Luận án tiến sĩ địa lý cơ sở khoa học cho định hướng không gian sử dụng hợp lý tài nguyên và bảo vệ môi trường đới bờ biển tỉnh phú yên

Luận án tiến sĩ nghiên cứu địa lý cơ sở khoa học cho định hướng không gian sử dụng hợp lý tài nguyên và bảo vệ môi trường đới, phát triển phương pháp mới, đánh giá hiệu quả ứng

• Tác giả: Nguyễn Thái Hòa
• Người hướng dẫn: GS. Nguyễn Cao Huan
• Trường học: Đại học Quốc gia Hà Nội
• Chuyên ngành: Địa lý
• Đề tài: Định Hướng Sử Dụng Tài Nguyên và Bảo Vệ Môi Trường Đới Bờ Biển Tỉnh Phú Yên
• Loại tài liệu: luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2022
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• 1. CHƯƠNG 1: CƠ SỞ KHOA HỌC VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 1.1. Tổng quan các công trình nghiên cứu có liên quan đến đề tài
• 1.2. Hướng nghiên cứu hoạch định không gian sử dụng hợp lý tài nguyên và bảo vệ môi trường đới bờ
• 1.3. Hướng tiếp cận cảnh quan trong sử dụng hợp lý tài nguyên đới bờ
• 1.4. Hướng đánh giá dịch vụ cảnh quan cho định hướng không gian sử dụng tài nguyên và bảo vệ môi trường đới bờ biển
• 1.5. Các công trình liên quan đến đới bờ biển tỉnh Phú Yên
• 1.6. Cơ sở lý luận về nghiên cứu cảnh quan đới bờ biển cho định hướng không gian sử dụng hợp lý tài nguyên và bảo vệ môi trường
• 1.7. Quan niệm về đới bờ biển. Tiếp cận cảnh quan và phân tích, đánh giá dịch vụ cảnh quan cho định hướng không gian sử dụng hợp lý tài nguyên và bảo vệ môi trường đới bờ biển
• 1.8. Quan điểm, phương pháp và quy trình nghiên cứu
• 2. CHƯƠNG 2: ĐẶC ĐIỂM CẢNH QUAN ĐỚI BỜ BIỂN TỈNH PHÚ YÊN
• 2.1. Vị trí địa lý, vị thế địa kinh tế - chính trị đới bờ biển tỉnh Phú Yên
• 2.2. Đặc điểm các yếu tố thành tạo cảnh quan đới bờ biển tỉnh Phú Yên
• 2.3. Địa chất và tài nguyên khoáng sản
• 2.4. Đặc điểm khí hậu
• 2.5. Đặc điểm thủy văn và tài nguyên nước
• 2.6. Đặc điểm hải văn
• 2.7. Thảm thực vật và hệ sinh thái đới bờ biển
• 2.8. Các hoạt động khai thác, sử dụng tài nguyên thành tạo cảnh quan đới bờ biển tỉnh Phú Yên
• 2.9. Gia tăng dân số ven biển và đô thị hóa
• 2.10. Hiện trạng sử dụng đất đới bờ biển tỉnh Phú Yên
• 2.11. Đặc điểm cấu trúc và sự phân hóa cảnh quan đới bờ biển tỉnh Phú Yên
• 2.12. Hệ thống đơn vị phân loại cảnh quan và các tiêu chí xác định
• 2.13. Đặc điểm cảnh quan đới bờ biển tỉnh Phú Yên
• 2.14. Động lực mùa của cảnh quan
• 3. CHƯƠNG 3: ĐÁNH GIÁ DỊCH VỤ CẢNH QUAN VÀ ĐỊNH HƯỚNG KHÔNG GIAN SỬ DỤNG HỢP LÝ TÀI NGUYÊN VÀ BẢO VỆ MÔI TRƯỜNG ĐỚI BỜ
• 3.1. Đánh giá sự phân hóa dịch vụ cảnh quan đới bờ biển tỉnh Phú Yên
• 3.2. Hệ thống phân loại dịch vụ cảnh quan
• 3.3. Phân hóa các dịch vụ cảnh quan đới bờ biển Phú Yên
• 3.4. Phân hóa dịch vụ cảnh quan theo các loại cảnh quan
• 3.5. Phân hóa dịch vụ cảnh quan theo nhóm loại cảnh quan
• 3.6. Phân hóa dịch vụ cảnh quan theo các tiểu vùng cảnh quan
• 3.7. Phân tích tương tác giữa các dịch vụ cảnh quan đới bờ biển tỉnh Phú Yên
• 3.8. Sàng lọc các dịch vụ cảnh quan không quan trọng
• 3.9. Tương tác giữa các dịch vụ cảnh quan quan trọng trên quy mô cảnh quan
• 3.10. Tương tác giữa các dịch vụ cảnh quan quan trọng trên quy mô tiểu vùng cảnh quan
• 3.11. Phân tích một số mâu thuẫn điển hình và hệ quả tại đới bờ biển tỉnh Phú Yên
• 3.12. Định hướng không gian sử dụng hợp lý tài nguyên và bảo vệ môi trường
• 3.13. Mục tiêu và quan điểm định hướng không gian sử dụng tài nguyên và bảo vệ môi trường đới bờ biển tỉnh Phú Yên
• 3.14. Các lĩnh vực, hoạt động và không gian phát triển kinh tế, sử dụng tài nguyên được quy hoạch tại đới bờ biển tỉnh Phú Yên
• 3.15. Những thách thức của biến đổi khí hậu, tai biến thiên nhiên đến phát triển kinh tế đới bờ biển tỉnh Phú Yên
• 3.16. Định hướng không gian sử dụng tài nguyên và bảo vệ môi trường đới bờ biển tỉnh Phú Yên
• KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ

Tóm tắt

I. Giới thiệu

Đới bờ biển tỉnh Phú Yên là một khu vực có giá trị tài nguyên thiên nhiên phong phú, đóng vai trò quan trọng trong phát triển kinh tế và bảo vệ môi trường. Việc quản lý tài nguyên và bảo vệ môi trường tại đây cần được thực hiện một cách hợp lý để đảm bảo sự phát triển bền vững. Đặc biệt, đới bờ biển không chỉ là nơi giao thoa giữa lục địa và biển mà còn là nơi cung cấp nhiều dịch vụ sinh thái thiết yếu cho cộng đồng. Tài nguyên từ biển và đới bờ biển là nguồn sống cho nhiều người dân địa phương, đồng thời cũng là yếu tố quan trọng trong việc phát triển du lịch bền vững.

1.1. Tầm quan trọng của đới bờ biển

Đới bờ biển tỉnh Phú Yên có chiều dài 189 km, với nhiều cảnh quan đa dạng như rừng ngập mặn, bãi biển và rạn san hô. Những cảnh quan này không chỉ cung cấp dịch vụ hệ sinh thái mà còn bảo vệ bờ biển khỏi các tai biến thiên nhiên như bão và lũ lụt. Việc khai thác tài nguyên một cách bền vững sẽ giúp duy trì sự đa dạng sinh học và bảo vệ môi trường sống cho các loài sinh vật. Đặc biệt, du lịch bền vững tại đới bờ biển có thể tạo ra nguồn thu nhập ổn định cho người dân địa phương.

II. Đánh giá tác động môi trường

Việc đánh giá tác động môi trường là một phần quan trọng trong quy hoạch sử dụng tài nguyên tại đới bờ biển. Các hoạt động khai thác tài nguyên như đánh bắt hải sản, nuôi trồng thủy sản và phát triển du lịch cần được xem xét kỹ lưỡng để tránh gây ra những tác động tiêu cực đến môi trường. Sự gia tăng dân số và đô thị hóa cũng tạo ra áp lực lớn lên tài nguyên thiên nhiên, dẫn đến tình trạng ô nhiễm và suy thoái môi trường. Do đó, cần có các chính sách bảo vệ môi trường hiệu quả nhằm giảm thiểu tác động tiêu cực từ các hoạt động kinh tế.

2.1. Các yếu tố tác động

Các yếu tố như biến đổi khí hậu, nước biển dâng và ô nhiễm môi trường đang ảnh hưởng nghiêm trọng đến hệ sinh thái đới bờ biển. Những thay đổi này không chỉ làm suy giảm chất lượng môi trường mà còn ảnh hưởng đến sinh kế của người dân. Việc quản lý tài nguyên cần phải được thực hiện một cách đồng bộ và hiệu quả, kết hợp giữa bảo vệ môi trường và phát triển kinh tế. Các biện pháp như quy hoạch không gian biển và quản lý tổng hợp đới bờ biển sẽ giúp giảm thiểu các tác động tiêu cực và bảo vệ tài nguyên thiên nhiên.

III. Định hướng sử dụng tài nguyên

Định hướng sử dụng tài nguyên tại đới bờ biển tỉnh Phú Yên cần phải dựa trên các nguyên tắc phát triển bền vững. Việc sử dụng hợp lý tài nguyên không chỉ giúp bảo vệ môi trường mà còn tạo ra cơ hội phát triển kinh tế cho cộng đồng. Các hoạt động như phát triển du lịch sinh thái, khai thác thủy sản bền vững và bảo tồn các hệ sinh thái tự nhiên cần được ưu tiên. Chính sách bảo vệ đa dạng sinh học cũng cần được thực hiện để đảm bảo sự tồn tại của các loài sinh vật và hệ sinh thái tại đây.

3.1. Các giải pháp cụ thể

Các giải pháp cụ thể cho định hướng sử dụng tài nguyên bao gồm việc xây dựng các khu bảo tồn biển, phát triển các mô hình du lịch sinh thái và khuyến khích cộng đồng tham gia vào các hoạt động bảo vệ môi trường. Việc quy hoạch sử dụng đất và quản lý tài nguyên cần phải được thực hiện một cách đồng bộ, kết hợp giữa các cấp chính quyền và cộng đồng địa phương. Điều này sẽ giúp tạo ra một môi trường sống bền vững cho cả con người và thiên nhiên.

Nội dung chính

Tổng quan về luận án

Nghiên cứu đới bờ biển đóng vai trò đặc biệt quan trọng trong khoa học địa lý hiện đại và quản trị phát triển bền vững đại dương. Đới bờ biển là không gian chuyển tiếp tương tác phức tạp giữa lục địa và đại dương (LOICZ), tích hợp các dòng vật chất, năng lượng và chịu áp lực nhân sinh mãnh liệt. Tại vùng duyên hải Nam Trung Bộ, đới bờ biển tỉnh Phú Yên sở hữu bờ biển dài 189 km với hệ thống bán đảo, cồn cát, đầm phá, vũng vịnh kín giàu tiềm năng kinh tế biển xanh nhưng đang đối mặt với những xung đột gay gắt về không gian, ô nhiễm môi trường, suy thoái hệ sinh thái và biến đổi khí hậu. Luận án tiến sĩ Địa lý của nghiên cứu sinh Nguyễn Thái Hòa (2022) với đề tài "Cơ sở khoa học cho định hướng không gian sử dụng hợp lý tài nguyên và bảo vệ môi trường đới bờ biển tỉnh Phú Yên", dưới sự hướng dẫn của GS. Nguyễn Cao Huần và TS. Trần Văn Trường tại Trường Đại học Khoa học Tự nhiên, Đại học Quốc gia Hà Nội, là công trình tiên phong giải quyết các khoảng trống lý luận và thực tiễn về quy hoạch không gian đới bờ.

Khoảng trống nghiên cứu (research gap) trọng tâm mà luận án xác định là sự thiếu vắng một phương pháp luận tích hợp giữa phân tích cấu trúc cảnh quan đới bờ (bao gồm cả dải đất ven biển và vùng biển ven bờ đến độ sâu -30m) với việc lượng hóa dịch vụ cảnh quan (Landscape Services - DVCQ) phục vụ quy hoạch không gian biển (Marine Spatial Planning - MSP) và quản lý tổng hợp đới bờ (Integrated Coastal Zone Management - ICZM). Các nghiên cứu trước đây tại Việt Nam (Lê Đức An, 2013; Trần Đức Thạnh và nnk., 2020) chủ yếu tiếp cận theo ranh giới hành chính đất liền hoặc nghiên cứu sinh thái biển đơn lẻ, chưa giải quyết được mối liên kết động lực học không gian xuyên suốt giữa lục địa và biển đảo ven bờ.

Luận án thiết lập hệ thống câu hỏi nghiên cứu và giả thuyết khoa học chặt chẽ:

• Câu hỏi nghiên cứu 1 (RQ1): Các nhân tố tự nhiên và nhân sinh tương tác như thế nào để thành tạo nên cấu trúc phân hóa cảnh quan đới bờ biển tỉnh Phú Yên theo hệ thống phân loại học địa lý?
• Câu hỏi nghiên cứu 2 (RQ2): Mức độ cung cấp và sự phân hóa không gian của các nhóm dịch vụ cảnh quan (cung cấp, điều tiết - duy trì, văn hóa) diễn ra như thế nào trên các đơn vị cảnh quan đới bờ?
• Câu hỏi nghiên cứu 3 (RQ3): Quy luật tương tác giữa các dịch vụ cảnh quan (bổ trợ hay đánh đổi/mâu thuẫn) tại các tiểu vùng cảnh quan đới bờ phát sinh những hệ quả gì đối với môi trường và sinh kế?
• Câu hỏi nghiên cứu 4 (RQ4): Làm thế nào để thiết lập khung định hướng phân vùng không gian sử dụng hợp lý tài nguyên và bảo vệ môi trường đới bờ biển thích ứng với biến đổi khí hậu và phù hợp với Chiến lược phát triển bền vững kinh tế biển Việt Nam đến năm 2030 (Nghị quyết 36-NQ/TW)?

Hệ thống giả thuyết nghiên cứu tương ứng:

• Giả thuyết 1 (H1): Tương tác giữa các nhóm nhân tố tự nhiên và kinh tế - xã hội trên nền khí hậu nhiệt đới ẩm gió mùa và khối nước biển nông tạo nên sự phân hóa đa dạng của hệ thống cảnh quan đới bờ tỉnh Phú Yên gồm 01 hệ, 01 phụ hệ, 03 lớp, 04 phụ lớp, 04 kiểu, 18 hạng, 63 loại cảnh quan thuộc 6 tiểu vùng cảnh quan.
• Giả thuyết 2 (H2): Việc tích hợp đánh giá chức năng, lượng hóa 31 chỉ thị dịch vụ cảnh quan có tính đến tác động của biến đổi khí hậu, tai biến thiên nhiên và chiến lược phát triển kinh tế biển là luận cứ khoa học then chốt để định hướng tối ưu hóa không gian sử dụng tài nguyên và bảo vệ môi trường đới bờ biển.

Khung lý thuyết của luận án được xây dựng dựa trên sự giao thoa giữa Cảnh quan học địa lý tổng hợp (Isachenko, 1991; Nikolaev, 2006), Sinh thái học cảnh quan (Landscape Ecology - Wu, 2013; Termorshuizen & Opdam, 2009), Khung phân loại dịch vụ hệ sinh thái quốc tế CICES v5.1 (Common International Classification of Ecosystem Services) kết hợp lý luận Quy hoạch không gian biển dựa trên hệ sinh thái của UNESCO-IOC (Ehler & Douvere, 2009).

Phạm vi không gian nghiên cứu bao quát toàn diện đới bờ tỉnh Phú Yên gồm:

1. Vùng đất ven biển: 37 xã, phường, thị trấn ven biển thuộc thị xã Sông Cầu (10 đơn vị), huyện Tuy An (09 đơn vị), thành phố Tuy Hòa (13 đơn vị) và thị xã Đông Hòa (05 đơn vị).
2. Vùng biển ven bờ: Tính từ mép nước biển thấp nhất trung bình nhiều năm ra đến đường đẳng sâu -30m nước biển ven bờ, giới hạn phía Bắc giáp tỉnh Bình Định và phía Nam giáp tỉnh Khánh Hòa.

Khung thời gian nghiên cứu sử dụng chuỗi số liệu kinh tế - xã hội và kiểm kê đất đai đến năm 2019, số liệu quan trắc môi trường 5 năm (2015–2019), khảo sát thực địa giai đoạn 2017–2020 và tầm nhìn định hướng không gian đến năm 2030 theo Quy hoạch tổng thể phát triển kinh tế - xã hội tỉnh Phú Yên.

Literature Review và Positioning

Lịch sử nghiên cứu cảnh quan và quy hoạch không gian đới bờ biển trên thế giới và tại Việt Nam phản ánh sự tiến hóa rõ nét qua ba dòng lý thuyết chính:

Dòng nghiên cứu thứ nhất bắt nguồn từ trường phái Cảnh quan học Nga (Liên Xô cũ) với các công trình kinh điển của Isachenko (1969, 1991) và Nikolaev (2006), tiếp cận cảnh quan như một tổng thể lãnh thổ tự nhiên (địa hệ - geosystem) được cấu tạo bởi các hợp phần tự nhiên tương tác qua các dòng vật chất và năng lượng. Trường phái này mở rộng sang môi trường biển với các nghiên cứu tiên phong của Preobrazhensky & Zharikov (2000) về "Cơ sở cảnh quan học dưới nước" (Underwater Landscape Science). Tại Việt Nam, hướng tiếp cận này được kế thừa và phát triển bởi Vũ Tự Lập (1976), Phạm Hoàng Hải và nnk. (1997), Nguyễn Cao Huần và nnk. (2009) trong phân vùng cảnh quan lãnh thổ và cảnh quan nhân sinh (Nguyễn Đăng Hội, 2004).

Dòng nghiên cứu thứ hai là Đánh giá đặc điểm cảnh quan (Landscape Character Assessment - LCA) và Đánh giá đặc điểm cảnh quan biển (Seascape Character Assessment - SCA) phát triển mạnh tại Tây Âu theo Công ước Cảnh quan Châu Âu (Council of Europe, 2000). Hướng tiếp cận này định nghĩa cảnh quan biển (seascape) là "một khu vực của biển, bờ biển và đất liền với những đặc điểm đặc trưng là hệ quả của tương tác của đất liền với biển, bởi các yếu tố tự nhiên và/hoặc con người" (European Commission, SCA Technical Report). Dòng nghiên cứu này nhấn mạnh sự kết hợp giữa khía cạnh vô sinh, hữu sinh và nhận thức thẩm mỹ, văn hóa - lịch sử của con người (UK Marine Policy Statement, 2011; Natural England, 2012).

Dòng nghiên cứu thứ ba tập trung vào khung Đánh giá Dịch vụ Hệ sinh thái (Ecosystem Services - DVHST) và Dịch vụ Cảnh quan (Landscape Services - DVCQ). Bắt đầu từ công trình nền tảng của de Groot (1992) về các chức năng tự nhiên và Báo cáo Đánh giá Hệ sinh thái Thiên niên kỷ (MEA, 2005), khái niệm DVCQ được Termorshuizen & Opdam (2009) đề xuất như một cầu nối vượt bậc: DVCQ chỉ ra dòng chảy dịch vụ do cấu trúc không gian cảnh quan mang lại cho xã hội loài người, khắc phục nhược điểm đơn giản hóa khi chỉ dựa trên lớp phủ bề mặt (land-cover based) của DVHST truyền thống (Costanza et al., 1997; Burkhard et al., 2009, 2012). CICES (phiên bản 5.1) và các nghiên cứu mở rộng của Maria Vallés-Planells và nnk. (2014), Trần Huyền Trang & Nguyễn Cao Huần (2019) đã hoàn thiện hệ thống phân loại DVCQ bổ sung chiều kích cấu trúc không gian và nhận thức xã hội.

Các tranh luận học thuật nổi bật trong y văn xoay quanh hai vấn đề cốt lõi:

1. Độ phân giải và bản chất của đơn vị đánh giá: Tranh luận giữa việc đánh giá dịch vụ dựa trên các mảng sinh thái lớp phủ đơn lẻ (land cover types) theo Costanza et al. (1997) đối lập với việc đánh giá trên đơn vị cảnh quan phức hợp đa chức năng có tính đến vị trí không gian và dòng năng lượng (Willemen et al., 2012; Wu, 2013).
2. Thang đo và phương pháp lượng hóa: Tranh cãi về thang đo ma trận chuyên gia giữa thang điểm hẹp 0-5 (Burkhard et al., 2009; Campagne et al., 2020) vốn khó phân hóa ranh giới chi tiết ở cấp địa phương, so với thang điểm mở rộng 0-100 (Roccaro et al., 2020; Bicking et al., 2018) giúp phản ánh độ nhạy không gian cao hơn trong việc ra quyết định quy hoạch.

Luận án định vị vị trí tiên phong khi giải quyết khoảng trống học thuật: tích hợp liên tục ranh giới đất liền - biển ven bờ (độ sâu -30m) trong một hệ thống phân loại cảnh quan thống nhất, lượng hóa 31 chỉ thị DVCQ bằng thang điểm 0-100 và phân tích tương tác đa biến (PCA, Spearman) để thiết lập luận cứ khoa học cho quy hoạch không gian biển đới bờ.

So sánh với hai nghiên cứu quốc tế điển hình:

• Dự án thí điểm biển Irish (Irish Sea Pilot Project, Anh - Vincent et al., 2004): Công trình của Vincent và cộng sự tập trung vào phân loại cảnh quan biển dựa trên cột nước và nền đáy phục vụ bảo tồn thiên nhiên biển. Luận án của Nguyễn Thái Hòa vượt trội hơn về tính tích hợp khi gắn kết chặt chẽ cảnh quan đáy biển với 37 xã ven bờ lục địa và đánh giá toàn diện 31 chỉ thị DVCQ.
• Nghiên cứu bản đồ dịch vụ hệ sinh thái có sự tham gia tại Demak, Indonesia (Damastuti & de Groot, 2019): Nghiên cứu tại Demak chỉ giới hạn ở quy mô cục bộ phục hồi rừng ngập mặn. Trong khi đó, luận án triển khai ở quy mô cấp tỉnh (toàn bộ 189 km bờ biển Phú Yên) với sự kết hợp ma trận bán định lượng chuyên gia, phân tích thống kê đa biến PCA và mô hình phân vùng chức năng không gian kinh tế biển.

Đóng góp lý thuyết và khung phân tích

Đóng góp cho lý thuyết

Luận án mang lại những đóng góp nền tảng cho khoa học địa lý và sinh thái cảnh quan:

1. Mở rộng lý thuyết Cảnh quan học biển (Seascape Ecology): Phát triển hoàn thiện hệ thống phân loại cảnh quan đới bờ liên thông lục địa - biển nông với 8 cấp phân vị khoa học chặt chẽ: Hệ $\rightarrow$ Phụ hệ $\rightarrow$ Lớp $\rightarrow$ Phụ lớp $\rightarrow$ Kiểu $\rightarrow$ Hạng $\rightarrow$ Loại $\rightarrow$ Thể loại cảnh quan. Đây là bước tiến vượt bậc so với các phân loại truyền thống vốn tách rời địa lý đất liền và hải dương học.
2. Làm sâu sắc hóa lý thuyết Dịch vụ Cảnh quan (Landscape Services): Cụ thể hóa định nghĩa của Trần Huyền Trang & Nguyễn Cao Huần (2019) rằng: "DVCQ được hiểu là những lợi ích mà con người có được từ các hệ sinh thái trong phạm vi cảnh quan và từ sự tương tác giữa hệ sinh thái với con người, có tính đến yếu tố không gian". Luận án chứng minh DVCQ là thuộc tính chức năng nổi trội của cảnh quan, phản ánh chính xác sức tải sinh thái và giá trị kinh tế - xã hội.
3. Thiết lập mô hình tương tác DVCQ đới bờ: Phát hiện quy luật phân bố tương tác đánh đổi (trade-offs) và đồng thuận/bổ trợ (synergies) giữa các nhóm dịch vụ trong điều kiện nhiệt đới gió mùa chịu tác động mạnh của đô thị hóa và nuôi trồng thủy sản.

Khung phân tích độc đáo

Khung phân tích của luận án tích hợp ba trụ cột lý thuyết: (1) Cảnh quan học địa lý tổng hợp, (2) Khung kinh tế sinh thái dịch vụ cảnh quan (Burkhard et al., 2012; Termorshuizen & Opdam, 2009), và (3) Khung Quy hoạch không gian biển dựa trên hệ sinh thái (Ehler & Douvere, UNESCO-IOC, 2009) theo định nghĩa: "QHKGB là một quá trình phân tích và phân bổ các phần của không gian biển theo không gian ba chiều cho các mục đích sử dụng cụ thể, để đạt được mục tiêu sinh thái, kinh tế và xã hội, thường được xác định thông qua tiến trình chính trị".

Quy trình phân tích cấu trúc - chức năng - dịch vụ được thể hiện qua sơ đồ tích hợp sau:

[Nhân tố thành tạo CQ đới bờ (Địa chất, Địa hình, Thủy hải văn, Sinh vật, Nhân sinh)]
[Bản đồ Phân loại Cảnh quan tỷ lệ 1:50.000 (01 Hệ, 03 Lớp, 18 Hạng, 63 Loại CQ)]
[Đánh giá 31 Chỉ thị DVCQ (Ma trận chuyên gia 0-100: Cung cấp, Điều tiết, Văn hóa)]
[Phân tích Tương tác Đa biến (PCA, Tương quan Spearman: Trade-offs & Synergies)]
[Tích hợp Kịch bản BĐKH (RCP8.5) & Chiến lược Kinh tế biển (Nghị quyết 36-NQ/TW)]
[Bản đồ Định hướng Không gian Sử dụng Hợp lý Tài nguyên & BVMT đới bờ Phú Yên]

Điều kiện biên (boundary conditions) của khung phân tích được xác lập rõ: Áp dụng tối ưu cho các đới bờ nhiệt đới gió mùa có độ chia cắt địa hình mạnh, cấu trúc địa mạo phức tạp (xen kẽ vũng vịnh kín, đầm phá, cồn cát, thềm mài mòn và rạn san hô) và có tốc độ phát triển kinh tế biển nhanh.

Phương pháp nghiên cứu tiên tiến

Thiết kế nghiên cứu

Luận án áp dụng triết lý nghiên cứu thực chứng hậu kỳ (post-positivism) kết hợp hiện thực phê phán (critical realism), chú trọng tính khách quan của các quy luật tự nhiên nhưng thừa nhận vai trò kiến tạo của các hoạt động nhân sinh trong việc định hình cảnh quan văn hóa.

Nghiên cứu sử dụng thiết kế hỗn hợp (mixed-methods design) đa cấp độ không gian (multi-level spatial design):

• Cấp vĩ mô (Macro-level): Toàn bộ đới bờ tỉnh Phú Yên (189 km bờ biển).
• Cấp trung gian (Meso-level): 06 Tiểu vùng cảnh quan (TVCQ).
• Cấp vi mô (Micro-level): 63 Loại cảnh quan (mã hóa từ D1–D14 và B1–B49) và 37 đơn vị hành chính cấp xã.

Quy trình nghiên cứu rigorous

Quy trình nghiên cứu bao gồm 5 giai đoạn chặt chẽ:

1. Thu thập và chuẩn hóa dữ liệu: Xây dựng cơ sở dữ liệu không gian GIS từ bản đồ địa chất 1:50.000 (2 tờ Quy Nhơn và Tuy Hòa), bản đồ địa hình, bản đồ thổ nhưỡng, ảnh vệ tinh viễn thám Landsat/Google Earth và chuỗi số liệu khí tượng thủy văn trạm Tuy Hòa (1977–2019).
2. Thành lập bản đồ cảnh quan 1:50.000: Ứng dụng công nghệ GIS chồng xếp các lớp bản đồ hợp phần tự nhiên và hiện trạng sử dụng đất, phân định 63 loại cảnh quan.
3. Lượng hóa dịch vụ cảnh quan: Thiết lập hệ thống 31 chỉ thị DVCQ (gồm 13 chỉ thị cung cấp P1–P13, 12 chỉ thị điều tiết - duy trì S1–S12, 06 chỉ thị văn hóa C1–C6) theo bảng ma trận Burkhard mở rộng với thang điểm từ 0 đến 100.
4. Thu thập dữ liệu tham vấn chuyên gia: Khảo sát bảng hỏi cấu trúc và thảo luận nhóm tập trung với mẫu chọn có chủ đích gồm $N=30$ chuyên gia, nhà khoa học và cán bộ quản lý thuộc Sở TN&MT, Chi cục Bảo vệ Môi trường, Phòng Biển & Hải đảo và lãnh đạo 4 huyện/thị/thành ven biển tỉnh Phú Yên.
5. Phân tích thống kê đa biến và mô hình hóa không gian: Xử lý ma trận dữ liệu DVCQ bằng phân tích thành phần chính (PCA) và kiểm định ma trận tương quan thứ hạng Spearman phi tham số.

Data và phân tích

Đặc điểm mẫu và kỹ thuật phân tích số liệu:

• Ma trận đánh giá gồm 63 hàng (loại cảnh quan) $\times$ 31 cột (chỉ thị DVCQ).
• Phân tích thành phần chính (Principal Component Analysis - PCA): Sử dụng phần mềm thống kê (SPSS/XLSTAT) nhằm giảm chiều không gian biến số, xác định các trục nhân tố chính chi phối sự phân hóa dịch vụ cảnh quan (biểu đồ Scree plot, hệ số Factor loadings F1, F2).
• Phân tích tương quan Spearman: Tính toán ma trận hệ số tương quan ($r_s$) giữa các cặp DVCQ với mức ý nghĩa thống kê $\alpha = 0,01$ (Phụ lục 12).
• Kiểm soát độ tin cậy và giá trị (Validity & Reliability): Kết hợp kiểm định chéo (triangulation) giữa dữ liệu viễn thám vi sai, trạm quan trắc môi trường thực địa và đánh giá chuyên gia. Các DVCQ không quan trọng (điểm trung bình < 10) được sàng lọc loại bỏ trước khi phân tích tương quan chuyên sâu.

Phát hiện đột phá và implications

Những phát hiện then chốt

Luận án mang lại 4 phát hiện mang tính đột phá khoa học:

1. Bức tranh phân hóa cảnh quan đa dạng và cấu trúc phân vị độc đáo: Hệ thống cảnh quan đới bờ biển tỉnh Phú Yên được phân hóa thành: 01 Hệ (Hệ CQ nhiệt đới gió mùa), 01 Phụ hệ (Phụ hệ CQ nhiệt đới ẩm gió mùa biển và ven biển), 03 Lớp (Lớp CQ Đồi núi thấp, Đồng bằng ven biển, Biển ven bờ), 04 Phụ lớp, 04 Kiểu, 18 Hạng, 63 Loại cảnh quan thuộc 06 Tiểu vùng cảnh quan (TVCQ). Diện tích lớn nhất thuộc về các loại cảnh quan đồng bằng tích tụ sông - biển (loại B1: 54.337,75 ha; B2: 22.856,27 ha; B10: 21.607,90 ha; B16: 15.451,41 ha) và rừng kín thường xanh mưa ẩm trên núi thấp (D3: 2.116,96 ha).

2. Sự phân hóa rõ rệt về giá trị các nhóm dịch vụ cảnh quan:

• Nhóm Dịch vụ cung cấp (P1–P13): Ưu thế tuyệt đối tại các đồng bằng ven biển với dịch vụ trồng trọt lương thực (P1), chăn nuôi (P4) và nước sạch (P10). Vùng biển ven bờ, đầm phá (Đầm Cù Mông, Đầm Ô Loan, Vịnh Xuân Đài) chiếm ưu thế về nuôi trồng thủy sản (P6b) và đánh bắt hải sản (P6a).
• Nhóm Dịch vụ điều tiết và duy trì (S1–S12): Đạt điểm số cao nhất tại các cảnh quan tự nhiên có lớp phủ thực vật tốt (D3, D5) và hệ sinh thái rạn san hô, thảm cỏ biển ven bờ với khả năng lưu trữ carbon (S10), điều hòa khí hậu (S1), lọc nước (S4) và bảo tồn đa dạng sinh học (S12).
• Nhóm Dịch vụ văn hóa (C1–C6): Nổi trội tại các cảnh quan danh thắng độc đáo như Ghềnh Đá Đĩa, Vịnh Xuân Đài, Vịnh Vũng Rô, Bãi Nồm, Mũi Điện với điểm số rất cao về vẻ đẹp cảnh quan ngắm cảnh (C2), du lịch nghỉ dưỡng (C1) và nghiên cứu khoa học (C6).

3. Quy luật mâu thuẫn đánh đổi (Trade-offs) và bổ trợ (Synergies) điển hình: Phân tích ma trận tương quan Spearman ở mức ý nghĩa $\alpha = 0,01$ chỉ rõ:

• Tương quan âm mạnh (Trade-off gay gắt) diễn ra giữa Dịch vụ Nuôi trồng thủy sản công nghiệp/lồng bè (P6b) với Dịch vụ Bảo tồn đa dạng sinh học (S12, $r_s = -0,48$), Lọc nước tự nhiên (S4, $r_s = -0,52$) và Điều tiết chất lượng nước (S5). Điển hình là tình trạng ô nhiễm hữu cơ và bùng phát dịch bệnh do quá tải lồng bè tôm hùm tại Vịnh Xuân Đài.
• Tương quan dương mạnh (Synergy) giữa Dịch vụ Du lịch nghỉ dưỡng biển (C1) với Vẻ đẹp cảnh quan (C2, $r_s = 0,86$), Bảo tồn di sản thiên nhiên (C5, $r_s = 0,79$) và Lưu trữ carbon/bảo vệ bờ (S10, S6).

4. Bằng chứng thực nghiệm về xói lở bờ biển và tính dễ bị tổn thương: Nghiên cứu chỉ ra: "giá trị xói lở mạnh nhất tại tỉnh Phú Yên trong giai đoạn 1990-2017 là 12,48 m/năm diễn ra tại khu vực xóm Rớ, cửa nam của sông Đà Diễn". Trên cơ sở đó, luận án xác lập căn cứ khoa học thiết lập 42 khu vực hành lang bảo vệ bờ biển (gồm 27 bãi biển và 15 bờ đá) nhằm ngăn ngừa xói lở và bảo đảm quyền tiếp cận biển của cộng đồng.

Implications đa chiều

• Về mặt học thuật: Khẳng định tính ưu việt của phương pháp luận tiếp cận cảnh quan tích hợp trong việc giải mã không gian vùng bờ, bổ sung khung phân tích tương tác DVCQ vào chương trình đào tạo sau đại học ngành Địa lý học.
• Về mặt phương pháp: Cung cấp quy trình chuẩn hóa kết hợp GIS viễn thám, ma trận Burkhard mở rộng và thống kê đa biến PCA/Spearman có khả năng chuyển giao ứng dụng cho 28 tỉnh/thành ven biển Việt Nam.
• Về mặt thực tiễn và chính sách: Đề xuất sơ đồ phân vùng không gian sử dụng hợp lý tài nguyên và BVMT đới bờ tỉnh Phú Yên đến năm 2030, hỗ trợ trực tiếp việc triển khai Chương trình hành động số 23-CTr/TU của Tỉnh ủy và Quyết định số 1184/QĐ-UBND của UBND tỉnh Phú Yên:
  • Phát triển cảng nước sâu Bãi Gốc (xã Hòa Tâm, thị xã Đông Hòa) tiếp nhận tàu trọng tải đến 300.000 DWT gắn với Khu kinh tế Nam Phú Yên.
  • Quy hoạch nâng cấp cảng Vũng Rô đạt công suất 2,0–2,5 triệu tấn hàng hóa/năm vào năm 2030.
  • Chuyển đổi mô hình nuôi tôm hùm lồng bè truyền thống tại Vịnh Xuân Đài sang nuôi công nghiệp công nghệ cao ngoài khơi gắn với sức tải môi trường.

Limitations và Future Research

Luận án thẳng thắn thừa nhận 3 hạn chế học thuật:

1. Tính chủ quan tương đối của ma trận chuyên gia: Mặc dù mẫu khảo sát $N=30$ gồm các chuyên gia đầu ngành, phương pháp cho điểm bán định lượng vẫn tiềm ẩn thiên kiến nhận thức cá nhân.
2. Giới hạn ranh giới độ sâu hải văn: Phạm vi nghiên cứu vùng biển ven bờ giới hạn ở đường đẳng sâu -30m, chưa bao quát toàn bộ vùng đặc quyền kinh tế và thềm lục địa sâu của tỉnh Phú Yên.
3. Độ phân giải thời gian của dữ liệu động lực biển: Các phân tích bồi xói đường bờ và chất lượng nước mới cập nhật chuỗi số liệu đến năm 2019, chưa mô hình hóa liên tục theo thời gian thực (real-time monitoring).

Chương trình nghiên cứu 10 năm tiếp theo (Future Research Agenda):

• Phát triển mô hình thủy động lực học 3 chiều (3D Hydrodynamic Modeling như Delft3D, MIKE 21) tích hợp với mô hình biến đổi cảnh quan đáy biển.
• Lượng hóa kinh tế lượng tiền tệ hóa (Monetary valuation) toàn diện cho 31 chỉ thị DVCQ phục vụ hạch toán tài khoản vốn tự nhiên (SEEA-EA).
• Ứng dụng trí tuệ nhân tạo (AI) và viễn thám siêu phổ (Hyperspectral Remote Sensing) để giám sát tự động sức khỏe rạn san hô, thảm cỏ biển và rừng ngập mặn đới bờ.
• Mở rộng nghiên cứu quy hoạch không gian biển xuyên biên giới vùng kinh tế trọng điểm Duyên hải Nam Trung Bộ (Bình Định - Phú Yên - Khánh Hòa).

Tác động và ảnh hưởng

Luận án tạo ra tác động đa tầng đối với khoa học, công nghiệp và quản trị công:

• Tác động học thuật: Dự báo sẽ trở thành tài liệu tham khảo chuẩn mực với tiềm năng trích dẫn cao trong các tạp chí chuyên ngành Địa lý, Sinh thái học cảnh quan và Quản lý môi trường biển tại khu vực Đông Á (PEMSEA, LOICZ).
• Chuyển đổi công nghiệp kinh tế biển: Cung cấp định hướng khoa học cho ngành nuôi trồng thủy sản, du lịch biển cao cấp và logistics hàng hải tỉnh Phú Yên chuyển dịch từ khai thác tận diệt sang mô hình kinh tế tuần hoàn, kinh tế biển xanh.
• Ảnh hưởng chính sách công: Cung cấp luận cứ cốt lõi giúp Sở Tài nguyên và Môi trường tỉnh Phú Yên hoàn thiện Hồ sơ đới bờ, cắm mốc Hành lang bảo vệ bờ biển và xây dựng Quy hoạch tỉnh Phú Yên thời kỳ 2021–2030, tầm nhìn đến năm 2050.
• Lợi ích xã hội: Bảo đảm quyền tiếp cận bờ biển cho hơn 870.000 người dân Phú Yên, bảo tồn không gian văn hóa vạn chài truyền thống và giảm thiểu thiệt hại do thiên tai bão lũ, triều cường.

Đối tượng hưởng lợi

• Nghiên cứu sinh và Giới học thuật Địa lý/Môi trường: Kế thừa khung lý luận phân loại cảnh quan đới bờ liên thông và phương pháp phân tích ma trận tương tác DVCQ.
• Các nhà hoạch định chính sách (Bộ TN&MT, UBND các tỉnh ven biển): Sở hữu bộ công cụ khoa học vững chắc để tích hợp MSP và ICZM vào quy hoạch phát triển kinh tế - xã hội.
• Doanh nghiệp đầu tư Du lịch và Thủy sản: Định vị được các không gian có dịch vụ cảnh quan cao, tránh các khu vực rủi ro tai biến xói lở và vùng quá tải sinh thái.
• Cộng đồng dân cư đới bờ: Được hưởng lợi trực tiếp từ môi trường biển trong sạch, nguồn lợi thủy sản bền vững và sinh kế du lịch cộng đồng ổn định.

Câu hỏi chuyên sâu

1. Đóng góp lý thuyết độc đáo nhất của luận án là gì? Đó là việc mở rộng thuyết Cảnh quan học địa lý và khung CICES v5.1 để thiết lập hệ thống phân loại cảnh quan đới bờ liên tục từ đất liền ra biển sâu -30m gồm 8 cấp phân vị, đồng thời chứng minh DVCQ là thuộc tính bản thể luận phản ánh cấu trúc không gian và chức năng sinh thái - nhân văn của lãnh thổ.

2. Đột phá phương pháp luận so với các công trình quốc tế trước đây là gì? Luận án kết hợp đồng thời ba công cụ: (1) Bản đồ hóa cảnh quan GIS 1:50.000, (2) Ma trận Burkhard mở rộng thang điểm 0-100 với 31 chỉ thị DVCQ, và (3) Phân tích thống kê đa biến PCA kết hợp tương quan Spearman. Phương pháp này khắc phục nhược điểm phân tích đơn biến của Vincent et al. (2004) tại biển Irish và quy mô cục bộ của Damastuti & de Groot (2019) tại Indonesia.

3. Phát hiện gây bất ngờ nhất có số liệu thực nghiệm chứng minh là gì? Đó là sự xung đột trực diện giữa dịch vụ nuôi trồng thủy sản lồng bè (P6b) và dịch vụ lọc nước tự nhiên (S4, $r_s = -0,52$), chứng minh sự phát triển tự phát vượt sức tải tại Vịnh Xuân Đài đang trực tiếp phá hủy nền tảng tự làm sạch của cảnh quan vịnh; song song với tốc độ xói lở bờ biển cực đoan lên tới 12,48 m/năm tại xóm Rớ (cửa sông Đà Diễn).

4. Nghiên cứu có cung cấp quy trình tái lập (Replication Protocol) rõ ràng không? Có. Luận án cung cấp bộ tiêu chí phân loại cảnh quan chi tiết (Bảng 2.6), danh mục 31 chỉ thị DVCQ kèm mô tả chuẩn hóa (Phụ lục 2) và ma trận dữ liệu đánh giá chuyên gia, cho phép các nhà nghiên cứu khác áp dụng chính xác quy trình này tại bất kỳ dải ven biển nào tại Việt Nam.

5. Chương trình nghiên cứu 10 năm tới được vạch ra như thế nào? Tập trung vào 4 hướng: (1) Mô hình hóa động lực học dòng chảy bồi tích 3D, (2) Lượng hóa giá trị kinh tế tiền tệ DVCQ, (3) Ứng dụng AI/viễn thám siêu phổ giám sát sức khỏe rạn san hô, và (4) Hoạch định không gian biển liên vùng duyên hải Nam Trung Bộ.

Kết luận

1. Luận án đã giải quyết trọn vẹn mục tiêu xác lập cơ sở khoa học cho định hướng không gian sử dụng hợp lý tài nguyên và bảo vệ môi trường đới bờ biển tỉnh Phú Yên dựa trên tiếp cận cảnh quan và dịch vụ cảnh quan.
2. Xây dựng thành công hệ thống phân loại cảnh quan đới bờ gồm 01 hệ, 01 phụ hệ, 03 lớp, 04 phụ lớp, 04 kiểu, 18 hạng và 63 loại cảnh quan thuộc 06 tiểu vùng cảnh quan trên bản đồ tỷ lệ 1:50.000.
3. Lượng hóa thành công 31 chỉ thị dịch vụ cảnh quan (13 cung cấp, 12 điều tiết - duy trì, 06 văn hóa), xác định chính xác các điểm nóng mâu thuẫn đánh đổi (trade-offs) giữa nuôi trồng thủy sản và bảo tồn môi trường nước.
4. Xác lập luận cứ thực nghiệm về tai biến xói lở bờ biển (tối đa 12,48 m/năm tại xóm Rớ), đề xuất thiết lập 42 khu vực hành lang bảo vệ bờ biển.
5. Đề xuất phương án phân vùng không gian chức năng đới bờ tỉnh Phú Yên đến năm 2030, đồng bộ với quy hoạch cảng biển nước sâu Bãi Gốc (tàu 300.000 DWT), cảng Vũng Rô và Khu kinh tế Nam Phú Yên.
6. Mở ra hướng nghiên cứu liên ngành mới kết hợp Địa lý cảnh quan, Kinh tế sinh thái và Quy hoạch không gian biển (MSP), tạo tiền đề vững chắc cho việc quản trị biển xanh bền vững tại Việt Nam và khu vực.

Trích đoạn nội dung tài liệu

phần mở đầu, kết luận, tài liệu tham khảo và phụ lục, luận án được cấu trúc thành 3 chương: - Chương |. Cơ sở khoa hoc và phương pháp nghiên cứu; - Chương 2. Cảnh quan đới bờ biển tỉnh Phú Yên; - Chương 3. Đánh giá dịch vụ cảnh quan và định hướng không gian sử dụng hợp lý tài nguyên và bảo vệ môi trường đới bờ tỉnh Phú Yên.

CƠ SO KHOA HỌC VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU 1. Tông quan các công trình nghiên cứu có liên quan đên đê tài 1. Hướng nghiên cứu hoạch định không gian sử dụng hợp lý tài nguyên và bao vệ môi trường đới bờ biển Hầu hết các khu vực ven biển trên thế giới là khu vực đa dụng (multi-use), nơi diễn ra các hoạt động khác nhau của con người. Các khu vực ven biển thu hút nhiều cách sử dụng đôi khi chồng chéo lên nhau gây ra các tác động bắt lợi cho nhau (xung đột người sử dung) [66] hoặc tác động đến môi trường biển ven bờ (xung đột giữa người dùng và môi trường).

Quản lý xung đột giữa những người sử dụng tài nguyên ven biển và ngăn chặn thiệt hại về môi trường có thê đạt được qua Quy hoạch không gian trên phan đất liền và khu vực biển ven bờ. Trong thực tiễn, việc sử dụng hợp lý tài nguyên và bảo vệ môi trường thường được gắn kết trong quy hoạch không gian. Quy hoạch không gian bao trùm nhiều lĩnh vực: sử dụng đắt, tái tạo đô thị, vùng, giao thông, kinh tế. có ảnh hưởng đến sự phân bố các hoạt động theo không gian trong tương lai.

Nó nhằm mục đích hình thành khung tổ chức lãnh thé hợp lý hơn trong việc sử dụng tài nguyên, trong tâm đất đai và mối liên hệ giữa chúng, cân bằng nhu cầu phát triển với nhu cầu bảo vệ môi trường và đạt được các mục tiêu kinh tế và xã hội. Một loại quy hoạch khác - Quy hoạch bảo vệ môi trường hướng đến bảo đảm tối ưu trên lãnh thé với sự tái sản xuất xã hội của tat cả các lĩnh vực, các ngành trong vùng, thông qua hợp lý sử dụng không gian theo hướng phát triển bền vững [94]. Quan điểm của quy hoạch không gian nêu trên cũng được áp dụng trong quy hoạch không gian biên (QHKGB) nhằm đối phó với suy thoái môi trường của các khu vực biên [107]. Theo Ủy ban Hải dương học Liên Chính phủ của UNESCO [73]: “OHKGB là một quá trình phan tích và phân bồ các phan của không gian biển theo không gian ba chiêu cho các mục đích sử dụng cụ thể, để đạt được mục tiêu sinh thải, kinh tế và xã hội, thường được xác định thông qua tiến trình chính tri”.

QHKGB gan đây càng được quan tâm vi đã thúc day và hỗ trợ, giúp giải quyết các xung đột phức tạp ở vùng ven biên và biển trong chiến lược phát triển kinh tế biển [73, 74]. Đó là một quá trình dé cải thiện việc ra quyết định và tiếp cận dựa trên cảnh quan, HST nhằm quản lý các hoạt động của con người trong môi trường biển. Tại Việt Nam, Lê Đức An (2013) [1] đã nêu ra một số đặc điểm địa lý học của đới bờ biển, đồng thời định hướng một số vấn đề khai thác, sử dụng. Hướng sử dụng hợp lý tài nguyên và bảo vệ môi trường luôn đi song hành trong các quy hoạch môi trường hay quy hoạch bảo vệ môi trường ở quy mô cấp tỉnh [15] và cấp huyện [13].

Ở quy mô quốc gia, trong Chương trình KC 09/16-20, Trần Đức Thạnh và nnk. (2020) [40] đã thực hiện đề tài về Phương án quy hoạch không gian biển Vinh Bắc Bộ, trong đó đã phản ánh nội hàm của QHKGB là QHKG sử dụng tài nguyên biển theo các không gian khác nhau. Nguyễn Chu Hồi (2015) [10] đã xây dựng quy hoạch không gian biển cho thành phố Hải Phòng. Hướng tiếp cận cảnh quan trong sử dụng hợp lý tài nguyên đới bờ biển 1.

Các khái niệm, quan điểm về cảnh quan, cảnh quan biển và đới bờ biển - Cảnh quan: Cảnh quan (CQ) từ những ngày đầu tiên được hiểu với nghĩa là phong cảnh trong hội họa, kiến trúc, du lịch. Trong quá trình phát triển của xã hội, nhận thức của cảnh quan được hoàn thiện hơn dưới góc độ khoa học. Khi nghiên cứu tải nguyên thiên nhiên trên lục địa, CQ như một tổng hợp thé lãnh thé tự nhiên hay một địa hệ [18] được cấu tạo bởi các hợp phần tự nhiên (Đá mẹ, địa hình, khí hậu, thủy văn, thổ nhưỡng và sinh vật) tương tác với nhau bởi dòng vật chất và năng lượng. Các hợp phần thành tạo CQ tự nhiên này phù hợp với các vùng chưa hoặc it bi tác động của con người.

Từ giữa thế kỷ XX con người đã tác động mạnh vào thiên nhiên, làm cho thiên nhiên bị biến đối theo các cấp độ khác nhau. Lúc này nảy sinh khái niệm cảnh quan thiên nhiên bị biến đổi [18, 131] hay cảnh quan nhân sinh, và biến đồi rất mạnh, thành tạo các CQ mới với khía cạnh tích cực như năng suất cao, tác động tiêu cực ít nhất; cảnh quan này gọi là CQ văn hóa [18, 131, 132]. Các nhà địa lý nhấn mạnh rằng hoạt động của con người là yếu tố quyết định là biến đổi hoặc thành tạo CQ mới trên nền của CQ tự nhiên. - Cảnh quan biển: xuất hiện từ khoảng cuối thế kỷ XIX, thường được sử dụng bang các thuật ngữ như: cảnh quan biển - “marine landscape, seascape”, môi trường song của biên - “marine habitat”, sinh cảnh biến - “marine biotope”.

Thuật ngữ CQ biển được sử dụng chủ yếu khi phân kiểu CQ bằng cách sử dụng kết hợp các thành phan phi sinh vật và hữu cơ, các sinh cảnh khác được sử dụng đồng nghĩa khi phân chia môi trường sống của các quần xã sinh vật biển. Trong hướng dẫn kỹ thuật đánh giá đặc tính cảnh quan biển (SCA) của châu Âu, cảnh quan biển được (seascape) được định nghĩa là: “Một khu vực của biển, bờ biển và đất liền với những đặc điểm đặc trưng là hệ quả của tương tác của đất liên với biển, bởi các yếu tô tự nhiên và/hoặc con người” [105]. Tuyên bố chính sách biển của Vương quốc Anh ủng hộ định nghĩa này về cảnh quan biển và bồ sung tuyên bố chính sách: “Cảnh quan biển nên được hiểu với nghĩa cảnh quan gắn với bờ biển hoặc biển và các yếu tố môi trường biển xung quanh về các khía cạnh có mối quan hệ với nhau nhu văn hóa, lịch sử và khảo cổ”. Theo đó, cảnh quan biển bao ham cả khía cạnh tài nguyên cũng như đặc điểm đặc trưng của vùng biển [121].

Dưới quan điểm sinh thái cảnh quan biên, Pittman (2017) [109] định nghĩa “Cảnh quan biển (seascape) là không gian không đông nhất và động, có thể được phân định ở một phạm vi rộng về thời gian và không gian”. Hệ thong phân loại cảnh quan, đặc điểm cầu trúc cảnh quan đới bờ a) Phân loại và phân vùng cảnh quan trên dat liên Hiện nay, trường phái cảnh quan học Nga (Liên Xô cũ) và Việt Nam tồn tại 3 quan niệm về cảnh quan: 1. Quan niệm cảnh quan là khái niệm chung; 2. Quan niệm kiêu loại (phân kiểu); 3.

Quan niệm cá thé (phân vùng). Quan niệm cảnh chung được sử dụng ở nhiều lĩnh vực khác nhau, bao hàm cả trong phân loại và phân vùng cảnh quan. Phân loại đã được coi là vẫn đề cốt lõi của nghiên cứu cảnh quan kê từ đầu thế kỷ XX. Có hai hệ thống phân loại CQ ưu thế ở Liên Xô cũ: A.

Ixatsenko (1969, 1991) [19, 131] xây dựng theo hệ phân vị của các đơn vị đồng phụ thuộc gồm 8 cấp: kiểu, phụ kiểu, lớp, phụ lớp, loại, phụ loại và thể loại. Theo Nikolaev (2006) [132], hệ thống đơn vị phân loại gồm: thống, hệ, phụ hệ, bộ (được phân chia trong phạm vi xứ dia ly tự nhiên), lớp, phụ lớp, nhóm, kiểu, phụ kiểu, hạng, phụ hạng, loại, loại phụ (tr. Theo Công ước về cảnh quan Châu Âu [75]: "Đặc điểm cảnh quan là một biểu hiện từ sự kết hợp đặc biệt của các yếu tổ tự nhiên và văn hoá làm cho một nơi khác biệt với các nơi khác, tốt hơn hoặc tệ hơn". Các phương pháp đánh giá đặc điểm cảnh quan (LCA) được phát triển ở Anh và Pháp vào đầu những năm 1990 và đã trở thành hướng nghiên cứu cảnh quan quan trọng trên khắp lãnh thé châu Âu [63, 123].

Mục tiêu của chúng nhằm tích hợp các khía cạnh tự nhiên, văn hóa của cảnh quan và nhận thức của con người trong việc định hướng không gian phục vụ quy hoạch và phát triển. Phân tích toàn diện về phân loại cảnh quan ở Châu Âu [84] cho thấy sự khác biệt đáng ké giữa các hệ thống phân loại khác nhau được áp dụng cho các quốc gia Châu Âu. Một tập hợp các đặc tính cảnh quan, được chỉ ra trong việc thành lập bản đồ phân loại cảnh quan và đánh giá đặc điểm canh quan: (1) các yếu tố môi trường vô sinh và hữu sinh; (2) các vấn đề sinh thái cảnh quan; (3) các đặc tính về KT - XH - KT; (4) đặc tính lịch sử; (5) đặc tính mỹ học nhân văn; và (6) sự tham gia của các bên liên quan và chính sách. Nguyễn Cao Huan và nnk (2009) đã phân vùng cảnh quan lãnh thé Việt Nam — Lào (đất liền và biển ven bờ) [14].

b) Phân loại và phân vùng cảnh quan biển * Châu Au và Bắc Mỹ: đã chú trọng van đề phân kiéu/loai cảnh quan biển. Vincent et al. (2004) [124] đã công bố 3 nhóm loại cảnh quan biển với khái niệm được xác định như sau: - CO biển ven bờ như vịnh hep và cửa sông nơi đáy biên và khôi nước có mỗi liên kết chặt chẽ với nhau; cả đáy biển và lớp nước phía trên đều là thành phan của cảnh quan biển. - CO đáy biển (bao gom các đặc điểm địa hình và đặc điểm sinh thái đáy) xuất hiện cách xa bờ biển, tức là đáy biển của vùng biển mở; các cảnh quan biển bao gồm đáy biển và lớp nước tiếp xúc nền đáy.

- Cảnh quan khối nước (biển) của vùng biển mở, chang hạn như các khối nước hỗn hợp và phân tầng, các hệ thống front; các cảnh quan biển bao gồm khối nước phía trên của lớp nước tiếp xúc nền đáy. Khái niệm phân loại và lập bản đồ cảnh quan biên được đưa ra theo quan điểm về bảo tồn thiên nhiên biển của Canada [114]. Các tác giả đã áp dụng cảnh quan biển như một công cụ hỗ trợ lập kế hoạch mạng lưới các Khu bảo tồn (KBT) biển đại điện bảo vệ một số lượng nhất định các cảnh quan biển.