Chương 1 Tổng quan về chuyển đổi mục đích sử dụng đất của các nhà máy cũ trong khu vực nội thành Hà Nội 1. Thực trạng các NMC trong nội thành Hà Nội 1. Quá trình hình thành và phát triển của các nhà máy tại Hà Nội Từ thời kỳ phong kiến Việt Nam là một nước nông nghiệp. hoạt động thủ công nghiệp phát triển với những trung tâm giao lưu buôn bán Kinh Kỳ, Phố Hiến, Hội An nhưng vẫn không đủ mạnh để trở thành công nghiệp.
Sau năm 1945 khi miền Bắc được giải phóng, nước ta bước vào thời kỳ ổn định chính trị và khôi phục kinh tế. Nhiều nhà máy, hầm mỏ được khôi phục và xây mới, nghành công nghiệp bước đầu đã có những kết quả phát triển đáng kể. Đến năm 1960, số lượng các XN toàn miền Bắc là 809 xí nghiệp, 2760 hợp tác xã tiểu thủ công nghiệp thu hút 442163 lao động. Cơ cấu nền kinh tế nói chung và cơ cấu nội bộ nghành công nghiệp nói riêng đã có sự dịch chuyển nhất định.
Trong giai đoạn 1960 – 1965, các cơ sở công nghiệp có sẵn được mở rộng và phát triển. Nhiều trung tâm công nghiệp mới ra đời như Việt Trì, Thái Nguyên, Hòn Gai, Hải Phòng, Nam Định, Vinh và đặc biệt là Hà Nội – tâm điểm của công cuộc phát triển công nghiệp. Từ năm 1961, Hà Nội bước vào thực hiện kế hoạch 5 năm lần thứ nhất với nhiệm vụ bước đầu xây dựng cơ sở vật chất kỹ thuật của chủ nghĩa xã hội. Nhiều nhà máy, xí nghiệp lớn nhỏ được xây dựng.
Năm 1955, ở Hà Nội có 6 xí nghiệp quốc doanh Trung ương, 3 xí nghiệp quốc doanh địa phương. Đến năm 1965, ở Hà Nội đã có 79 xí nghiệp quốc doanh Trung ương, 55 xí nghiệp quốc doanh địa phương và 431 hợp tác xã thủ công nghiệp. Những khu công nghiệp mới được hình thành như: Thượng Đình, Yên Viên, Đông Anh… Về cơ cấu giá trị tổng sản lượng công nghiệp ở Hà Nội năm 1965, xí nghiệp quốc doanh Trung ương chiếm 14,09%, xí nghiệp quốc doanh địa phương chiếm 2,14% và tiểu thủ công nghiệp là 83,77%. Học viên thực hiện : KTS.Bùi Trung Hiếu 5 Định hướng CÐMÐSDÐ của các NMC trong nội thành Hà Nội Hình 1.1 : Tranh cổ động phát triển nền công nghiệp tại Hà Nội.
Chính trong thời gian này, mục tiêu phát triển công nghiệp được đặt lên hàng đầu cho nên phát sinh nhiều vấn đề bất cập trong công tác quy hoạch các NMCN. Việc mở rộng thành phố Hà Nội và xây dựng các NMCN tập trung thiếu quy hoạch, thiếu tầm nhìn xa, thiếu phương án hoạch định tổng thể cho tương lai đã để lại nhiều hậu quả xấu cho đến tận ngày nay về mặt phát triển kinh tế, quản lý đô thị và bảo vệ môi trường. Giai đoạn 1965-1975 là giai đoạn Hà Nội đương đầu với cuộc chiến tranh phá hoại của đế quốc Mỹ mà đỉnh cao là trận “Điện Biên Phủ trên không” cuối tháng 12 năm 1972. Công nghiệp Hà Nội chuyển từ thời bình sang thời chiến.
Người công nhân Hà Nội “Tay búa, tay súng”. Những trận địa phòng không được đặt trên tầng cao các Nhà máy Xà Phòng, Thuốc Lá, Bóng đèn Rạng Đông v. đã góp phần làm nên lưới lửa bủa vây máy bay Mỹ. Một số nhà máy, xí nghiệp phải sơ tán về vùng rừng núi để sản xuất, những xí nghiệp ở lại vẫn đêm ngày thay ca, bám máy.
Trong hoàn cảnh ác liệt ấy, Công nghiệp Hà Nội vẫn được bảo vệ, sản xuất vẫn được giữ vững và phát triển, cơ sở vật chất kỹ thuật lại được tăng cường mạnh mẽ phát triển thêm nhiều nhà máy mới như: Nhựa Hà Nội, Sơn Hà Nội, Kim Học viên thực hiện : KTS.Bùi Trung Hiếu 6 Định hướng CÐMÐSDÐ của các NMC trong nội thành Hà Nội khí Thăng Long, Đúc Mai Lâm, Điện khí Thống Nhất, Cơ khí Giải Phóng, Cơ khí Nam Hồng, Công nghiệp Hà Nội đã tạo ra được nhiều hàng hoá tiêu dùng thiết yếu, công cụ sản xuất để đảm bảo đời sống phục vụ sản xuất, cung cấp cho quốc phòng, ngoài ra còn giúp đỡ tích cực cho phát triển công nghiệp địa phương các tỉnh. Cũng cần phải nhắc lại trong hoàn cảnh chiến tranh ác liệt và thiếu thốn mọi thứ, những sản phẩm của công nghiệp Hà Nội lúc đó như : Nước chấm vi sinh, mỳ sợi, bột nhẹ, dép nhựa, giấy viết, cao su công nghiệp, đèn bão, ấm nhôm, nan hoa xe đạp, dây điện, máy hàn điện, máy kem, máy xát gạo, máy đập lúa. là những đóng góp có ý nghĩa rất quan trọng lúc bấy giờ. Sau ngày đất nước đã thống nhất (30-4-1975) công nghiệp Hà Nội bước sang một giai đoạn mới - Giai đoạn 10 năm (1976-1985) chặng đường đầu của thời kỳ quá độ với đầy khó khăn và thử thách.
Bên ngoài bị cắt viện trợ, bao vây kinh tế, chiến tranh biên giới v. bên trong bị phá hoại về kinh tế, vật tư, tiền vốn, năng lượng thiếu nghiêm trọng. Nhưng trong khó khăn phức tạp, công nghiệp Hà Nội càng thể hiện sự vững vàng với cách làm ăn mới, suy nghĩ mới, sáng tạo với quyết tâm tạo sức chuyển biến đi lên. Các hình thức liên hiệp sản xuất ra đời như Liên hiệp xe đạp, một số XN có điều kiện được sáp nhập lại như sáp nhập XN Giầy vải Hà Nội vào Thượng Đình.
Trong 4 năm đầu 1976-1978 Công nghiệp Thành phố cả Trung ương và địa phương đã có bước phát triển khá, về GTTSL năm 1978 tăng 23% so với năm 1975, một số sản phẩm mới được sản xuất để xuất khẩu như khăn mặt, màn tuyn. Từ năm 1981, các Xí nghiệp đã nắm bắt và quán triệt kịp thời tinh thần Nghị quyết hội nghị Trung ương lần thứ 6 khoá IV, khoá V và triển khai thực hiện các quyết định 25, 26 CP của Chính phủ. Công nghiệp Hà Nội đã có sự chuyển biến tích cực, chặn đứng sự giảm sút trong sản xuất. Tốc độ phát triển công nghiệp bình quân của các năm 1981-1983 tăng 10,5%, 1983-1985 tăng 12,7%, nhiều điển hình tiên tiến xuất hiện như : Nhà máy Chế tạo Công cụ số 1, Nhà máy Dụng cụ số 1, Nhà máy cao su Sao vàng, Bóng đèn Phích nước Rạng Đông, Điện cơ Thống Nhất, Nhà máy Dệt Minh Khai, Giầy Hà Nội, HTX Lao động Sao Mai, Đống Đa Học viên thực hiện : KTS.Bùi Trung Hiếu 7 Định hướng CÐMÐSDÐ của các NMC trong nội thành Hà Nội .v-v : một số sản phẩm cơ khí đã xuất khẩu như ; Xe đạp Vi Ha, Quạt điện, bếp dầu v-v.
Hai mươi lăm năm (1986-2004) dưới ánh sáng nghị quyết đại hội Đảng toàn quốc lần thứ VI với luồng gió “ Đổi mới” được coi là giai đoạn phát triển vừa có tính quy mô lẫn tính chiều sâu của Công nghiệp Thủ đô. Mọi tiềm lực được khơi dậy trước công cuộc đổi mới chấn hưng đất nước. Nếu trong thời bao cấp, nước chấm Vi sinh là biểu tượng, thì sang thời kỳ đổi mới, Bia Halida là biểu tượng (cũng ngay trên nền đất ấy). Xí nghiệp Điện tử Chùa Bộc thời bao cấp, thì nay được thay thế bởi một tổ hợp công nghiệp “Công ty điện tử HaNel” v.
Những ngọn cờ tiêu biểu của Công nghiệp Thủ Đô đã gắn chặt với thương hiệu nổi tiếng như: May 10, Cao su sao vàng, Bóng đèn phích nước Rạng đông, điện tử HaNel, Khoá Việt Tiệp, Kim khí Thăng Long, Điện cơ Thống Nhất, Bia Halida, Cơ khí Mai Động, May 10, May Thăng Long, Giầy vải Thượng Đình v. Có thể nói giai đoạn này, Công nghiệp Hà Nội đã thực hiện thành công bước đi ban đầu chiến lược Công nghiệp hoá, hiện đại hoá Thủ đô. Xuất phát từ yêu cầu phát triển kinh tế xã hội trong thời kỳ đổi mới, từ năm 1990, Hà Nội đã hợp tác với các tổ chức quốc tế và công ty nước ngoài nghiên cứu quy hoạch, lập dự án xây dựng các khu CN mới như: Khu CN Sài Đồng-gia Lâm, Khu CN Đông Anh, Khu CN Nam, Bắc Thăng Long, khu CN tập trung Sóc Sơn-Nội Bài. Từ 2004 đến nay thành phố Hà Nội chuyển mình dữ dội, các khu đô thị lớn thi nhau mọc lên cùng với việc mở rộng địa giới hành chính của thành phố, Hà Nội phát triển nhanh về lượng và chất.
Các NMC được hình thành tại Hà Nội từ những năm đầu của công cuộc phát triển công nghiệp hiện đại hóa đất nước giờ đây đã không còn phù hợp với vị trí địa lý của nó nữa. Đại đa số các NMC đều nằm giữa các khu dân cư đông đúc gây ô nhiễm môi trường, ảnh hưởng xấu đến hạ tầng đô thị và cuộc sống của người dân trong khu vực. Việc cải tạo NMC để hạn chế ô nhiễm môi trường hoặc di rời và chuyển đổi mục đích sử dụng các NMC là một trong những việc hết sức cần thiết trong công cuộc xây dựng Hà Nội thành một Thủ đô văn minh, hiện đại. Học viên thực hiện : KTS.Bùi Trung Hiếu 8 Định hướng CÐMÐSDÐ của các NMC trong nội thành Hà Nội 1.
Vị trí các NMC trong nội thành Hà Nội hiện nay. Các NMC trong nội thành Hà Nội được bố trí theo trục như sau: Theo đường quốc lộ 1 phía nam: Đuôi Cá, Pháp Vân, Văn Điển, Thường Tín. Theo đường 6: Thượng Đình, Hà Đông, Xuân Mai, Hòa Lạc. Theo đường 32: Mai dịch, Sơn Tây.
Và một số các NMC nằm phân tán tại 4 quận Hoàn Kiếm, Ba Đình, Đống Đa, Hai Bà Trưng.Cụm công nghiệp Cầu Bươu.Cụm công nghiệp Nghĩa Đô – Cầu Diễn.Cụm công nghiệp Chèm.Cụm công nghiệp Đông Anh.Cụm công nghiệp Đức Giang - Gia Lâm - Yên Viên.Cụm công nghiệp Minh Khai - Vĩnh Tuy.Cụm công nghiệp Thượng Đình.Cụm công nghiệp Trương Định – Giáp Bát.Cụm công nghiệp Pháp Vân – Văn Điển.2 : Vị trí các cụm NMC tại Hà Nội. Học viên thực hiện : KTS.Bùi Trung Hiếu 9 Định hướng CÐMÐSDÐ của các NMC trong nội thành Hà Nội Bảng 1. Hệ thống các NMC đang hoạt động trong nội thành Hà Nội theo vị trí địa giới hành chính.