MỞ ĐẦU 1. Lý do chọn đề tài Trong những năm gần đây, tình hình tệ nạn ma túy đã và đang trở thành hiểm họa lớn của toàn nhân loại. Ít có quốc gia, dân tộc nào tránh khỏi những vòng xoáy ảnh hưởng do tệ nạn ma túy gây ra cả về kinh tế, chính trị, văn hóa và đặc biệt là làm suy thoái đạo đức, nhân cách của con người. Nghiêm trọng hơn ma túy là tác nhân chủ yếu thúc đẩy căn bệnh thế kỷ HIV/AIDS phát triển.
Hiện nay trên thế giới có 255 triệu người sử dụng ma túy, trong đó 183 người sử dụng cần sa, 35 triệu người sử dụng chất dạng thuốc phiện, 22 triệu người sử dụng Ectasy, 17 triệu người sử dụng Cocain, 37 triệu người sử dụng ma túy Amphetaminam (ATS) chiếm 15% tổng số người sử dụng ma túy [8]. Tại Việt Nam tính đến tháng 12 năm 2017 cả nước có 222.582 người nghiện ma túy có hồ sơ quản lý (tăng 11.831 người so với cùng kỳ năm 2016); trong đó số người được điều trị, cai nghiện 112.588 người (13,5% người trong cơ sở cai nghiện), trên 67,5% người đang sinh sống ngoài xã hội; 19% người đang trong trại tạm giam, tạm giữ, cơ sở giáo dục, trường giáo dưỡng. Trong khi khoảng 50% người nghiện vẫn sử dụng Heroin thì ở nhiều địa phương 85-90% số người nghiện chỉ sử dụng các loại ma túy tổng hợp nhóm ATS [1]. Riêng tỉnh Bỉnh Phước trong 6 tháng đầu năm 2018, số người nghiện ma túy trên địa bàn tỉnh là 1.
So với cùng kỳ năm 2017 tăng 208 người nghiện. Trong đó chỉ có 148 người đang được quản lý trong trại tạm giam, nhà tạm giữ; 223 người đang cai nghiện tại cơ sở cai nghiện và có tới 1.211 người nghiện ma túy đang sống tự do ngoài xã hội theo số liệu từ Công an tỉnh. Tỉ lệ người sử dụng ma túy ngày càng gia tăng cùng với những hậu quả của nó để lại không chỉ tổn thất về kinh tế mà còn tổn thất về dân số trở thành gánh nặng cho xã hội. Nghiện ma túy có thể gián tiếp hay trực tiếp ảnh hưởng đến sức khỏe của con người.
Hiện nay nhóm người nghiện chích ma túy chiếm tỷ lệ lớn nhất trong số người nhiễm HIV tại Việt Nam 37,4% và số người tử vong do sốc quá liều khoảng 1. Ngoài ra, khoảng 50% người nghiện đã có các vấn đề về 4 sức khỏe tâm thần và thể chất, 38% đã có tiền án hoặc tiền sự. Với tốc độ gia tăng số người nghiện hàng năm như hiện nay thì ước tính đến năm 2020 cả nước sẽ có khoảng 250.000 người nghiện ma túy, trong đó nghiện Heroin 150.000 người và nghiện ma túy tổng hợp là 100. Bên cạnh đó nghiện ma túy còn là tác nhân chủ yếu làm thanh niên vi phạm pháp luật.
Tỷ lệ vi phạm pháp luật trong thanh niên nghiện ma túy khoảng 50% và gấp hơn 100 lần so với nhóm thanh niên không nghiện. Tỷ lệ phạm nhân phạm tội về ma túy trong các trại giam, trại tạm giam, nhà tạm giữ là hơn 41% [1]; không chỉ gia tăng tỉ lệ phạm pháp mà số người sử dụng ma túy tổng hợp còn rối loại tâm thần, rối loạn hành vi gây ảnh hưởng nghiêm trọng đến trật tự an toàn xã hội. Để đấu tranh với hiểm hoạ này, Đảng và Nhà nước ta đã đưa ra nhiều biện pháp điều trị cũng như phương pháp can thiệp tuy nhiên kết quả mang lại không cao. Biện pháp cai nghiện tập trung tại các cơ sở Trung tâm Chữa bệnh – Giáo dục – Lao động xã hội với những phương pháp trị liệu cắt cơn giải độc, trị liệu tâm lý, trị liệu xã hội thì tỷ lệ tái nghiện của người sử dụng ma túy trong 1 – 2 năm đầu hơn 90% [1].
Biện pháp cai nghiện tại gia đình và cộng đồng thì gặp nhiều khó khăn, số người được cai nghiện giảm dần, nguyên nhân cơ bản do người nghiện và gia đình người nghiện ma túy không tự khai báo và đăng ký cai nghiện, không hợp tác cai nghiện; cán bộ tổ công tác cai nghiện, tình nguyện viên chủ yếu là kiêm nhiệm, chưa chuyên nghiệp, chưa được đào tạo bài bản; cấp ủy, chính quyền cơ sở chưa quyết liệt triển khai và không có kinh phí để thực hiện. Trước những khó khăn đó, Nhà nước đã có nhiều điều chỉnh và thay đổi, linh động trong các hướng tiếp cận mới nhằm cải thiện và phát triển công tác điều trị nghiện. Nếu trước đây, điều trị nghiện tập trung chủ yếu vào hướng tiếp cận liên quan đến tư pháp (bắt giam đối tượng nghiện) thì sau này, khi nghiện ma túy được xem là bệnh mãn tính do rối loạn của não bộ, điều trị nghiện là quá trình lâu dài bao gồm tổng thể các can thiệp hỗ trợ về tâm lý, y tế, xã hội làm thay đổi nhận thức, hành vi nhằm giảm tác hại và giảm tình trạng sử dụng ma túy trái phép, việc điều trị nghiện đi sát hơn với hướng tiếp cận y tế. Bên cạnh đó, những hướng tiếp cận mới 5 như điều trị Methadone hay lồng ghép công tác điều trị hỗ trợ về mặt tâm lý và xã hội cũng bắt đầu được phát triển.
Trong đó, đặc biệt đáng chú ý là hướng tiếp cận kết hợp công tác xã hội qua Đề án đổi mới công tác cai nghiện ma túy ở Việt Nam đến năm 2020 [29]. Công tác xã hội là một nghề giúp cá nhân và nhóm cải thiện chức năng xã hội phục vụ và nâng cao đời sống của người yếu thế. Nhân viên công tác xã hội với các vai trò người giáo dục, người đánh giá, vai trò người tư vấn, vai trò kết nối trợ giúp người nghiện ma túy tái hòa nhập cộng đồng. Đây là những vai trò cơ bản quyết định trực tiếp đến việc trợ giúp học viên tái hòa nhập cộng đồng vượt qua những rào cản, khó khăn trong cuộc sống.
Tuy nhiên hiện nay hướng tiếp cận công tác xã hội là hướng mới trong điều trị tại Việt Nam. Thực tế hiện nay tại cơ sở điều trị cai nghiện tập trung ở Bình Phước công tác quản lý chăm sóc, điều trị bệnh cũng như kết nối các dịch vụ hỗ trợ người nghiện chuẩn bị tái hòa nhập cộng đồng còn nhiều hạn chế trong khi đây là một bước rất quan trọng để giúp người nghiện khi trở về cộng đồng có được các kỹ năng phòng chống tái nghiện cũng như những dịch vụ hỗ trợ về chăm sóc sức khỏe, tư vấn tâm lý, hỗ trợ đào tạo nghề và việc làm. Trong ba năm trở lại đây số lượng người sử dụng ma túy tái nghiện trở lại cai nghiện tại Trung tâm là 162 lượt học viên cho thấy bên cạnh công tác cai nghiện thì công tác tái hòa nhập cộng đồng cho NNMT đang là một vấn đề cần quan tâm lo lắng cũng như có hướng giải quyết để hiệu quả cai nghiện bền vững. Trong khi đó nghề công tác xã hội còn rất mới, ứng dụng trong điều trị nghiện tái hòa nhập cộng đồng còn ít nghiên cứu về hiệu quả và giải pháp.
Đặc biệt tại Bình Phước chưa có đề tài nghiên cứu cụ thể cho thấy thực trạng hỗ trợ dịch vụ cho người nghiện tái hòa nhập cộng đồng tại Bình Phước nói chung và Trung tâm Chữa bệnh – Giáo dục – Lao động xã hội trên địa bàn tỉnh nói riêng. Việc nghiên cứu phương pháp can thiệp và tính hiệu quả của phương pháp can thiệp là cần thiết cho việc cải thiện và phát triển chương trình cai nghiện trong cơ sở tập trung hiện nay. 6 Chính vì những lý do trên, tác giả thực hiện đề tài nghiên cứu “Dịch vụ hỗ trợ cho người nghiện tái hòa nhập cộng đồng tại Trung tâm Chữa bệnh – Giáo dục – Lao động xã hội tại tỉnh Bình Phước” nhằm mang đến cái nhìn bao quát hơn về những khó khăn, thuận lợi cũng như mong muốn, nhu cầu của học viên về tái hòa nhập cộng đồng, thực trạng dịch vụ hỗ trợ cho học viên cai nghiện hòa nhập cộng đồng và làm cơ sở cho việc xây dựng một phương pháp, mô hình cai nghiện mới mang tính hiệu quả và bền vững. Tổng quan nghiên cứu Số lượng người sử dụng ma túy ngày càng gia tăng hậu quả để lại sau những cảm giác khoái cảm là gia đình tan nát, suy thoái phẩm chất con người, tệ nạn xã hội và tội phạm do ma túy ngày càng tăng gây tổn thất cả về mặt kinh tế và xã hội.
Chính vì vậy cuộc chiến chống tệ nạn ma túy đã có từ lâu đời và nhiều thế kỷ. Trên thế giới Tác giả đã tìm hiểu và tham khảo các các tài liệu nước ngoài về dịch vụ hỗ trợ hòa nhập cộng đồng cho người nghiện chất, vai trò nhân viên công tác xã hội trong điều trị nghiện làm bước đệm trong hoạt động hỗ trợ cho người nghiện ma túy tái hòa nhập cộng đồng. Nghiên cứu “An Exploration of Community Reentry Needs and Services for Prisoners: A Focus on Care to Limit Return to High-Risk Behavior” của tác giả James B. Luther và đồng sự (2010) [35] một nghiên cứu định tính về nhu cầu và dịch vụ tái hòa nhập cộng đồng cho tù nhân bao gồm người nghiện.
Qua nghiên cứu cho thấy tình trạng thiếu hụt các kế hoạch tái hòa nhập cộng đồng dành cho người tù sau cai nghiện (những nhu cầu cơ bản như nhà ở, việc làm đều không được chuẩn bị hay đáp ứng đã tái phạm tội và có các hành vi nguy cơ cao, thậm chí là quan hệ tình dụng để sử dụng thuốc. Từ kết quả nghiên cứu đã cho tác giả kiến thức và bối cảnh cho nghiên cứu dịch vụ hỗ trợ cho NNMT tái hòa nhập cộng đồng của tác giả. 7 Trong nghiên cứu “Community Reentry: Perceptions of People with Substance Use Problems Returning Home from New York City Jails” của Juliana van Olphen [36] về nhận thức của người nghiện sau khi ra tù tại New York đã chỉ ra một số chính sách liên quan đến việc điều chỉnh hành vi, thu nhập, nhà ở và điều trị có thể ảnh hưởng tiêu cực để việc tái hòa nhập cộng đồng thành công của người bị bắt giữ do sử dụng chất. Nhiều người nghiện cho biết họ không được chuẩn bị tốt trước khi ra trại.
Khi được thả, họ đối mặt với vô số trở ngại để có cuộc sống khỏe mạnh và lành mạnh tại cộng đồng. Qua nghiên cứu hỗ giúp tác giả về lý luận các chính sách liên quan đến NNMT có ảnh hưởng lớn đến việc tái hòa nhập cộng đồng của người nghiện, khẳng định việc cung cấp các dịch vụ hỗ trợ cho người nghiện trước khi về cộng đồng là quan trọng và cần thiết.