấu hiệu của cấu thành tội phạm do quy phạm pháp luật hình sự quy định”. Còn theo quan điểm của Tiến sỹ khoa học luật, cố Giáo sư Kurinôv B. ở Bộ môn Luật Hình sự và Tội phạm học của Khoa Luật -Trường Đại học Tổng hợp Quốc gia Maxcova mang tên Lômônôxôv M., thì trong lý luận và trong thực tiễn, khái niệm định tội danh được hiểu theo hai nghĩa: a) Định tội danh là một quá trình lôgic nhất định, là hoạt động của người này hay người khác trong việc xác định phù hợp (sự đồng nhất) của một trường hợp đang được xem xét cụ thể với các dấu hiệu của cấu thành tội phạm được chỉ ra trong quy phạm thuộc Phần các tội phạm của BLHS; b) Định tôi danh là sự đánh giá về mặt pháp luật nhất định một hành vi nguy hiểm cho xã hội.
Ở Việt Nam cũng có nhiều quan điểm khác nhau về khái niệm định tội danh. Dương Tuyết Miên – Phó Giám đốc Học viện Toà án định nghĩa định tội danh như sau: 8 Định tội danh là hoạt động thực tiễn của các cơ quan tiến hành tố tụng (Cơ quan Điều tra, Viện Kiểm sát, Tòa án) và một số cơ quan khác có thẩm quyền theo quy định của pháp luật để xác định một người có phạm tội hay không, nếu phạm tội thì đó là tội gì, theo điều luật nào của Bộ luật hình sự, hay nói cách khác đây là quá trình xác định tên tội cho hành vi nguy hiểm đã thực hiện [13]. Theo quan điểm của Giáo sư, Tiến sĩ khoa học Lê Văn Cảm - Giám đốc Trung tâm Tư pháp hình sự và Tội phạm học của Đại học Luật – Đại học Quốc Gia Hà Nội đưa ra khái niệm định tội danh như sau: Định tội danh là một quá trình nhận thức lý luận có tính lôgic, đồng thời là một trong những dạng của hoạt động thực tiễn áp dụng pháp luật hình sự, cũng như pháp luật tố tụng hình sự và, được tiến hành bằng cách - trên cơ sở các chứng cứ, các tài liệu thu thập được và các tình tiết thực thực tế của vụ án hình sự để đối chiếu, so sánh và kiểm tra nhằm xác định sự phù hợp giữa các dấu hiệu của hành vi nguy hiểm cho xã hội được thực hiện với các dấu hiệu của cấu thành tội phạm cụ thể tương ứng do luật hình sự quy định [7]. Như vậy, mặc dù được diễn đạt theo những cách khác nhau, nhưng theo sự nghiên cứu và nhận định của học viên, về cơ bản các nhà khoa học trong và ngoài nước đều có một số quan điểm tương đồng nhau, do đó có thể khái quát định nghĩa định tội danh như sau: Định tội danh là hoạt động nhận thức có tính logic về sự phù hợp hay không phù hợp giữa hành vi nguy hiểm cho xã hội xảy ra trên thực tế với các quy định của pháp luật hình sự về một tội phạm cụ thể, được thực hiện bởi cơ quan, người có thẩm quyền theo pháp luật quy định, nhằm đưa ra sự đánh giá chính xác tội phạm về mặt pháp lý hình sự, làm tiền đề cho việc phân hóa trách nhiệm hình sự và cá thể hóa hình phạt một cách công minh, có căn cứ và đúng pháp luật.
Đặc điểm định tội danh Thứ nhất, định tội danh là hoạt động nhận thức có tính logic về sự phù hợp hay không phù hợp giữa hành vi nguy hiểm cho xã hội xảy ra trên thực tế với các quy định của pháp luật hình sự về một tội phạm cụ thể. Từ đó đưa ra nhận định, đánh giá xem các hành vi nguy hiểm cho xã hội có đáp ứng đủ các yếu tố cấu thành tội phạm của tội phạm cụ thể nào được quy định trong Bộ luật Hình sự. Thứ hai, định tội danh là hoạt động áp dụng pháp luật hình sự, được thực hiện bởi cơ quan, người có thẩm quyền tiền hành tố tụng (trong các giai đoạn tố tụng điều tra, truy tố, xét xử) theo pháp luật quy định. Các hoạt động này phải đảm bảo được thực hiện đúng theo quy định của Bộ luật Tố tụng hình sự.
Thứ ba, định tội danh là hoạt động đưa ra sự đánh giá chính xác tội phạm về mặt pháp lý hình sự, làm tiền đề cho việc phân hóa trách nhiệm hình sự và cá thể hóa hình phạt một cách công minh, có căn cứ và đúng pháp luật. Cơ sở định tội danh Để định tội danh, chúng ta cần nghiên cứu, xem xét và căn cứ cơ sở khoa học và pháp lý để định tội danh, tức là cần dựa vào các yếu tố cấu thành tội phạm và hệ thống pháp luật hình sự (cụ thể là Bộ luật Hình sự). Thứ nhất, cấu thành tội phạm: Là tổng hợp những dấu hiệu pháp lý chung có tính đặc trưng cho loại tội phạm cụ thể được quy định trong Bộ luật Hình sự. Cấu thành tội phạm gồm 04 yếu tố: Mặt khách quan, mặt chủ quan, khách thể và chủ thể của tội phạm.
Mặt khách quan của tội phạm: là những biểu hiện của tội phạm thể hiện ra bên ngoài thế giới khách quan. Bao gồm: hành vi nguy hiểm cho xã hội, hậu quả do hành vi đó gây ra và mối quan hệ nhân- quả giữa hành vi nguy hiểm cho xã hội và hậu quả, công cụ, phương tiện phạm tội,… 10 Mặt chủ quan của tội phạm: Là những biểu hiện, diễn biến tâm lý bên trong của tội phạm thể hiện dưới hình thức lỗi cố ý và vô ý đối với hành vi nguy hiểm do mình thực hiện, được đánh giá thông qua động cơ và mục đích phạm tội. Khách thể của tội phạm: Là các quan hệ xã hội được pháp luật hình sự bảo vệ nhưng bị các hành vi có tính nguy hiểm cho xã hội đáng kể xâm phạm. Các quan hệ xã hội này được liệt kê tại Điều 18 Bộ luật Hình sự: Chủ thể của tội phạm: Là con người cụ thể, có năng lực trách nhiệm hình sự, đạt độ tuổi nhất định hoặc pháp nhân thương mại cụ thể đã thực hiện hành vi nguy hiểm đáng kể cho xã hội bị pháp luật Hình sự cấm.
Đối với một số tội phạm cụ thể có chủ thể đặc biệt, cần đáp ứng một số dấu hiệu khác như: chức vụ, nghề nghiệp,. Thứ hai, định tội danh cần dựa trên hệ thống pháp luật hình sự gồm Bộ luật Hình sự, Bộ luật Tố tụng hình sự và các văn bản pháp luật liên quan. Trong đó các quy phạm pháp luật hình sự là cơ sở pháp lý trực tiếp, quy phạm pháp luật tố tụng hình sự là cơ sở pháp lý gián tiếp để định tội danh. Khi tiến hành định tội danh cần phải áp dụng đồng thời hệ thống quy phạm pháp luật hình sự và các quy phạm pháp luật về tố tụng hình sự.
Việc áp dụng pháp luật hình sự là để so sánh, đối chiếu với các dấu hiệu thực tế của cấu thành tội phạm. Việc áp dụng pháp luật tố tụng hình sự trong việc định tội danh là áp dụng về trình tự, thủ tục và thẩm quyền trong định tội danh. Khái niệm, đặc điểm định tội danh đối với Tội tổ chức sử dụng trái phép chất ma túy Định tội danh Tội tổ chức sử dụng trái phép chất ma tuý là một quá trình nhận thức lý luận, đồng thời là một trong những dạng của hoạt động thực tiễn áp dụng pháp luật hình sự, cũng như pháp luật tố tụng hình sự về Tội tổ chức sử dụng trái phép chất ma tuý, được tiến hành bằng cách - trên cơ 11 sở các chứng cứ, các tài liệu thu thập được và các tình tiết thực tế của vụ án hình sự về tội Tội tổ chức sử dụng trái phép chất ma tuý để đối chiếu, so sánh và kiểm tra nhằm xác định sự phù hợp giữa các dấu hiệu của hành vi nguy hiểm cho xã hội được thực hiện với các dấu hiệu của cấu thành tội phạm Tội tổ chức sử dụng trái phép chất ma tuý theo quy định của Bộ luật Hình sự, nhằm đạt được sự thật khách quan, đưa ra được sự đánh giá chính xác tội phạm về mặt pháp lý hình sự, đảm bảo ra Bản án, Quyết định có căn cứ, đúng pháp luật, phù hợp với quy định của pháp luật với hành vi của người thực hiện hành vi phạm tội. Như vậy, định tội danh Tội tổ chức sử dụng trái phép chất ma tuý là quá trình hoạt động tư duy pháp lý và áp dụng pháp luật của những người tiến hành tố tụng trực tiếp điều tra, truy tố, xét xử vụ án hình sự về Tội tổ chức sử dụng trái phép chất ma tuý.
Những người tiến hành tố tụng trong vụ án hình sự về tội Tội tổ chức sử dụng trái phép chất ma tuý sẽ xác định xem các dấu hiệu của hành vi nguy hiểm cho xã hội đã được thực hiện có phù hợp với các dấu hiệu cấu thành tội phạm của Tội tổ chức sử dụng trái phép chất ma tuý hay không. Trên cơ sở đó đưa ra đánh giá về mặt pháp lý hình sự đối với hành vi nguy hiểm đã xảy ra trong thực tế khách quan bằng văn bản tố tụng như: quyết định khởi tố, truy tố, bản án, quyết định kháng nghị…. Quá trình tư duy và áp dụng pháp luật của những người tiến hành tố tụng phải tuân thủ nghiêm các quy định của pháp luật hình sự và tố tụng hình sự về thẩm quyền, trình tự, thủ tục. Hoạt động định tội danh Tội tổ chức sử dụng trái phép chất ma tuý mục đích nhằm giải quyết vụ án một cách đúng đắn, xử lý đúng người, đúng tội và buộc người đã thực hiện hành vi tổ chức sử dụng trái phép chất ma tuý phải chịu hình phạt tương xứng với tính chất, mức độ của hành vi mà họ đã thực hiện.