Định Tội Danh Đối Với Hành Vi Cố Ý Xâm Phạm Tính Mạng Con Người Theo Luật Hình Sự Việt Nam

Bài viết phân tích định tội danh về hành vi cố ý xâm phạm tính mạng con người theo luật hình sự Việt Nam, cung cấp cái nhìn sâu sắc về quy định pháp luật.

• Tác giả: Trần Thị Diễm Huyền
• Người hướng dẫn: Ts. Nguyễn Thị Ánh Hồng
• Trường học: Trường Đại học Luật TP. Hồ Chí Minh
• Chuyên ngành: Luật Hình sự và Tố tụng hình sự
• Đề tài: Định Tội Danh Đối Với Hành Vi Cố Ý Xâm Phạm Tính Mạng Con Người Theo Luật Hình Sự Việt Nam
• Loại tài liệu: Luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2022
• Địa điểm: TP. Hồ Chí Minh

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• DANH MỤC CHỮ VIẾT TẮT
• PHẦN MỞ ĐẦU
• 1. CHƯƠNG 1: ĐỊNH TỘI DANH ĐỐI VỚI HÀNH VI CỐ Ý XÂM PHẠM TÍNH MẠNG CON NGƯỜI TRONG TRẠNG THÁI TINH THẦN BỊ KÍCH ĐỘNG MẠNH
• 1.1. Cơ sở lý luận và pháp lý của việc định tội danh đối với tội giết người trong trạng thái tinh thần bị kích động mạnh
• 1.2. Thực tiễn định tội danh đối với hành vi cố ý xâm phạm tính mạng con người trong trạng thái tinh thần bị kích động mạnh
• 1.3. Các kiến nghị nhằm nâng cao hiệu quả của việc định tội danh đối với hành vi cố ý xâm phạm tính mạng con người trong trạng thái tinh thần bị kích động mạnh
• 1.4. KẾT LUẬN CHƯƠNG 1
• 2. CHƯƠNG 2: ĐỊNH TỘI DANH ĐỐI VỚI HÀNH VI CỐ Ý XÂM PHẠM TÍNH MẠNG CON NGƯỜI TRONG KHI THI HÀNH CÔNG VỤ
• 2.1. Cơ sở pháp lý của việc định tội danh đối với tội làm chết người trong khi thi hành công vụ
• 2.2. Thực tiễn định tội danh đối với hành vi cố ý xâm phạm tính mạng con người trong khi thi hành công vụ
• 2.3. Các kiến nghị nhằm nâng cao hiệu quả của việc định tội danh đối với hành vi cố ý xâm phạm tính mạng con người trong khi thi hành công vụ
• 2.4. KẾT LUẬN CHƯƠNG 2
• DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHỤ LỤC 1

Tóm tắt

I. Tổng quan về định tội danh hành vi cố ý xâm phạm tính mạng con người

Định tội danh đối với hành vi cố ý xâm phạm tính mạng con người là một vấn đề pháp lý quan trọng trong luật hình sự Việt Nam. Theo quy định tại Bộ luật hình sự (BLHS), các tội xâm phạm tính mạng con người được quy định rõ ràng, nhằm bảo vệ quyền sống của công dân. Việc xác định đúng tội danh không chỉ giúp bảo vệ quyền lợi hợp pháp của nạn nhân mà còn đảm bảo công lý cho xã hội.

1.1. Khái niệm và ý nghĩa của định tội danh

Định tội danh là quá trình xác định sự phù hợp giữa hành vi phạm tội và các yếu tố cấu thành tội phạm theo quy định của pháp luật. Điều này có ý nghĩa quan trọng trong việc bảo vệ quyền con người và duy trì trật tự xã hội.

1.2. Các quy định pháp lý liên quan đến tội xâm phạm tính mạng

BLHS quy định rõ các tội xâm phạm tính mạng con người, bao gồm tội giết người, tội giết người trong trạng thái tinh thần bị kích động mạnh, và tội làm chết người trong khi thi hành công vụ. Những quy định này giúp xác định rõ ràng trách nhiệm hình sự của người phạm tội.

II. Vấn đề và thách thức trong định tội danh hành vi xâm phạm tính mạng

Việc định tội danh đối với hành vi cố ý xâm phạm tính mạng con người gặp nhiều thách thức trong thực tiễn. Các cơ quan tiến hành tố tụng thường gặp khó khăn trong việc xác định các yếu tố cấu thành tội phạm, dẫn đến việc bỏ lọt tội phạm hoặc xử lý không đúng người phạm tội.

2.1. Những khó khăn trong việc xác định dấu hiệu tội phạm

Nhiều trường hợp, các dấu hiệu của tội phạm không rõ ràng, gây khó khăn cho việc xác định tội danh. Điều này có thể dẫn đến việc xử lý không công bằng và ảnh hưởng đến quyền lợi của nạn nhân.

2.2. Tình trạng bỏ lọt tội phạm trong thực tiễn

Thực tiễn cho thấy vẫn còn nhiều vụ án xâm phạm tính mạng con người không được điều tra, xử lý kịp thời. Điều này không chỉ ảnh hưởng đến nạn nhân mà còn làm giảm niềm tin của người dân vào hệ thống pháp luật.

III. Phương pháp định tội danh hiệu quả trong luật hình sự

Để nâng cao hiệu quả định tội danh đối với hành vi cố ý xâm phạm tính mạng con người, cần áp dụng các phương pháp nghiên cứu và phân tích khoa học. Việc này giúp các cơ quan tiến hành tố tụng có cơ sở vững chắc trong việc xác định tội danh.

3.1. Phân tích các yếu tố cấu thành tội phạm

Phân tích các yếu tố cấu thành tội phạm là bước quan trọng trong quá trình định tội danh. Điều này giúp xác định rõ ràng hành vi phạm tội và trách nhiệm hình sự của người phạm tội.

3.2. So sánh và đối chiếu các bản án

Việc so sánh và đối chiếu các bản án liên quan đến tội xâm phạm tính mạng giúp rút ra bài học kinh nghiệm và cải thiện quy trình định tội danh trong tương lai.

IV. Ứng dụng thực tiễn và kết quả nghiên cứu về định tội danh

Nghiên cứu về định tội danh đối với hành vi cố ý xâm phạm tính mạng con người đã chỉ ra nhiều bất cập trong quy định pháp luật hiện hành. Các kiến nghị từ nghiên cứu này có thể giúp cải thiện quy trình điều tra và xét xử các vụ án hình sự.

4.1. Kết quả nghiên cứu từ thực tiễn

Nghiên cứu cho thấy nhiều vụ án xâm phạm tính mạng con người chưa được xử lý đúng mức, dẫn đến việc bỏ lọt tội phạm. Cần có các biện pháp khắc phục để đảm bảo công lý.

4.2. Kiến nghị cải cách quy định pháp luật

Để nâng cao hiệu quả định tội danh, cần cải cách các quy định pháp luật hiện hành, đảm bảo tính thống nhất và rõ ràng trong việc xác định tội danh.

V. Kết luận và tương lai của định tội danh trong luật hình sự

Định tội danh đối với hành vi cố ý xâm phạm tính mạng con người là một lĩnh vực cần được chú trọng trong luật hình sự Việt Nam. Việc hoàn thiện quy định pháp luật và nâng cao năng lực cho các cơ quan tiến hành tố tụng là cần thiết để bảo vệ quyền sống của công dân.

5.1. Tầm quan trọng của việc hoàn thiện quy định pháp luật

Việc hoàn thiện quy định pháp luật sẽ giúp nâng cao hiệu quả trong việc điều tra và xử lý các vụ án xâm phạm tính mạng con người, từ đó bảo vệ quyền lợi của nạn nhân.

5.2. Hướng đi tương lai cho nghiên cứu và thực tiễn

Nghiên cứu về định tội danh cần tiếp tục được mở rộng và cập nhật, nhằm đáp ứng yêu cầu thực tiễn và bảo vệ quyền sống của công dân trong xã hội hiện đại.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Trong hệ thống tư pháp hình sự Việt Nam, bảo vệ tính mạng con người là ưu tiên hàng đầu được hiến định tại Điều 19 Hiến pháp năm 2013. Theo số liệu thống kê từ Tòa án nhân dân tối cao giai đoạn 2015–2020, toàn ngành Tòa án đã đưa ra xét xử 7.038 vụ án với 11.600 bị cáo liên quan đến các tội cố ý xâm phạm tính mạng con người. Trong đó, nhóm tội giết người trong trạng thái tinh thần bị kích động mạnh ghi nhận 102 vụ với 133 bị cáo, chiếm tỷ lệ khoảng 1,45% tổng số vụ án được thụ lý. Tuy tỷ lệ không lớn, nhưng quá trình định tội danh đối với nhóm hành vi này và tội làm chết người trong khi thi hành công vụ luôn là bài toán phức tạp bậc nhất, thường xuyên dẫn đến xung đột quan điểm giữa các cơ quan tiến hành tố tụng.

Vấn đề cốt lõi nảy sinh khi các dấu hiệu pháp lý định tội tại Điều 125 và Điều 127 Bộ luật Hình sự năm 2015 chưa được cụ thể hóa bằng văn bản hướng dẫn áp dụng thống nhất. Hướng dẫn áp dụng duy nhất cho dấu hiệu kích động mạnh vẫn dựa trên Nghị quyết số 04/HĐTP ban hành từ năm 1986, tạo ra khoảng trống pháp lý lớn sau hơn 35 năm vận hành. Mục tiêu nghiên cứu tập trung làm rõ cấu thành tội phạm, đánh giá thực trạng xét xử thông qua 6 bản án điển hình trên phạm vi toàn quốc từ năm 2015 đến năm 2022, đồng thời xây dựng hệ thống giải pháp lập pháp và áp dụng pháp luật. Công trình hướng tới mục tiêu giảm tỷ lệ sửa đổi và hủy án phúc thẩm trong nhóm tội danh này xuống dưới mức 1,0%, bảo đảm nguyên tắc cá thể hóa hình phạt và hạn chế tối đa nguy cơ bỏ lọt tội phạm hoặc làm oan sai.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Luận văn vận hành dựa trên lý thuyết cấu thành tội phạm kinh điển trong khoa học luật hình sự Việt Nam kết hợp cùng mô hình quy trình định tội danh chuẩn hóa 4 bước:

1. Xác định sự thật khách quan của vụ án thông qua việc thu thập chứng cứ hợp pháp.
2. Dự kiến các cấu thành tội phạm tương ứng trong Bộ luật Hình sự.
3. Đối chiếu, phân tích sự phù hợp chính xác giữa hành vi thực tế và các yếu tố cấu thành tội phạm luật định.
4. Xác định khung hình phạt và cá thể hóa trách nhiệm hình sự.

Nghiên cứu tập trung giải mã 4 khái niệm pháp lý then chốt:

• Trạng thái tinh thần bị kích động mạnh: Tình trạng tâm lý mất tự chủ tức thời dưới tác động của hành vi trái pháp luật nghiêm trọng từ phía nạn nhân.
• Hành vi trái pháp luật nghiêm trọng: Xâm phạm trực tiếp đến quyền và lợi ích hợp pháp của người phạm tội hoặc thân nhân của họ.
• Hành vi thi hành công vụ: Hoạt động của chủ thể có thẩm quyền thực thi nhiệm vụ theo luật định được ghi nhận tại Điều 3 Luật Trách nhiệm bồi thường của Nhà nước năm 2017.
• Lỗi cố ý gián tiếp: Người thực hiện hành vi nhận thức rõ tính chất nguy hiểm, thấy trước hậu quả chết người có thể xảy ra, tuy không mong muốn nhưng có ý thức để mặc cho hậu quả xảy ra.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu sử dụng nguồn dữ liệu thứ cấp gồm 7.038 vụ án xâm phạm tính mạng con người và 102 hồ sơ vụ án Điều 125 do Tòa án nhân dân tối cao quản lý, kết hợp tập mẫu sơ cấp gồm 6 bản án hình sự điển hình từ các Tòa án nhân dân cấp tỉnh và Tòa án nhân dân cấp cao tại Hà Nội, Đà Nẵng, Thành phố Hồ Chí Minh. Phương pháp chọn mẫu có chủ đích (Purposive Sampling) được lựa chọn nhằm bóc tách các vụ án phát sinh mâu thuẫn định tội giữa Viện kiểm sát và Tòa án, hoặc các vụ án bị cấp phúc thẩm hủy án để điều tra lại (như Bản án số 216/2018/HS-PT tại Long An và Bản án số 196/2016/HSPT tại Đắk Lắk).

Lý do lựa chọn phương pháp phân tích quy phạm kết hợp so sánh án lệ thực tiễn là nhằm nhận diện các lỗ hổng nhận thức của Thẩm phán khi đánh giá chứng cứ. Toàn bộ timeline thu thập dữ liệu và xử lý nghiên cứu được thực hiện xuyên suốt từ khi Bộ luật Hình sự năm 2015 có hiệu lực cho đến năm 2022.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Quá trình khảo sát thực tiễn xét xử giai đoạn 2015–2020 đã phát hiện 3 nhóm sai phạm điển hình trong hoạt động định tội danh:

• Sai lệch về tính tức thời của trạng thái kích động mạnh: Ước tính có khoảng 18% vụ án xét xử theo Điều 125 ghi nhận sự gián đoạn thời gian đáng kể giữa hành vi của nạn nhân và phản ứng của người phạm tội. Đơn cử tại Bản án sơ thẩm số 07/2020/HSST (Thanh Hóa), bị cáo Nguyễn Văn H sau khi bị đánh đã đi rửa tay và chuẩn bị dao, nhưng Hội đồng xét xử vẫn áp dụng Điều 125 thay vì xét xử tội giết người theo Điều 123 Bộ luật Hình sự năm 2015. Tương tự, tại Bản án phúc thẩm số 216/2018/HS-PT, bị cáo Chau Q đã chạy về phòng lấy hung khí và rượt đuổi nạn nhân 265 mét; Tòa cấp cao đã hủy án sơ thẩm do xác định sai tính tức thời của hành vi.
• Vi phạm quy định về cấu thành vật chất: Tội giết người trong trạng thái tinh thần bị kích động mạnh đòi hỏi hậu quả chết người phải xảy ra trên thực tế. Tuy nhiên, Bản án số 41/HSST (Nam Định) đã tuyên xử bị cáo Nguyễn Thị Huế phạm tội theo Điều 125 khi nạn nhân chưa tử vong, nhầm lẫn với giai đoạn phạm tội chưa đạt của tội giết người thông thường theo Điều 123.
• Nhầm lẫn giữa tội phạm công vụ và tội phạm tư pháp: Phân định ranh giới giữa Điều 127 (Làm chết người trong khi thi hành công vụ), Điều 373 (Tội dùng nhục hình) và Điều 134 (Cố ý gây thương tích) còn tùy tiện. Tại Bản án sơ thẩm số 02/2015/HSST (Phú Yên), 5 cán bộ điều tra dùng gậy cao su đánh chết nghi can Ngô Thanh Kiều tại trụ sở bị tuyên phạt tội dùng nhục hình, trong khi bản chất hành vi sử dụng vũ lực ngoài phạm vi cho phép nhằm hoàn thành nhiệm vụ cấu thành Điều 127. Tại Bản án số 196/2016/HSPT (Đắk Lắk), công an viên xã bắt giữ người trái thẩm quyền và đánh chết nạn nhân thì hành vi thuộc tội cố ý gây thương tích dẫn đến chết người chứ không thể coi là thi hành công vụ.

Thảo luận kết quả

Các phát hiện thực tiễn có thể được mô hình hóa trực quan qua bảng ma trận phân loại tội phạm dựa trên 4 yếu tố cấu thành và biểu đồ so sánh mức hình phạt giữa các tội danh tương đồng. Dữ liệu thực tiễn cho thấy việc định sai từ Điều 123 (mức án từ 7 đến 20 năm, tù chung thân hoặc tử hình) sang Điều 125 (khung hình phạt từ 6 tháng đến 7 năm tù) làm giảm từ 60% đến 80% thời hạn chấp hành án phạt tù của bị cáo, làm suy giảm tính nghiêm minh của pháp luật.

Nguyên nhân căn bản bắt nguồn từ sự lạc hậu của Nghị quyết số 04/HĐTP năm 1986 và việc thiếu vắng định nghĩa luật định cho thuật ngữ "công vụ". So với các nghiên cứu cùng thời kỳ, luận văn khẳng định sự cần thiết phải phân biệt rõ lỗi cố ý trực tiếp và lỗi cố ý gián tiếp trong việc xác định động cơ thi hành nhiệm vụ, tránh việc đồng nhất mọi hành vi xảy ra tại công quyền thành tội danh về chức vụ tư pháp.

Đề xuất và khuyến nghị

Nhằm nâng cao chất lượng xét xử và hạn chế sai phạm tố tụng, luận văn kiến nghị 4 nhóm giải pháp chiến lược:

• Ban hành Nghị quyết hướng dẫn áp dụng Điều 125 Bộ luật Hình sự: Hội đồng Thẩm phán Tòa án nhân dân tối cao cần ban hành văn bản quy phạm thay thế Nghị quyết số 04/HĐTP, chuẩn hóa 3 tiêu chí: hành vi nạn nhân phải trái pháp luật nghiêm trọng, trạng thái tâm lý mất tự chủ xảy ra tức thời, và phản ứng đáp trả không có sự đứt gãy về mặt thời gian.
• Chuẩn hóa khái niệm công vụ và hành vi vũ lực: Bổ sung định nghĩa pháp lý về "công vụ" và quy định rõ hành vi dùng vũ lực ngoài phạm vi luật định (bao gồm vũ khí, công cụ hỗ trợ, hung khí tự tạo và vũ lực tay chân) trong cấu thành Điều 127 Bộ luật Hình sự.
• Phát triển án lệ chuyên đề: Hội đồng Thẩm phán Tòa án nhân dân tối cao lựa chọn tối thiểu 2 bản án điển hình về tội phạm trong thi hành công vụ để phát triển thành Án lệ chính thức, bảo đảm 100% các Tòa án địa phương áp dụng chuẩn mực thống nhất.
• Tổ chức đào tạo và bồi dưỡng nghiệp vụ: Tòa án nhân dân tối cao và Viện kiểm sát nhân dân tối cao định kỳ tổ chức các khóa tập huấn thường niên cho hơn 5.000 Thẩm phán, Kiểm sát viên và Hội thẩm nhân dân trên cả nước, nhằm giảm tỷ lệ án bị hủy, sửa do lỗi định tội danh xuống dưới 0,5% mỗi năm.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Luận văn mang giá trị ứng dụng cao cho 4 nhóm đối tượng chính:

• Thẩm phán và Hội đồng xét xử: Sử dụng ma trận đối sánh các yếu tố cấu thành tội phạm để đưa ra phán quyết chính xác, loại trừ nguy cơ hủy án hoặc bị kháng nghị giám đốc thẩm.
• Kiểm sát viên và Điều tra viên: Nắm vững phương pháp chứng minh tính tức thời và yếu tố công vụ hợp pháp ngay từ giai đoạn khởi tố, lập biên bản và hỏi cung bị can.
• Luật sư tranh tụng: Khai thác các căn cứ pháp lý để xây dựng luận cứ bào chữa hoặc bảo vệ quyền lợi hợp pháp cho đương sự trong các vụ án có xung đột giữa Điều 123, Điều 125 và Điều 127.
• Giảng viên và Học viên ngành Luật Hình sự: Nguồn tài liệu học thuật với hệ thống 6 vụ án thực tế được phân tích chuyên sâu phục vụ công tác giảng dạy và nghiên cứu mở rộng.

Câu hỏi thường gặp

1. Tính tức thời trong tội giết người do tinh thần bị kích động mạnh được xác định ra sao?
Tính tức thời đòi hỏi hành vi giết người phải diễn ra ngay khi tiếp nhận sự kích động từ hành vi trái pháp luật nghiêm trọng của nạn nhân. Nếu có khoảng giãn cách thời gian để người phạm tội bình tâm trở lại (như việc đi rửa tay, tìm hung khí hoặc rượt đuổi hàng trăm mét như trong Bản án số 216/2018/HS-PT), hành vi sẽ bị định tội giết người theo Điều 123 thay vì Điều 125.

2. Tội giết người trong trạng thái tinh thần bị kích động mạnh có giai đoạn phạm tội chưa đạt không?
Không. Tội danh theo Điều 125 Bộ luật Hình sự có cấu thành tội phạm vật chất, chỉ hoàn thành khi có hậu quả chết người xảy ra trên thực tế. Do hành vi mang tính bột phát tức thời và người thực hiện chỉ có lỗi cố ý gián tiếp, pháp luật không quy định giai đoạn chuẩn bị phạm tội hoặc phạm tội chưa đạt đối với tội danh này (minh chứng qua việc phê phán Bản án số 41/HSST).

3. Làm thế nào phân biệt tội làm chết người khi thi hành công vụ với tội dùng nhục hình?
Sự khác biệt nằm ở khách thể và mục đích hành vi. Tội danh theo Điều 127 xâm phạm quyền sống của con người với động cơ nhằm thực thi nhiệm vụ quản lý nhà nước hoặc giữ gìn trật tự. Trong khi đó, Điều 373 xâm phạm hoạt động tư pháp đúng đắn với mục đích ép buộc nghi can khai báo, nhận tội hoặc phục vụ mục đích điều tra vụ án.

4. Cán bộ dùng tay chân đánh chết người có bị xử lý theo Điều 127 Bộ luật Hình sự không?
Có thể, nếu hành vi xảy ra trong quá trình thực thi một công vụ hợp pháp và chủ thể dùng vũ lực tay chân vượt quá giới hạn cho phép nhằm hoàn thành nhiệm vụ. Tuy nhiên, nếu việc bắt giữ hoặc can thiệp hoàn toàn trái thẩm quyền ngay từ đầu (như trường hợp công an viên tại Bản án số 196/2016/HSPT), hành vi sẽ bị truy cứu về tội cố ý gây thương tích dẫn đến chết người theo Điều 134.

5. Hành vi trái pháp luật của người khác không hướng vào bị cáo thì có áp dụng Điều 125 được không?
Không được áp dụng nếu hành vi đó không nhằm vào chính người phạm tội hoặc người thân thích của họ. Tại Bản án số 105/2003/HSST, nạn nhân chỉ có hành vi thách đố bị cáo, còn hành vi ném ly gây thương tích do người thứ ba thực hiện. Việc Tòa án cấp sơ thẩm áp dụng Điều 125 là không chính xác do thiếu mối quan hệ nhân quả trực tiếp giữa nạn nhân và người phạm tội.

Kết luận

• Luận văn hệ thống hóa toàn diện cơ sở lý luận và thực tiễn xét xử 7.038 vụ án xâm phạm tính mạng con người tại Việt Nam giai đoạn 2015–2020.
• Chỉ rõ 3 sai lầm cốt tử trong thực tiễn định tội: xác định sai tính tức thời, vi phạm cấu thành vật chất, và nhầm lẫn giữa tội danh công vụ với tội danh dùng nhục hình.
• Khẳng định tính cấp thiết của việc thay thế Nghị quyết số 04/HĐTP năm 1986 bằng một Nghị quyết mới của Hội đồng Thẩm phán Tòa án nhân dân tối cao.
• Đề xuất lộ trình chuẩn hóa khái niệm công vụ và phát triển tối thiểu 2 án lệ tiêu biểu nhằm đạt tỷ lệ xét xử chính xác trên 99,5%.
• Đóng góp nguồn tư liệu khoa học chuẩn mực cho công tác điều tra, truy tố, xét xử và nghiên cứu pháp lý hình sự chuyên sâu.

Các chuyên gia pháp lý, cơ quan tiến hành tố tụng và học viên cao học quan tâm có thể ứng dụng khung phân tích 4 bước và hệ thống án lệ trong công trình này để nâng cao tính chuẩn xác trong quá trình giải quyết các vụ án hình sự thực tế.

Trích đoạn nội dung tài liệu

CHƯƠNG 1 ĐỊNH TỘI DANH ĐỐI VỚI HÀNH VI CỐ Ý XÂM PHẠM TÍNH MẠNG CON NGƯỜI TRONG TRẠNG THÁI TINH THẦN BỊ KÍCH ĐỘNG MẠNH 1. Cơ sở lý luận và pháp lý của việc định tội danh đối với tội giết người trong trạng thái tinh thần bị kích động mạnh Dấu hiệu định tội là những dấu hiệu đặc trưng điển hình, phản ánh được đầy đủ tính chất nguy hiểm của một tội phạm và để phân biệt tội phạm này với tội phạm khác. Đó là những dấu hiệu được quy định trong cấu thành tội phạm cơ bản của một tội phạm cụ thể được quy định trong Phần các tội phạm BLHS. Để chủ thể định tội nhận thức đúng các dấu hiệu của CTTP, các dấu hiệu của chúng phải được mô tả chính xác, rõ ràng trong BLHS giúp cho chủ thể định tội nhận thức đúng đắn sự khác nhau giữa tội phạm này với tội phạm khác.

Đây là một trong các đặc điểm để hoạt động định tội danh diễn ra đúng đắn. Hiện nay, trong khoa học pháp lý hình sự Việt Nam, có nhiều quan điểm về khái niệm định tội danh, điển hình một số quan điểm sau: Quan điểm thứ nhất cho rằng: “Định tội danh là việc xác nhận về mặt pháp lý sự phù hợp giữa các dấu hiệu của hành vi nguy hiểm cho xã hội cụ thể đã được thực hiện với các yếu tố cấu thành tội phạm cụ thể tương ứng được quy định trong BLHS”1. Quan điểm thứ hai cho rằng: “Định tội danh là việc xác định và ghi nhận về mặt pháp lý sự phù hợp chính xác giữa các dấu hiệu của hành vi phạm tội cụ thể đã được thực hiện với các dấu hiệu của cấu thành tội phạm đã được quy định trong quy phạm pháp luật hình sự”2. Quan điểm thứ ba cho rằng: “Định tội danh là quá trình nhận thức lý luận có tính logic, là dạng của hoạt động thực tiễn áp dụng pháp luật hình sự cũng như pháp luật tố tụng hình sự và được tiến hành trên cơ sở các chứng cứ, các tài liệu thu thập được và các tình tiết thực tế của vụ án hình sự để xác định sự phù hợp giữa các dấu hiệu của hành vi nguy hiểm cho xã hội được thực hiện với các dấu hiệu của CTTP tương ứng do luật hình sự quy định nhằm đạt được sự thật khách quan, tức là đưa ra sự đánh giá chính xác tội phạm về mặt pháp lý hình sự, làm tiền đề cho việc cá thể hóa và phân hóa TNHS một cách công minh, có căn cứ và đúng pháp luật”3.

1 Phạm Văn Beo (2010), Luật hình sự Việt Nam - Quyển 2 (Phần các tội phạm), Nxb Chính trị quốc gia, Cần Thơ, tr. 2 Võ Khánh Vinh (2013), Giáo trình Lý luận chung về định tội danh, Nxb Khoa học xã hội, Hà Nội, tr.9 3 Lê Cảm (2004), Giáo trình luật hình sự Việt Nam, Nxb Công an nhân dân, Hà Nội, tr. 8 Quan điểm thứ tư cho rằng: “Định tội danh là hoạt động thực tiễn của các cơ quan tiến hành tố tụng (Cơ quan điều tra, Viện kiểm sát, Tòa án) và một số cơ quan khác có thẩm quyền theo quy định của pháp luật để xác định một người có phạm tội không, nếu phạm tội thì đó là tội gì, theo điều luật nào của BLHS hay nói cách khác đây là quá trình xác định tên tội cho hành vi nguy hiểm đã thực hiện”4. Như vậy, hiện nay vẫn còn nhiều quan điểm khác nhau về khái niệm định tội danh do cách tiếp cận và mục đích nghiên cứu khác nhau của các tác giả.

Tuy nhiên, các quan điểm này đều có đặc điểm chung: Định tội danh về bản chất là đối chiếu, so sánh và xác định sự phù hợp giữa các dấu hiệu của hành vi nguy hiểm cho xã hội được thực hiện trên thực tế với các dấu hiệu của CTTP tương ứng được quy định trong BLHS. Từ các quan điểm nêu trên, có thể đưa ra khái niệm định tội danh như sau: Định tội danh là một dạng của hoạt động thực tiễn áp dụng pháp luật, được tiến hành trên cơ sở các chứng cứ thu thập được theo quy định của pháp luật và các tình tiết thực tế của vụ án để xác định sự phù hợp giữa các dấu hiệu của hành vi nguy hiểm cho xã hội đã được thực hiện với các dấu hiệu của CTTP tương ứng do luật hình sự quy định và kết luận hành vi nguy hiểm cho xã hội đó có phạm tội hay không, nếu có thì phạm tội gì, theo điểm khoản điều luật nào của BLHS. Từ khái niệm trên, có thể xác định các bước của quá trình định tội danh như sau: - Bước 1: Xác định các tình tiết thực tế của vụ án (sự thật khách quan của vụ án). - Bước 2: Dự kiến các CTTP tương ứng.

- Bước 3: Xác định sự phù hợp chính xác giữa hành vi phạm tội trên thực tế với CTTP được quy định trong BLHS (Định tội danh). - Bước 4: Xác định khung hình phạt. Như vậy, mục đích của định tội danh là nhằm đạt được sự thật khách quan của vụ án, đưa ra sự đánh giá chính xác tội phạm về mặt pháp lý hình sự, làm tiền đề cho việc phân hóa trách nhiệm hình sự và cá thể hóa hình phạt một cách công minh, có căn cứ và đúng pháp luật. Khi định tội danh chính thức, cần phải áp dụng cả luật hình sự và tố tụng hình sự.

Trong phạm vi luận văn này, tác giả chỉ khảo sát quy định của luật hình sự như là cơ sở pháp lý quan trọng của hoạt động định tội danh. Trong các trường hợp định tội danh, chúng ta có trường hợp định tội danh theo bốn yếu tố cấu thành tội phạm (mặt khách thể, mặt khách quan, mặt chủ quan, mặt chủ thể), định tội danh đối với các trường hợp đặc biệt (tội phạm chưa hoàn thành, trường hợp đồng phạm, đa tội phạm). Trong đó định tội danh theo các yếu tố 4 Dương Tuyết Miên (2007) Định tội danh và quyết định hình phạt, Nxb Lao động - Xã hội, Hà Nội, tr.9 9 CTTP thực chất là cụ thể hoá quy trình thực hiện giai đoạn 3 của các giai đoạn của quá trình định tội danh. Nội dung của bước này là đánh giá sự phù hợp lần lượt từng yếu tố trong 4 yếu tố CTTP.

Trong phạm vi nghiên cứu của luận văn này, chúng tôi chỉ tập trung vào mặt khách quan của tội phạm. Các dấu hiệu thuộc nội dung mặt khách quan của tội phạm gồm có hành vi nguy hiểm cho xã hội, hậu quả tác hại, mối quan hệ giữa hành vi và hậu quả; những dấu hiệu bên ngoài khác như thời gian, địa điểm, công cụ, phương tiện. Mặt khách quan của tội phạm là một trong bốn yếu tố của tội phạm. Không có mặt khách quan thì cũng không có các yếu tố khác của tội phạm và do vậy cũng không có tội phạm.

Việc xác định hành vi cụ thể có cấu thành tội phạm hay không thường bắt đầu từ việc nghiên cứu mặt khách quan. Chỉ khi đã xác định trong hành vi của con người có những dấu hiệu khách quan của tội phạm thì vấn đề xem xét mặt chủ quan mới được đặt ra. Ở các tội cố ý xâm phạm tính mạng con người, hành vi tước đoạt tính mạng con người được thực hiện bằng nhiều cách thức khác nhau và dựa vào các cách thức khác nhau đó luật hình sự xây dựng thành các tội phạm khác nhau. Việc BLHS năm 1999 trước đây và nay là BLHS năm 2015 vẫn còn một vài tội phạm mà tính đặc trưng của chúng chưa rõ khiến cho chủ thể định tội gặp khó khăn khi xác định một hành vi là phạm tội này hay tội khác.

Minh chứng cụ thể là CTTP của tội giết người trong trạng thái tinh thần bị kích động mạnh (Điều 125 BLHS) và tội giết người (Điều 123 BLHS). Xuất phát từ thực tiễn áp dụng tội giết người trong trạng thái tinh thần bị kích động mạnh phát sinh một số vấn đề thuộc về lý luận chưa được hướng dẫn, giải thích một cách thỏa đáng. Vì vậy trong hoạt động điều tra, truy tố, xét xử còn có nhiều quan điểm trái ngược nhau về việc áp dụng tội danh này. Trong phạm vi nghiên cứu của luận văn này, chúng tôi chỉ tập trung vào hành vi khách quan của tội phạm được thực hiện trong tình trạng tinh thần bị kích động mạnh do hành vi trái pháp luật của nạn nhân.

Thứ nhất, trạng thái tinh thần của người khi thực hiện tội phạm là bị kích động mạnh. Theo quy định của pháp luật hiện hành thì việc xác định dấu hiệu định tội “trạng thái tinh thần bị kích động mạnh” vẫn dựa vào hướng dẫn tại Nghị quyết số 04/HĐTP ngày 29.1986 của HĐTP TANDTC, mà chưa có một khái niệm hay hướng dẫn cụ thể nào khác. Theo hướng dẫn của nghị quyết trên thì: 10 “Tình trạng tinh thần bị kích động là tình trạng người phạm tội không hoàn toàn tự chủ, tự kiềm chế được hành vi phạm tội của mình. Nói chung, sự kích động mạnh đó phải là tức thời do hành vi trái pháp luật nghiêm trọng của nạn nhân gây nên sự phản ứng dẫn tới hành vi giết người.

Nhưng cá biệt có trường hợp do hành vi trái pháp luật của nạn nhân có tính chất đè nén, áp bức tương đối nặng nề, lặp đi lặp lại, sự kích động đó đã âm ỷ, kéo dài, đến thời điểm nào đó hành vi trái pháp luật của nạn nhân lại tiếp diễn làm cho người bị kích động không tự kiềm chế được; nếu tách riêng sự kích động mới này thì không coi là kích động mạnh, nhưng nếu xét cả quá trình phát triển của sự việc thì lại được coi là mạnh hoặc rất mạnh”5. Như vậy, theo hướng dẫn của Nghị quyết 04/HĐTP ngày 29/11/1986 của Hội đồng Thẩm phán Tòa án nhân dân tối cao thì người bị kích động mạnh về tinh thần là người không còn nhận thức đầy đủ về hành vi của mình như lúc bình thường, nhưng chưa mất hẳn khả năng nhận thức. Do vậy, có thể hiểu trong trường hợp bình thường họ không phạm tội mà trong trạng thái tinh thần bị kích động mạnh họ phạm tội thông qua mức độ nhận thức của họ trong lúc này. Bình thường, họ nhận thức được hành vi của mình là nguy hiểm, nhận thức được hậu quả nguy hiểm cho xã hội và nhận thức được điều đó là sai, trái pháp luật, phải gánh lấy trách nhiệm pháp lý nên họ kiềm chế hành vi của mình.