Định Kiến Giới Về Tính Cách Nữ Nông Dân Khu Vực Đồng Bằng Sông Hồng

Luận án tiến sĩ nghiên cứu định kiến giới về tính cách nữ nông dân khu vực đồng bằng sông hồng luận án ts tâm lý học xã hội, phân tích chuyên sâu, xây dựng mô hình lý thuyết, đề

• Tác giả: Nguyễn Thị Thịnh
• Người hướng dẫn: GS. Vũ Dũng
• Trường học: Đại học Quốc gia Hà Nội
• Chuyên ngành: Tâm lý học xã hội
• Đề tài: Định Kiến Giới Về Tính Cách Nữ Nông Dân Khu Vực Đồng Bằng Sông Hồng
• Loại tài liệu: luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2016
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI CẢM ƠN
• DANH MỤC CÁC KÝ HIỆU VÀ CHỮ VIẾT TẮT
• DANH MỤC CÁC BẢNG BIỂU
• DANH MỤC BIỂU ĐỒ
• DANH MỤC SƠ ĐỒ
• MỞ ĐẦU
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN NGHIÊN CỨU VẤN ĐỀ
• 1.1. TỔNG QUAN NHỮNG NGHIÊN CỨU Ở NƯỚC NGOÀI
• 1.1.1. Một số lý thuyết cơ bản lý giải về nguồn gốc hình thành định kiến giới
• 1.1.2. Nghiên cứu định kiến giới về tính cách người phụ nữ
• 1.2. NHỮNG NGHIÊN CỨU Ở TRONG NƯỚC
• 1.2.1. Những nghiên cứu lý luận về định kiến giới
• 1.2.2. Nghiên cứu định kiến giới về tính cách người phụ nữ
• 1.3. Tiểu kết chương 1
• 2. CHƯƠNG 2: CƠ SỞ LÝ LUẬN NGHIÊN CỨU ĐỊNH KIẾN GIỚI VỀ TÍNH CÁCH NGƯỜI NỮ NÔNG DÂN
• 2.1. ĐỊNH KIẾN GIỚI
• 2.1.1. Định kiến giới
• 2.1.2. Đặc điểm của định kiến giới
• 2.2. ĐỊNH KIẾN GIỚI VỀ TÍNH CÁCH NGƯỜI NỮ NÔNG DÂN VÙNG ĐỒNG BẰNG SÔNG HỒNG
• 2.2.1. Các khái niệm cơ bản
• 2.2.2. Một số nét tính cách cơ bản của người nữ nông dân vùng đồng bằng sông Hồng
• 2.2.3. Biểu hiện của định kiến giới về tính cách nữ nông dân vùng đồng bằng sông Hồng
• 2.3. NHỮNG YẾU TỐ ẢNH HƯỞNG ĐẾN ĐỊNH KIẾN GIỚI VỀ TÍNH CÁCH NỮ NÔNG DÂN VÙNG ĐỒNG BẰNG SÔNG HỒNG
• 2.3.1. Tư tưởng phong kiến mang định kiến về người phụ nữ
• 2.3.2. Người nữ nông dân tự định kiến giới với chính mình
• 2.3.3. Những yếu tố khác
• 2.4. Tiểu kết chương 2
• 3. CHƯƠNG 3: TỔ CHỨC VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 3.1. TỔ CHỨC NGHIÊN CỨU
• 3.1.1. Các giai đoạn nghiên cứu
• 3.1.2. Vài nét về địa bàn nghiên cứu và mẫu nghiên cứu
• 3.2. CÁC PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 3.2.1. Phương pháp nghiên cứu văn bản, tài liệu
• 3.2.2. Phương pháp chuyên gia
• 3.2.3. Phương pháp điều tra bằng bảng hỏi
• 3.2.4. Phương pháp phỏng vấn
• 3.2.5. Phương pháp thảo luận nhóm
• 3.2.6. Phương pháp nghiên cứu chân dung tâm lý (trường hợp điển hình)
• 3.2.7. Các phương pháp phân tích kết quả nghiên cứu
• 3.3. CÁC LOẠI THANG ĐO TRONG BẢNG HỎI VÀ THANG ĐÁNH GIÁ MỨC ĐỘ ĐỊNH KIẾN GIỚI VỀ TÍNH CÁCH NGƯỜI NỮ NÔNG DÂN
• 3.3.1. Các loại thang đo trong bảng hỏi và cách tính điểm
• 3.3.2. Thang điểm đánh giá mức độ định kiến giới
• 3.4. Tiểu kết chương 3
• 4. CHƯƠNG 4: KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU THỰC TIỄN ĐỊNH KIẾN GIỚI VỀ TÍNH CÁCH NỮ NÔNG DÂN KHU VỰC ĐỒNG BẰNG SÔNG HỒNG
• 4.1. ĐÁNH GIÁ CHUNG THỰC TRẠNG ĐỊNH KIẾN GIỚI VỀ TÍNH CÁCH NỮ NÔNG DÂN VÙNG ĐỒNG BẰNG SÔNG HỒNG
• 4.2. CÁC MẶT BIỂU HIỆN CỤ THỂ CỦA ĐỊNH KIẾN GIỚI VỀ TÍNH CÁCH NỮ NÔNG DÂN KHU VỰC ĐỒNG BẰNG SÔNG HỒNG
• 4.2.1. Định kiến giới về tính cách nữ nông dân khu vực Đồng bằng Sông Hồng thể hiện ở mặt nhận thức
• 4.2.2. Những định kiến giới về tính cách người nữ nông dân vùng Đồng Bằng Sông Hồng thể hiện ở mặt xúc cảm
• 4.2.3. Những định kiến giới về tính cách người nữ nông dân biểu hiện ở mặt hành vi
• 4.3. CÁC YẾU TỐ ẢNH HƯỞNG ĐẾN ĐỊNH KIẾN GIỚI VỀ TÍNH CÁCH CỦA NGƯỜI NỮ NÔNG DÂN
• 4.3.1. Tư tưởng phong kiến về người phụ nữ
• 4.3.2. Sự tự định kiến với chính mình và giới mình của người nữ nông dân
• 4.3.3. Các yếu tố khác
• 4.4. PHÂN TÍCH MỘT SỐ TRƯỜNG HỢP ĐIỂN HÌNH
• 4.4.1. Trường hợp 1: Anh N.
• 4.4.2. Trường hợp 2: Chị N.
• 4.4.3. Trường hợp 3: Chị N.
• 4.4.4. Nhận xét chung qua phân tích các trường hợp điển hình
• 4.5. Tiểu kết chương 4
• KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ
• BIỆN PHÁP TÁC ĐỘNG
• NHỮNG CÔNG TRÌNH ĐÃ ĐƯỢC CÔNG BỐ TỪ KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU CỦA LUẬN ÁN
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• ĐỘ TIN CẬY VÀ ĐỘ GIÁ TRỊ CỦA CÁC BẢNG HỎI
• BẢNG CÁC KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU
• KẾT QUẢ THẢO LUẬN NHÓM

Tóm tắt

I. Tổng Quan Về Định Kiến Giới Về Tính Cách Nữ Nông Dân

Định kiến giới (ĐKG) là một hiện tượng tâm lý phổ biến, ảnh hưởng sâu sắc đến vai trò giới và bất bình đẳng giới. Trên toàn cầu, xóa bỏ định kiến giới và phân biệt đối xử với phụ nữ là mục tiêu quan trọng. Dù đã có tiến bộ, sự phân biệt giới vẫn còn tồn tại tinh vi. Nghiên cứu để nhận diện các biểu hiện của định kiến giới trong đời sống hiện tại là rất cần thiết. Định kiến giới với phụ nữ dẫn đến nhiều hệ quả tiêu cực, hạn chế cơ hội tiếp cận giáo dục, y tế, và trao quyền. Trong những trường hợp cực đoan, định kiến giới còn là nguyên nhân của bạo lực và tổn thương tâm lý. Nước ta, với ảnh hưởng của Nho giáo, định kiến giới tồn tại sâu bền qua nhiều thế hệ. Việc nghiên cứu về định kiến giới đối với nữ nông dân là vô cùng quan trọng để góp phần nâng cao vị thế của họ trong xã hội.

1.1. Tổng Quan Nghiên Cứu Về Định Kiến Giới

Các nghiên cứu về định kiến giới ngày càng phong phú trên tạp chí, sách báo, đề cập đến định kiến giới ở nhiều góc độ khác nhau. Các nghiên cứu chỉ ra ảnh hưởng của khuôn mẫu giới đối với phụ nữ trong các lĩnh vực như giáo dục, lãnh đạo, và quản lý. Tuy nhiên, vẫn còn thiếu những nghiên cứu chuyên sâu về định kiến giới đối với tính cách của nữ nông dân. Do đó, việc nghiên cứu về định kiến giới đối với nữ nông dân khu vực Đồng Bằng Sông Hồng (ĐBSH) là cần thiết.

1.2. Tính Cấp Thiết Của Nghiên Cứu Định Kiến Giới

So với những người phụ nữ được đào tạo, định kiến giới đối với nữ nông dân có xu hướng gay gắt hơn. Phần lớn họ là những người phụ nữ nghèo, ít được đào tạo, dễ bị tổn thương. Đồng bằng sông Hồng là vùng kinh tế trọng điểm với nền sản xuất nông nghiệp quan trọng và dân số nông thôn lớn. Do ảnh hưởng của tư tưởng phong kiến, nữ nông dân vẫn là đối tượng của định kiến giới.

II. Thách Thức Ảnh Hưởng Của Định Kiến Giới Lên Nữ Nông Dân

Ảnh hưởng của định kiến giới lên nữ nông dân khu vực Đồng Bằng Sông Hồng là rất lớn. Nó tạo ra những rào cản vô hình, hạn chế sự phát triển và tiềm năng của họ. Định kiến giới kìm hãm nữ nông dân trong những khuôn mẫu giới truyền thống, khiến họ khó có thể tham gia vào các hoạt động xã hội, kinh tế, và chính trị một cách bình đẳng. Sự bất bình đẳng giới này ảnh hưởng trực tiếp đến chất lượng cuộc sống của nữ nông dân và sự phát triển của cộng đồng nông thôn. Cần có những giải pháp thiết thực để xóa bỏ định kiến giới và tạo điều kiện cho nữ nông dân phát huy tối đa tiềm năng của mình.

2.1. Vai Trò Giới Và Sự Phân Công Lao Động Trong Gia Đình

Định kiến giới ảnh hưởng đến sự phân công lao động trong gia đình, khiến nữ nông dân phải gánh vác nhiều công việc nhà hơn so với nam giới. Điều này gây ra áp lực lớn về thời gian và sức khỏe cho họ, hạn chế khả năng tham gia vào các hoạt động kinh tế và xã hội. Vai trò giới truyền thống cũng khiến nữ nông dân ít có cơ hội học tập, nâng cao trình độ, và phát triển bản thân. Thay đổi sự phân công lao động bất hợp lý sẽ giúp giảm bớt gánh nặng cho nữ nông dân.

2.2. Hạn Chế Tiếp Cận Giáo Dục Và Cơ Hội Phát Triển

Định kiến giới có thể khiến nữ nông dân ít có cơ hội tiếp cận giáo dục và các chương trình đào tạo. Quan niệm khuôn mẫu giới cho rằng phụ nữ chỉ nên làm công việc nhà và chăm sóc gia đình, khiến việc đầu tư vào giáo dục cho nữ nông dân bị coi nhẹ. Điều này dẫn đến sự thiếu hụt về kiến thức và kỹ năng, hạn chế khả năng thích ứng với những thay đổi của thị trường lao động và sự phát triển của nông nghiệp.

III. Giải Pháp Cách Thay Đổi Định Kiến Giới Về Nữ Nông Dân

Thay đổi định kiến giới là một quá trình lâu dài và cần sự chung tay của toàn xã hội. Cần có những biện pháp đồng bộ từ giáo dục, truyền thông, đến chính sách để xóa bỏ những khuôn mẫu giới lỗi thời và tạo điều kiện cho nữ nông dân phát huy tối đa tiềm năng của mình. Việc nâng cao nhận thức về bình đẳng giới và trao quyền cho nữ nông dân là rất quan trọng. Nữ quyền cần được đẩy mạnh hơn nữa, đồng thời cần có sự thay đổi từ chính bản thân nữ nông dân để xây dựng một xã hội bình đẳng và phát triển.

3.1. Giáo Dục Về Bình Đẳng Giới Từ Gia Đình Đến Nhà Trường

Giáo dục về bình đẳng giới cần được bắt đầu từ gia đình, nhà trường, và cộng đồng. Cần loại bỏ những nội dung mang tính định kiến giới trong sách giáo khoa và các chương trình giáo dục. Cha mẹ cần giáo dục con cái về sự bình đẳng giữa nam và nữ, khuyến khích con gái theo đuổi những ước mơ và hoài bão của mình. Các hoạt động ngoại khóa và các câu lạc bộ về nữ quyền cũng cần được khuyến khích phát triển.

3.2. Truyền Thông Về Hình Ảnh Tích Cực Của Nữ Nông Dân

Truyền thông đóng vai trò quan trọng trong việc thay đổi định kiến giới. Cần xây dựng những hình ảnh tích cực về nữ nông dân trên các phương tiện truyền thông đại chúng, cho thấy sự đóng góp to lớn của họ vào sự phát triển của kinh tế nông thôn và xã hội. Cần tránh những stereotype tiêu cực về nữ nông dân và tôn vinh những tấm gương nữ nông dân thành công, có những đóng góp tích cực cho cộng đồng.

IV. Nghiên Cứu Thực Tiễn Thực Trạng Định Kiến Giới Ở ĐBSH

Nghiên cứu thực tiễn về định kiến giới đối với nữ nông dân khu vực Đồng Bằng Sông Hồng cho thấy vẫn còn tồn tại những quan niệm xã hội và khuôn mẫu giới tiêu cực. Tuy nhiên, mức độ định kiến giới đã giảm so với trước đây, cho thấy những nỗ lực thúc đẩy bình đẳng giới đã có những tác động tích cực. Nghiên cứu cũng chỉ ra rằng định kiến giới thể hiện rõ hơn ở nhóm nam giới, nhóm người có trình độ học vấn thấp hơn, và nhóm người làm nghề nông nghiệp.

4.1. Mức Độ Định Kiến Giới Về Tính Cách Của Nữ Nông Dân

Nghiên cứu cho thấy định kiến giới về tính cách của nữ nông dân vẫn tồn tại trên cả ba mặt: nhận thức, xúc cảm, và hành vi. Tuy nhiên, mức độ định kiến giới ở mặt nhận thức có xu hướng thấp hơn so với mặt xúc cảm và hành vi. Điều này cho thấy, nhiều người đã nhận thức được sự bất bình đẳng giới, nhưng vẫn còn gặp khó khăn trong việc thay đổi cảm xúc và hành vi của mình.

4.2. Các Yếu Tố Ảnh Hưởng Đến Định Kiến Giới

Nghiên cứu cũng xác định được một số yếu tố ảnh hưởng đến định kiến giới đối với nữ nông dân, bao gồm: tư tưởng phong kiến, sự duy trì định kiến giới trên các phương tiện truyền thông, sự tự định kiến giới của chính nữ nông dân, và sự thiếu hụt về cơ hội phát triển. Các yếu tố này cần được giải quyết đồng bộ để giảm thiểu tác động tiêu cực của định kiến giới.

V. Ứng Dụng Giải Pháp Giảm Thiểu Định Kiến Giới Cho Nữ Nông Dân

Để giảm thiểu định kiến giới cho nữ nông dân, cần có những giải pháp cụ thể và thiết thực. Các giải pháp này cần tập trung vào việc nâng cao nhận thức, trao quyền kinh tế, và thúc đẩy sự tham gia của nữ nông dân vào các hoạt động xã hội và chính trị. Đồng thời, cần có sự phối hợp chặt chẽ giữa các tổ chức chính phủ, phi chính phủ, và cộng đồng để tạo ra một môi trường bình đẳng và hỗ trợ cho nữ nông dân.

5.1. Trao Quyền Kinh Tế Cho Nữ Nông Dân

Trao quyền kinh tế cho nữ nông dân là một trong những giải pháp quan trọng để giảm thiểu định kiến giới. Cần tạo điều kiện cho nữ nông dân tiếp cận các nguồn vốn, kỹ thuật, và thị trường. Các chương trình hỗ trợ khởi nghiệp và phát triển kinh doanh cho nữ nông dân cần được đẩy mạnh. Đồng thời, cần có những chính sách bảo vệ quyền lợi của nữ nông dân trong các hoạt động kinh tế.

5.2. Khuyến Khích Sự Tham Gia Của Nữ Nông Dân Vào Chính Trị

Sự tham gia của nữ nông dân vào các hoạt động chính trị là rất quan trọng để đảm bảo quyền lợi của họ được bảo vệ. Cần khuyến khích nữ nông dân tham gia vào các tổ chức xã hội, các hoạt động bầu cử, và các quá trình ra quyết định. Đồng thời, cần có những chính sách hỗ trợ nữ nông dân đảm nhiệm các vị trí lãnh đạo trong cộng đồng.

VI. Tương Lai Hướng Đến Xóa Bỏ Định Kiến Giới Về Nữ Nông Dân

Hướng đến tương lai, cần có những nỗ lực không ngừng để xóa bỏ định kiến giới về nữ nông dân. Điều này đòi hỏi sự thay đổi sâu sắc về quan niệm xã hội và hành vi của mỗi cá nhân. Cần xây dựng một xã hội tôn trọng sự đa dạng và bình đẳng, nơi mà nữ nông dân được công nhận và đánh giá cao về những đóng góp của họ. Sự phát triển bền vững của nông thôn và xã hội không thể thiếu vai trò của nữ nông dân.

6.1. Phát Triển Nông Thôn Gắn Liền Với Bình Đẳng Giới

Sự phát triển nông thôn bền vững cần gắn liền với bình đẳng giới. Cần đảm bảo rằng nữ nông dân được hưởng lợi từ những thành quả của sự phát triển kinh tế và xã hội. Các chính sách phát triển nông thôn cần quan tâm đến nhu cầu và quyền lợi của nữ nông dân, đồng thời tạo điều kiện cho họ tham gia vào các quá trình ra quyết định.

6.2. Vai Trò Của Nghiên Cứu Trong Việc Thay Đổi Định Kiến

Nghiên cứu đóng vai trò quan trọng trong việc thay đổi định kiến giới. Các nghiên cứu về định kiến giới đối với nữ nông dân cần được tiếp tục thực hiện để cung cấp những bằng chứng khoa học cho các chính sách và chương trình hành động. Đồng thời, kết quả nghiên cứu cần được phổ biến rộng rãi để nâng cao nhận thức của cộng đồng về vấn đề này.

Nội dung chính

Tổng quan về luận án

Công trình nghiên cứu "Định kiến giới về tính cách nữ nông dân khu vực Đồng bằng Sông Hồng" của nghiên cứu sinh Nguyễn Thị Thịnh, dưới sự hướng dẫn khoa học của GS. Nguyễn Hữu Thụ và GS. Vũ Dũng tại Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn – Đại học Quốc gia Hà Nội (2016), là một luận án tiến sĩ chuyên ngành Tâm lý học xã hội mang tính tiên phong. Trong bối cảnh Việt Nam có gần 80% dân số sinh sống tại khu vực nông thôn và sản xuất nông nghiệp đóng vai trò trụ cột an sinh, phụ nữ nông thôn phải gánh vác đồng thời ba trọng trách: tái sản xuất sinh học, tái sản xuất sức lao động và tái sản xuất xã hội. Mặc dù các chính sách bình đẳng giới đã đạt được nhiều bước tiến, báo cáo của Ngân hàng Thế giới khẳng định: "sự phân biệt giới vẫn phổ biến trong mọi mặt của cuộc sống và trên khắp thế giới". Tại khu vực Đồng bằng Sông Hồng – trung tâm văn hóa và kinh tế lúa nước cổ truyền, định kiến giới (ĐKG) đối với phụ nữ không mất đi mà chuyển hóa tinh vi, tác động trực tiếp đến sự phát triển nhân cách và vị thế xã hội của nữ nông dân.

Khoảng trống nghiên cứu (research gap) cốt lõi xuất phát từ thực tế: các công trình trong nước trước đây chủ yếu tiếp cận định kiến giới ở nhóm phụ nữ lãnh đạo, quản lý (Vũ Dũng; Trần Thị Bạch Mai; Nguyễn Thị Thu Hà), định kiến trong sách giáo khoa (Vũ Phương Anh, 2008), phân biệt đối xử tại các vùng dân tộc thiểu số (Nguyễn Thị Thanh Tâm) hoặc nhóm lao động di cư đô thị (Nguyễn Linh Trang). Chưa có bất kỳ công trình chuyên sâu nào giải mã cấu trúc tâm lý của định kiến giới về tính cách nữ nông dân – nhóm đối tượng yếu thế, nghèo và ít được đào tạo. Luận án giải quyết hai câu hỏi nghiên cứu trung tâm: (1) Thực trạng ĐKG về tính cách nữ nông dân tại Đồng bằng Sông Hồng biểu hiện ra sao trên ba bình diện nhận thức, xúc cảm, hành vi và trong các mối quan hệ xã hội? (2) Những yếu tố tâm lý - xã hội nào duy trì và chi phối ĐKG đối với nữ nông dân?

Hệ thống giả thuyết nghiên cứu được xác lập đồng bộ:

• Giả thuyết H1: Định kiến giới về tính cách nữ nông dân tồn tại đồng thời trên cả ba mặt nhận thức, xúc cảm và hành vi; giữa ba mặt biểu hiện này có mối quan hệ tương quan chặt chẽ với nhau.
• Giả thuyết H2: Mức độ ĐKG biểu hiện rõ nét hơn ở nhóm nam giới, nhóm khách thể có trình độ học vấn thấp và nhóm trực tiếp làm nghề nông nghiệp.
• Giả thuyết H3: ĐKG về tính cách nữ nông dân chịu sự tác động tổ hợp từ tư tưởng Nho giáo phong kiến, dư luận xã hội, phương tiện truyền thông, sự áp đặt từ nam giới và sự tự định kiến nội hóa của chính người phụ nữ.

Khung lý thuyết của luận án tích hợp các học thuyết kinh điển: Lý thuyết học tập xã hội (Albert Bandura, 1979), Thuyết nhận thức xã hội (Kurt Lewin, Lawrence Kohlberg), Thuyết vai trò xã hội (Alice Eagly & Valerie Steffen, 1984), Thuyết phân tâm học (Sigmund Freud, Nancy Chodorow, 1978) và Thuyết định kiến giới lưỡng diện (Peter Glick & Susan Fiske, 2001). Luận án được triển khai trên quy mô mẫu $N = 656$ người dân nông thôn tại 3 tỉnh trọng điểm: Ninh Bình, Thái Bình và Hà Nam, bao gồm 134 khách thể khảo sát thử nghiệm, 504 khách thể điều tra chính thức (độ tuổi 21 – 87), cùng 18 cuộc phỏng vấn sâu chuyên gia tâm lý học, cán bộ xã và nông dân. Đóng góp đột phá của công trình là việc định lượng hóa mức độ lệch pha giữa nhận thức và hành vi định kiến, chỉ ra cơ chế tự định kiến bản thân và xây dựng hệ thống thang đo tâm lý học chuẩn hóa cho bối cảnh nông thôn Bắc Bộ.

Literature Review và Positioning

Tổng quan y văn quốc tế cho thấy nghiên cứu về định kiến giới đã phát triển qua nhiều giai đoạn với các trường phái tiếp cận đa dạng. Nghiên cứu kinh điển của Broverman và cộng sự (1972) đã chỉ ra sự phân cực khuôn mẫu giới: nam giới được gán cho các đặc điểm gắn liền với năng lực và công việc (độc lập, quyết đoán, lý trí, khách quan), trong khi nữ giới bị đóng khung vào các đặc điểm biểu cảm và quan hệ (ấm áp, thụ động, nhạy cảm, phục tùng). Carol Lynn Martin (1987) mở rộng bằng thực nghiệm chứng minh nhận thức xã hội về nam tính và nữ tính luôn bị thổi phồng so với tính cách thực tế. Eagly và Steffen (1984) củng cố quan điểm này khi khẳng định vai trò xã hội quy định khuôn mẫu tính cách: cá nhân đảm nhận công việc gia đình mặc nhiên bị xem là mang đặc tính nữ, bất kể giới tính sinh học.

Trên bình diện phương tiện truyền thông, Lenore Weitzman (1972) phát hiện tỷ lệ nhân vật nam/nữ trong sách thiếu nhi đoạt giải là 11:1, trong đó nam giới được khắc họa năng động, phiêu lưu còn nữ giới thụ động, phụ thuộc. Linda Busby (1975), John Macionis (2004) và Angharad Valdivia cùng cộng sự (2000) trong Bách khoa toàn thư quốc tế về phụ nữ đã chứng minh truyền thông đại chúng toàn cầu có xu hướng tầm thường hóa hình ảnh phụ nữ, đẩy họ vào các vai trò phục vụ thứ yếu. Đặc biệt, nghiên cứu của Glick và Fiske (2001) trên 19.000 khách thể tại 19 quốc gia đã phát hiện bản chất của ĐKG hiện đại mang tính nước đôi (ambivalent sexism): kết hợp giữa định kiến thù địch (hostile sexism) đối với phụ nữ nắm quyền lực và định kiến nhân từ/hiệp sĩ (benevolent sexism) bảo bọc phụ nữ trong vai trò truyền thống. Nhóm tác giả Tourangeau, Smith và Rasinski (1997) thông qua kỹ thuật đường ống nước giả (bogus pipeline) đã chứng minh ĐKG hiện đại tồn tại dưới dạng tinh vi, ngầm ẩn khi các chuẩn mực bình đẳng công khai được thiết lập.

Tại Việt Nam, nghiên cứu về giới phát triển mạnh từ thập niên 1990. Trần Thị Minh Đức (2004, 2006) hệ thống hóa lý luận về định kiến giới và phân biệt đối xử, nhận diện các định kiến cốt lõi gắn cho nữ giới (yếu đuối, do dự, nông nổi, tiểu tiết). Các nghiên cứu của Lê Thi (1999) và Trần Bích Loan (2006) làm rõ thực trạng phụ nữ nông thôn gánh chịu bất bình đẳng trong phân công lao động gia đình. Nguyễn Thị Thanh Tâm (2007) khảo sát ĐKG trong tiếp cận nguồn lực đất đai tại Sa Pa. Vũ Phương Anh (2008) chỉ ra tính bất đối xứng trong sách giáo khoa tiểu học khi phẩm chất tốt của nam giới xuất hiện gấp đôi nữ giới.

Luận án của Nguyễn Thị Thịnh định vị chính xác khoảng trống chưa từng được khai phá: khảo sát ĐKG về tính cách của người nữ nông dân trong nền kinh tế nông nghiệp đang chuyển đổi tại Đồng bằng Sông Hồng. Luận án vượt lên các nghiên cứu mô tả xã hội học thuần túy bằng cách mổ xẻ cấu trúc tâm lý ba thành phần (ABC Model) của thái độ định kiến đối với tính cách nữ nông dân trong 3 mối quan hệ: quan hệ với mọi người, quan hệ với lao động và quan hệ với bản thân.

Đóng góp lý thuyết và khung phân tích

Đóng góp cho lý thuyết

Luận án mang lại những đóng góp nền tảng cho chuyên ngành Tâm lý học xã hội tại Việt Nam:

1. Mở rộng lý thuyết thái độ xã hội: Luận án chứng minh một cách thực nghiệm rằng ĐKG không đơn thuần là sự sai lệch nhận thức (cognitive bias) mà là một thái độ tâm lý hoàn chỉnh cấu thành từ ba trục: Nhận thức (Cognition), Xúc cảm (Affect) và Hành vi (Behavior). Định nghĩa cốt lõi do tác giả xác lập được ghi nhận nguyên văn: "Định kiến giới về tính cách nữ nông dân vùng đồng bằng sông Hồng là thái độ mang tính định sẵn, tiêu cực, bất hợp lý về phẩm chất (nét tính cách) của người nữ nông dân vùng đồng bằng châu thổ ở phía Bắc xét trong mối quan hệ với với mọi người, trong quan hệ với lao động, quan hệ với bản thân, trong tương quan với nam giới và được thể hiện qua nhận thức, xúc cảm, hành vi của chủ thể".
2. Làm sâu sắc Lý thuyết vai trò xã hội (Eagly & Steffen, 1984): Công trình kiểm chứng sự trễ pha văn hóa (cultural lag) khi người nữ nông dân đã tham gia sâu rộng vào sản xuất kinh tế và thị trường lao động phi nông nghiệp, song các kỳ vọng xã hội vẫn trói buộc họ vào khuôn mẫu tính cách "cam chịu, phục tùng, an phận".
3. Phát triển khái niệm "Sự tự định kiến" (Self-prejudice): Kế thừa luận điểm của Mamie Clark (1947) về sự nội hóa định kiến ở nhóm thiểu số, luận án làm rõ cơ chế tự tước quyền năng (self-disempowerment) khi nữ nông dân tự đồng nhất mình với các nhãn dán tiêu cực, tự ti và triệt tiêu động lực khẳng định bản thân.

Khung phân tích độc đáo

Khung phân tích của luận án tích hợp ma trận 3 chiều đa tầng:

• Chiều cấu trúc tâm lý: Nhận thức (sự đánh giá, phán xét rập khuôn), Xúc cảm (cảm xúc âm tính khi vi phạm khuôn mẫu, cảm xúc dương tính khi tuân thủ khuôn mẫu) và Hành vi (phân biệt đối xử trong quan hệ vợ chồng, phân công lao động gia đình, kiểm soát tài sản và ra quyết định cộng đồng).
• Chiều quan hệ xã hội của tính cách: Đánh giá nét tính cách nữ nông dân trong quan hệ với mọi người, trong quan hệ với lao động và trong quan hệ với chính bản thân.
• Hệ tiêu chí đánh giá chuẩn hóa: Tính định sẵn (khuôn mẫu hóa), tính tiêu cực (đánh giá thấp phẩm chất) và tính bất hợp lý (quy kết nguồn gốc sinh học cho các phân hóa xã hội).

Điều kiện biên (boundary conditions) của mô hình được xác lập chặt chẽ cho cư dân nông thôn đã kết hôn sinh sống tại vùng văn hóa lúa nước Đồng bằng Sông Hồng, nơi chịu sự chi phối đan xen giữa tàn dư Nho giáo và quá trình hiện đại hóa nông thôn mới.

Phương pháp nghiên cứu tiên tiến

Thiết kế nghiên cứu

Luận án vận hành trên nền tảng phương pháp luận mác-xít kết hợp các nguyên tắc tâm lý học hiện đại:

• Nguyên tắc duy vật biện chứng: Xem xét các thành tố nhận thức, xúc cảm, hành vi và các yếu tố kinh tế - xã hội trong mối quan hệ nhân quả tương hỗ.
• Nguyên tắc hoạt động: ĐKG được hình thành, củng cố và bộc lộ thông qua hoạt động thực tiễn hàng ngày của người nông dân.
• Nguyên tắc lịch sử - phát triển: Phân tích sự biến đổi của định kiến giới qua các giai đoạn lịch sử dân tộc. Cố GS. Trần Quốc Vượng từng nhận định: "truyền thống tôn trọng phụ nữ của người Việt đã làm cho tính chất khắc nghiệt của Nho giáo đối với PN có giảm đi nhiều", tạo nên bối cảnh phân hóa đặc thù tại nông thôn Bắc Bộ.
• Nguyên tắc tiếp cận hệ thống: Phân tích sự thống nhất hữu cơ giữa các mặt của nhân cách và dự báo tương quan chéo giữa nhận thức, xúc cảm và hành vi.

Thiết kế nghiên cứu hỗn hợp (mixed-methods design) kết hợp đồng thời giữa điều tra xã hội học định lượng diện rộng và phân tích tâm lý học định tính chuyên sâu.

Quy trình nghiên cứu rigorous

Quy trình nghiên cứu được tổ chức qua các giai đoạn nghiêm ngặt:

1. Giai đoạn chuẩn bị và khảo sát thử nghiệm: Xây dựng bảng hỏi sơ bộ, thử nghiệm trên mẫu $N = 134$ khách thể nông thôn tại Ninh Bình để đánh giá độ tin cậy và giá trị nội dung.
2. Giai đoạn thu thập dữ liệu chính thức: Triển khai khảo sát chính thức trên 504 khách thể tại 3 tỉnh Ninh Bình, Thái Bình, Hà Nam với phương pháp chọn mẫu phân tầng ngẫu nhiên (đảm bảo cân bằng giới tính, lứa tuổi từ 21 đến 87, trình độ học vấn và nghề nghiệp).
3. Triangulation (Tam giác đạc):
   • Về phương pháp: Kết hợp bảng hỏi đóng/mở, phỏng vấn sâu cá nhân, thảo luận nhóm tập trung và nghiên cứu trường hợp điển hình (psychological profiling).
   • Về nguồn dữ liệu: Thu thập ý kiến từ 3 chuyên gia đầu ngành tâm lý học, 3 cán bộ quản lý cấp xã, 12 nông dân trực tiếp và 3 chân dung tâm lý điển hình (Anh N., Chị N. - Thái Bình, Chị N. - Ninh Bình).
4. Kiểm định độ tin cậy và giá trị: Sử dụng hệ số Cronbach’s Alpha ($\alpha$) cho các thang đo thành phần và toàn bảng hỏi, kiểm định tính phù hợp mô hình thông qua hệ số KMO (Kaiser-Meyer-Olkin) và Bartlett’s Test of Sphericity.

Hạng mục phương pháp	Quy mô / Đặc điểm chi tiết	Mục đích phân tích chuyên sâu
Mẫu điều tra thử nghiệm	$N = 134$ người dân nông thôn	Tinh chỉnh câu chữ, kiểm định sơ bộ thang đo
Mẫu điều tra chính thức	$N = 504$ khách thể (21 - 87 tuổi)	Khảo sát thực trạng nhận thức, xúc cảm, hành vi
Địa bàn khảo sát	Ninh Bình, Thái Bình, Hà Nam	Đại diện vùng văn hóa cốt lõi Đồng bằng Sông Hồng
Phỏng vấn sâu chuyên gia	3 chuyên gia Tâm lý học xã hội	Thẩm định cơ sở lý luận và tính giá trị nội dung
Phỏng vấn sâu cán bộ xã	3 lãnh đạo quản lý cấp xã	Đánh giá góc độ chính sách và thực thi bình đẳng giới
Phỏng vấn sâu nông dân	12 nam và nữ nông dân	Khai thác sâu cảm xúc, mâu thuẫn gia đình và định kiến ngầm
Chân dung tâm lý điển hình	3 trường hợp nghiên cứu sâu	Phân tích cơ chế tâm lý vi mô và sự tự định kiến cá nhân

Data và phân tích

Dữ liệu được làm sạch và xử lý thống kê bằng phần mềm SPSS (Statistical Package for the Social Sciences):

• Thống kê mô tả: Tính điểm trung bình (Mean/ĐTB), độ lệch chuẩn (SD/ĐLC), phân bố tần số và tỷ lệ phần trăm (%).
• Thống kê suy luận: Kiểm định khác biệt biến số (Independent Samples T-Test, One-way ANOVA) theo giới tính, nhóm tuổi, học vấn và nghề nghiệp.
• Phân tích tương quan & hồi quy: Xác định hệ số tương quan Pearson ($r$) giữa nhận thức, xúc cảm, hành vi và phân tích hồi quy tuyến tính bội (hệ số $\beta$, mức ý nghĩa $p < 0.05$ và $p < 0.01$) để định lượng mức độ tác động của các yếu tố truyền thống Nho giáo, phương tiện truyền thông và sự tự định kiến lên tổng điểm ĐKG.

Phát hiện đột phá và implications

Những phát hiện then chốt

1. Hiện tượng "Lệch pha nhận thức - hành vi" (Cognitive-Behavioral Disconnect): Kết quả điều tra thực tiễn chỉ ra mức độ ĐKG ở bình diện hành vi biểu hiện nặng nề và gay gắt hơn so với bình diện nhận thức và xúc cảm. Người dân có thể dễ dàng tiếp nhận các khẩu hiệu bình đẳng giới ở mức độ nhận thức lý tính, nhưng trong hoạt động thực tiễn gia đình (quyền quyết định công việc lớn, quyền đứng tên và kiểm soát tài sản giá trị cao), hành vi mang tính gia trưởng, tước quyền phụ nữ vẫn diễn ra phổ biến.
2. Sự chi phối của định kiến trong phân công lao động: Nữ nông dân vẫn bị đóng khung vào các công việc gia đình nội trợ không tên, trong khi công việc xã hội và đại diện dòng họ, làng xóm mặc nhiên thuộc về nam giới. Quyền kiểm soát tài sản của nữ nông dân (Bảng 4.11) và quyền ra quyết định (Bảng 4.12) bị hạn chế rõ rệt ngay cả khi họ là người tạo ra thu nhập tương đương hoặc cao hơn chồng.
3. Sự tự định kiến giới (Self-stigmatization) như một cơ chế duy trì ĐKG: Phụ nữ nông thôn tự chấp nhận và đồng tình với những định kiến áp đặt lên mình (khảo sát qua sự đồng thuận với các câu ca dao, tục ngữ Nho giáo tại Bảng 4.16). Họ cam chịu, tự ti về năng lực trí tuệ, tự hạn chế quyền tham gia các hoạt động cộng đồng vì cho rằng đó là "việc của đàn ông".
4. Phân hóa xã hội học rõ nét: Mức độ ĐKG thể hiện sự khác biệt có ý nghĩa thống kê ($p < 0.01$): nam giới có mức độ định kiến cao hơn nữ giới; nhóm có trình độ học vấn dưới trung học phổ thông có định kiến sâu sắc hơn nhóm học vấn cao; nhóm làm nông nghiệp thuần túy duy trì định kiến nặng nề hơn nhóm làm ngành nghề phi nông nghiệp.
5. Cảm xúc nước đôi khi đối diện sự phá vỡ khuôn mẫu giới: Khách thể trải nghiệm cảm xúc dương tính (hài lòng, yên tâm) khi phụ nữ thể hiện tính cách cam chịu, phục tùng truyền thống, nhưng lại xuất hiện cảm xúc âm tính (khó chịu, phản bác, lo ngại) khi người phụ nữ nông dân bộc lộ tính cách quyết đoán, mạnh mẽ và độc lập.

Implications đa chiều

• Về mặt lý thuyết: Cung cấp bằng chứng thực nghiệm khẳng định ĐKG tại Việt Nam mang tính phức hợp lịch sử - văn hóa, chứng minh tính cấp thiết của việc tiếp cận mô hình thái độ 3 thành phần thay vì chỉ đo lường nhận thức bề nổi.
• Về mặt phương pháp luận: Đóng góp bộ công cụ bảng hỏi và quy trình phỏng vấn chuẩn hóa, có thể chuyển giao áp dụng cho các nghiên cứu tâm lý học xã hội tại các vùng nông thôn Đồng bằng Sông Cửu Long hoặc Duyên hải miền Trung.
• Về mặt ứng dụng thực tiễn: Cung cấp cơ sở khoa học để Hội Liên hiệp Phụ nữ các cấp tại Ninh Bình, Thái Bình, Hà Nam đổi mới nội dung truyền thông: chuyển trọng tâm từ "tuyên truyền khẩu hiệu chung chung" sang "can thiệp thay đổi hành vi chia sẻ việc nhà và quyền sở hữu tài sản".
• Về mặt chính sách: Đề xuất lộ trình luật pháp hóa quy trình bảo đảm bình đẳng trong thủ tục cấp giấy chứng nhận quyền sử dụng đất nông nghiệp (bắt buộc đứng tên cả vợ và chồng), đồng thời đưa các chuyên đề giải tỏa "sự tự định kiến" vào chương trình đào tạo nghề cho lao động nữ nông thôn.

Limitations và Future Research

Luận án thẳng thắn thừa nhận các giới hạn học thuật:

1. Giới hạn không gian địa bàn: Nghiên cứu mới chỉ tập trung tại 3 tỉnh đại diện của Đồng bằng Sông Hồng (Ninh Bình, Thái Bình, Hà Nam), chưa bao phủ toàn bộ 10 tỉnh thành trong vùng kinh tế trọng điểm Bắc Bộ, do đó tính khái quát hóa cho các đô thị trực thuộc trung ương (Hà Nội, Hải Phòng) có phần hạn chế.
2. Giới hạn khách thể: Nghiên cứu chỉ tập trung vào nhóm cư dân nông thôn đã kết hôn (từ 21 đến 87 tuổi), chưa khảo sát nhóm thanh niên nông thôn chưa lập gia đình để so sánh xu hướng chuyển biến thế hệ trẻ.
3. Thiết kế cắt ngang (Cross-sectional design): Số liệu phản ánh thực trạng tại thời điểm khảo sát năm 2016, chưa có điều kiện thực hiện nghiên cứu theo chiều dọc (longitudinal study) để theo dõi sự biến đổi tâm lý theo từng giai đoạn phát triển kinh tế nông thôn mới.

Các hướng nghiên cứu tiếp nối gợi mở:

• Mở rộng khảo sát so sánh liên vùng văn hóa giữa nông thôn Đồng bằng Sông Hồng và nông thôn Đồng bằng Sông Cửu Long.
• Nghiên cứu thực nghiệm tác động của mạng xã hội (Facebook, TikTok, Zalo) đối với sự hình thành và biến đổi khuôn mẫu giới ở nữ nông dân thời kỳ chuyển đổi số.
• Thiết kế các chương trình can thiệp tâm lý lâm sàng xã hội (Psycho-social intervention programs) nhằm xóa bỏ sự tự định kiến và xây dựng lòng tự trắc ẩn (self-compassion) cho phụ nữ nông thôn.

Tác động và ảnh hưởng

Luận án tạo ra tác động sâu rộng trên nhiều phương diện:

• Tác động học thuật: Đặt nền móng cho phân ngành Tâm lý học giới và Tâm lý học nông thôn tại Việt Nam; cung cấp nguồn trích dẫn học thuật tin cậy cho các luận án tiến sĩ, luận văn thạc sĩ chuyên ngành Tâm lý học xã hội và Xã hội học.
• Chuyển đổi thực tiễn và chính sách: Kết quả nghiên cứu được chuyển giao trực tiếp làm tài liệu tham khảo cho Ban Vì sự tiến bộ của phụ nữ, Hội Liên hiệp Phụ nữ các tỉnh vùng Đồng bằng Sông Hồng trong việc xây dựng kế hoạch hành động bình đẳng giới giai đoạn 2016 – 2025.
• Lợi ích xã hội: Góp phần giải phóng nguồn lực lao động nữ nông thôn, nâng cao vị thế đàm phán của phụ nữ trong quản trị kinh tế hộ gia đình, giảm thiểu nguy cơ bạo lực gia đình tiềm ẩn do định kiến giới áp đặt.

Đối tượng hưởng lợi

• Nghiên cứu sinh và học viên cao học: Tiếp cận hệ thống thang đo chuẩn hóa, khung lý thuyết tích hợp và phương pháp xử lý dữ liệu tâm lý học định lượng - định tính chuẩn mực.
• Các nhà nghiên cứu và giảng viên đại học: Sử dụng nguồn cứ liệu thực chứng phong phú phục vụ giảng dạy chuyên đề Tâm lý học xã hội, Giới và Phát triển tại các cơ sở giáo dục đại học.
• Cán bộ hoạch định chính sách và Hội Phụ nữ: Nhận diện chính xác điểm nghẽn "lệch pha nhận thức - hành vi" và "sự tự định kiến" để xây dựng các chương trình can thiệp bình đẳng giới trúng đích và hiệu quả.

Câu hỏi chuyên sâu

1. Đóng góp lý thuyết độc đáo nhất của luận án là gì và đã mở rộng lý thuyết nào?

Luận án đã mở rộng Lý thuyết Thái độ xã hội và Lý thuyết Định kiến giới lưỡng diện (Glick & Fiske, 2001) bằng việc xác lập và chứng minh cấu trúc 3 thành phần của định kiến giới về tính cách nữ nông dân trong bối cảnh văn hóa nông thôn Á Đông. Đóng góp độc đáo nhất là việc phát hiện và lượng hóa hiện tượng "tự định kiến giới" (self-prejudice): người nữ nông dân không chỉ là nạn nhân thụ động của nam quyền mà chính họ đã nội hóa các khuôn mẫu Nho giáo ("tam tòng", "tại gia tòng phụ, xuất giá tòng phu"), tự hạn chế quyền năng và năng lực của chính mình trong đời sống gia đình và xã hội.

2. Điểm đổi mới về phương pháp luận so với các nghiên cứu trước đây?

So với các nghiên cứu của Broverman (1972) hay Eagly & Steffen (1984) vốn chủ yếu thực nghiệm trên sinh viên đại học phương Tây, hoặc các nghiên cứu định tính thuần túy tại Việt Nam (Lê Thi, 1999), luận án đã kết hợp triệt để mô hình định lượng diện rộng ($N = 504$) với nghiên cứu trường hợp tâm lý chuyên sâu (psychological case profiling) trên một mẫu đặc thù có độ tuổi trải dài từ 21 đến 87 tuổi. Luận án xây dựng ma trận đánh giá chéo giữa 3 bình diện tâm lý (Nhận thức - Xúc cảm - Hành vi) với 3 miền quan hệ xã hội (Mọi người - Lao động - Bản thân), đạt độ tin cậy $\alpha$ cao và kiểm định giá trị chặt chẽ qua SPSS.

3. Phát hiện nào gây bất ngờ nhất và bằng chứng thực nghiệm đi kèm?

Phát hiện bất ngờ và nghịch lý nhất là sự không đồng bộ (lệch pha) giữa nhận thức và hành vi: Khách thể có điểm nhận thức về bình đẳng giới khá tiến bộ (thừa nhận trên lý thuyết phụ nữ có năng lực, cần bình đẳng), nhưng điểm định kiến ở mặt hành vi lại cao vượt trội. Cụ thể, khi đi vào các hành vi thực tế như quyền quyết định phân bổ ngân sách lớn (Bảng 4.12) hay quyền sở hữu tài sản sản xuất (Bảng 4.11), nam giới vẫn nắm giữ quyền lực tuyệt đối và phụ nữ vẫn chấp nhận sự lép vế như một trật tự tự nhiên.

4. Luận án có cung cấp quy trình nhân bản (replication protocol) không?

Có. Luận án mô tả chi tiết toàn bộ hệ thống thang đo, tiêu chuẩn tính điểm (Bảng 3.3, Bảng 3.4), bảng hỏi điều tra thử nghiệm ($N = 134$), bảng hỏi điều tra chính thức ($N = 504$), hệ thống câu hỏi phỏng vấn sâu chuyên gia, cán bộ và nông dân, cùng biên bản kết quả thảo luận nhóm tại phụ lục. Bất kỳ nhà nghiên cứu nào cũng có thể nhân bản quy trình này trên các địa bàn nông thôn khác.

5. Chương trình nghiên cứu 10 năm tiếp theo được định hình ra sao?

Chương trình nghiên cứu dài hạn tập trung vào 3 trục: (1) Theo dõi dọc (longitudinal study) biến đổi định kiến giới dưới tác động của công nghiệp hóa và đô thị hóa nông thôn; (2) Phân tích tác động của văn hóa số và mạng xã hội đối với sự giải phóng nhận thức của phụ nữ nông thôn; (3) Xây dựng và thử nghiệm lâm sàng các mô hình can thiệp tâm lý nhóm nhằm nâng cao năng lực tự khẳng định (assertiveness training) cho nữ nông dân.

Kết luận

Công trình nghiên cứu tiến sĩ của tác giả Nguyễn Thị Thịnh đã hoàn thành xuất sắc các mục tiêu khoa học đặt ra, để lại dấu ấn học thuật sâu sắc với 5 đóng góp cốt lõi:

1. Hệ thống hóa toàn diện cơ sở lý luận về định kiến giới đối với tính cách nữ nông dân, định vị chuẩn xác bản chất của ĐKG là một dạng thái độ xã hội phức hợp gồm nhận thức, xúc cảm và hành vi.
2. Cung cấp bức tranh thực chứng chuẩn xác về thực trạng ĐKG tại khu vực Đồng bằng Sông Hồng với quy mô mẫu $N = 656$, vạch trần nghịch lý lệch pha giữa nhận thức cởi mở và hành vi phân biệt đối xử còn bảo thủ.
3. Nhận diện và giải mã cơ chế "tự định kiến" của nữ nông dân, mở ra góc nhìn mới về vai trò của chủ thể trong việc phá vỡ hoặc củng cố khuôn mẫu giới.
4. Xây dựng bộ công cụ đo lường tâm lý học chuẩn hóa có giá trị khoa học và độ tin cậy cao, phù hợp với đặc điểm tâm lý - văn hóa nông thôn Việt Nam.
5. Đề xuất hệ thống giải pháp can thiệp đồng bộ từ gia đình, cộng đồng đến chính sách vĩ mô, định hướng phát huy tối đa tiềm năng to lớn của phụ nữ nông thôn trong công cuộc hiện đại hóa đất nước.

Trích đoạn nội dung tài liệu

phần mở đầu, kết luận, kiến nghị, tài liệu tham khảo, danh mục các công trình đã công bố, phụ lục, luận án gồm 4 chƣơng.diem) TIEU LUAN MOI download : [e-mail]) Chƣơng 1 TỔNG QUAN NGHIÊN CỨU VẤN ĐỀ 1. TỔNG QUAN NHỮNG NGHIÊN CỨU Ở NƢỚC NGOÀI Từ những năm 70 (thế kỷ XX) khi các phong trào nữ quyền trên thế giới phát triển mạnh, các nhà khoa học đi tìm căn nguyên, cơ chế, giải pháp cho những bài toán về giới, lý giải về địa vị thấp kém của ngƣời phụ nữ so với nam giới….Dƣới góc độ tâm lý học xã hội, tổng kết các công trình nghiên cứu về ĐKG, ĐKG liên quan đến tính cách ngƣời phụ nữ, có thể nêu một cách khái quát một số hƣớng nghiên cứu chính nhƣ sau: 1. Một số lý thuyết cơ bản lý giải về nguồn gốc hình thành định kiến giới Có nhiều các lý thuyết khác nhau lý giải nguồn gốc hình thành định kiến giới. Sau đây là một số lý thuyết: a.

Lý thuyết học tập xã hội (Theories of social learning) Đại biểu của lý thuyết này là Albert Bandura - ngƣời đã đem ứng dụng lý thuyết học tập xã hội trong tâm lý học xã hội (1979). Tiếp cận học tập xã hội đƣa ra 2 cơ chế chính để giải thích cách trẻ em học tập các hành vi liên quan đến giới: cơ chế thứ nhất là sự củng cố, cơ chế thứ hai là học bằng quan sát và sự bắt chƣớc. Theo cơ chế thứ nhất, trẻ em đƣợc thƣởng với “hành vi phù hợp với giới” và bị trừng phạt vì “hành vi không phù hợp với giới”. Đây là một cách để củng cố những hành vi phù hợp.

Qua đó, một đứa trẻ trai sẽ học cách ứng xử theo kiểu “con trai” và một đứa trẻ gái sẽ học cách ứng xử theo kiểu “con gái”. Theo cơ chế thứ hai: đứa trẻ học tập bằng cách quan sát ngƣời khác và làm theo họ, quá trình này gọi là bắt chƣớc. Đứa trẻ bắt chƣớc những ngƣời cùng giới tính với nó hoặc ngƣời tán dƣơng hành động của chúng (cha, mẹ, bạn bè,…), hoặc bắt chƣớc những cách ứng xử trong sách, vở (truyện, tranh, sách giáo khoa,. Thông qua hai cơ chế này, đứa trẻ dễ dàng học đƣợc các hành vi phù hợp với những khuôn mẫu giới sẵn có ngay từ thời thơ ấu và tiếp tục tồn tại trong suốt thời kỳ trƣởng thành, dƣới sự củng cố liên tục của các yếu tố văn hóa và truyền thông 7 (LUAN.diem) TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.

Vì vậy, những định kiến giới dần đƣợc hình thành [106]. Nhƣ vậy, theo lý thuyết học tập xã hội, những khuôn mẫu giới, định kiến giới tồn tại sẵn trong nền văn hóa, biểu hiện trong hành vi ứng xử của ngƣời nam giới và PN trong đời sống hàng ngày là nguồn gốc của quá trình hình thành ĐKG ở con ngƣời. Lý thuyết này đã gợi ý cho chúng tôi xem xét yếu tố duy trì ĐKG về tính cách ngƣời nữ nông dân từ những tƣ tƣởng “trọng nam, khinh nữ” còn tồn tại trong cuộc sống xã hội hiện nay. Thuyết nhận thức Các đại biểu của thuyết này là Koffka, Kohler, Kurt Lewin,….Lý thuyết này cho rằng: trẻ em phát triển các sơ đồ giới, tổ chức thông tin về bản thân chúng và về nửa còn lại của thế giới theo những mẫu hình về nam giới và phụ nữ mà chúng tìm thấy trong nền văn hóa.

Sơ đồ giới này bao gồm những thứ mà đứa trẻ biết về giới và chúng khuyến khích trẻ em nghĩ và hành động theo những cách dập khuôn giới, đồng nhất với sơ đồ giới. Cùng với việc sử dụng lặp lại, sơ đồ giới trở nên tự động hóa. Theo Kohlberg, khi đã hình thành kiến thức về giới, mối quan hệ tƣơng tác giữa hành vi và suy nghĩ của một ngƣời nam hay nữ sẽ tạo nên bản sắc giới ổn định, hay còn gọi là sự bất biến về giới, sau đó một trẻ nam hay nữ sẽ thực hiện các hành vi, hình thành các phẩm chất cá nhân theo khuôn mẫu giới trong xã hội, gọi là quá trình đồng nhất giới. Sự đồng nhất giới đƣợc coi là yếu tố tổ chức và điều hành cơ bản quá trình học hỏi các khuôn mẫu giới và rèn luyện định kiến giới ở trẻ em [106].

Có rất nhiều điểm giống với lý thuyết học tập xã hội. Thuyết nhận thức cũng lý giải về nguồn gốc của những biểu tƣợng về giới đƣợc hình thành trong đầu óc con ngƣời bắt nguồn từ những sơ đồ giới có sẵn trong nền văn hóa. Những sơ đồ giới này có tác dụng điều chỉnh hành vi của con ngƣời theo khuôn mẫu giới. Trong nghiên cứu của mình, chúng tôi sẽ xem xét xem ĐKG ở mặt nhận thức có dự báo đƣợc ĐKG ở mặt hành vi hay không? c.

Thuyết phân tâm học Đại biểu là Sigmun Freud và một vài ý kiến đƣợc phát triển bởi Chodorow (1978). Lý thuyết phân tâm học lý giải các hành vi giới của nam và nữ là khác biệt, sự khác biệt này dựa trên khác biệt sinh học và mối quan hệ tay ba bố - mẹ - con.diem) TIEU LUAN MOI download : [e-mail] cho rằng: Giải phẫu của ngƣời PN quyết định số mệnh của họ - đây là nguồn gốc lý giải địa vị hạng hai của ngƣời PN. Ông cho rằng, đặc điểm sinh học của ngƣời PN quyết định tâm lý, năng lực và vai trò của họ trong xã hội. Theo ông, những đặc điểm nam tính mới là những đặc điểm mang tính Ngƣời đầy đủ, còn khái niệm nữ tính là một con ngƣời lệch lạc do thiếu dƣơng vật.

Vì thế, toàn bộ cấu trúc tâm lý của PN xoay quanh vấn đề đấu tranh để bù trừ sự thiếu hụt [106, tr. Nhƣ vậy, thuyết phân tâm lý giải về địa vị thấp kém của PN so với nam giới đơn thuần chỉ là từ sự khác biệt về đặc điểm cơ thể của ngƣời PN so với nam giới. Những lý giải này có thể dẫn tới việc coi những ĐKG tiêu cực về ngƣời PN là đúng đắn, hợp lý và nó có thể trở thành nguyên nhân duy trì những ĐKG. Thuyết vai trò xã hội (Social role theory) Đại biểu là Taviris và Eagly là hai tác giả tiêu biểu cho lý thuyết vai trò về sự phát triển và phân hóa giới.

Lý thuyết vai trò xã hội nhấn mạnh rằng sự khác biệt giới trong hành vi xã hội của nam và nữ chịu ảnh hƣởng mạnh mẽ bởi các vai trò xã hội mà họ đóng. Mỗi một vai trò mà nam hoặc nữ đảm nhận đều đƣợc xã hội mong đợi khác nhau. Các quan niệm về vai trò xã hội truyền thống có ảnh hƣởng đến hành vi ứng xử của mỗi giới tính. Khi nam giới và PN thực hiện các vai trò khác nhau theo giới tính, họ sẽ bị đánh giá và bị trừng phạt.

Sự đánh giá và trừng phạt có thể diễn ra ở bên ngoài hay bên trong nội tâm. Sự khác biệt giới là do sự khác biệt vai trò, mà các vai trò xã hội thƣờng dẫn đến các khuôn mẫu xã hội. Song thực tế, các khuôn mẫu giới luôn thay đổi chậm hơn so với sự biến đổi của xã hội. Điều này mang đến căng thẳng tâm lý cho những cá nhân một mặt đang thể nghiệm những vai trò giới trong thực tế, trong khi vẫn chịu áp lực của những khuôn mẫu giới vốn chậm biến đổi [106] Trong giai đoạn hiện nay, khi vai trò xã hội thực tế của ngƣời nam giới và PN thay đổi rất nhanh, đặc biệt là sự đảm đƣơng vai trò kinh tế của ngƣời PN, song những quan niệm mang định kiến về vai trò giới lại thay đổi chậm chạp hơn.

Điều này khiến cho những khuôn mẫu giới về tính cách ngƣời PN xƣa trở nên không còn phù hợp trong xã hội hiện tại. Nhƣ vậy, các lý thuyết khác nhau lý giải về nguồn gốc hình thành ĐKG là khác nhau. Ba lý thuyết: học tập xã hội, thuyết nhận thức, thuyết vai trò xã hội đều 9 (LUAN.diem) TIEU LUAN MOI download : [e-mail]) nhấn mạnh yếu tố xã hội dẫn đến việc hình thành ĐKG. Thuyết phân tâm cho rằng sự ƣu việt về mặt sinh học của nam so với nữ là nguyên nhân cơ bản khiến những ĐKG đƣợc duy trì.

Các quan niệm này vẫn cùng song song tồn tại và ảnh hƣởng đến việc duy trì những ĐKG đối với ngƣời PN. Song những nghiên cứu về giới đã chỉ ra những đặc điểm giới là do đƣợc hình thành chứ không phải đƣợc sinh ra. Do đó, những ĐKG đối với ngƣời PN cũng là kết quả của quá trình xã hội hóa là quan điểm đƣợc chứng minh trong phần lớn các nghiên cứu hiện nay. Nghiên cứu định kiến giới về tính cách ngƣời phụ nữ.

Những nghiên cứu về khuôn mẫu giới “nam tính”, “nữ tính” Từ những năm 70 của thế kỷ XX, các nhà nghiên cứu đã đề cập đến những ĐKG đối với tính cách ngƣời PN. Nghiên cứu về sự khác biệt giới trong đặc điểm tính cách, Broverman và các cộng sự của ông (1972) nghiên cứu trên sinh viên các trƣờng chuyên nghiệp dự đoán “kiểu mẫu đàn ông” và “kiểu mẫu phụ nữ” dựa vào một bảng thống kê các đặc điểm. Những đặc điểm mà ít nhất 75% sinh viên nghĩ là đặc điểm của đàn ông thì đƣợc xếp vào cột bên trái, những đặc điểm có ít nhất 75% sinh viên nghĩ là đặc điểm của phụ nữ thì đƣợc xếp vào cột bên phải. Kết quả mô tả những đặc điểm “nam tính”, “nữ tính” nhƣ sau: Đặc điểm nam tính Đặc điểm nữ tính  Gây hấn  Nói nhiều  Độc lập  Tế nhị  Lãnh đạm  Hòa nhã  Tự tin  Cẩn thận, chu đáo  Rất khách quan  Nhạy cảm  Thích toán học và khoa học  Quan tâm đến diện mạo  Chủ động  Ngăn nắp  Đua tranh  Điềm tĩnh  Suy luận lôgic  Dễ xúc động  Thực tế  Thích văn học nghệ thuật  Tự tin  Có khả năng diễn đạt cảm nghĩ  Đƣơng đầu  Sử dụng ngôn ngữ bóng gió  Mạo hiểm  Phụ thuộc 10 (LUAN.diem) TIEU LUAN MOI download : [e-mail]) Broverman đã gom lại các đặc điểm nam tính và nữ tính và đi đến kết luận: Nam giới đƣợc xem là có các đặc điểm liên quan đến năng lực và do đó thiên về công việc nhiều hơn, trái lại nữ giới đƣợc xem là mang đặc điểm diễn cảm, đầm ấm và do đó thiên về con ngƣời nhiều hơn.

Vì năng lực đƣợc truyền thống xã hội xem trọng nhiều hơn là diễn cảm và đầm ấm nên sự khác nhau nhận thấy giữa nam và nữ mang thành kiến ủng hộ nam nhiều hơn [dẫn theo Trần Thị Minh Đức, 24, tr.