CHƯƠNG 1 LÀNG LƯƠNG XÁ VÀ DI TÍCH NHÀ THỜ DANH NHÂN ĐẶNG TIẾN ĐÔNG 1. Tổng quan về làng Lương Xá 1. Vị trí địa lý và điều kiện tự nhiên Lương Xá là một ngôi làng nhỏ nằm bên bờ sông Đáy thuộc xã Lam Điền, huyện Chương Mỹ, Hà Nội. Trong lịch sử, đất Chương Mỹ thời kỳ đầu dựng nước thuộc quận Giao Chỉ, vào thời Lý, Trần thuộc châu Quốc Oai, sau là lộ Quốc Oai và lộ Ứng Thiên.
Thời Lê thế kỷ 15, Chương Mỹ là một phần của huyện Chương Đức, phủ Ứng Thiên, đạo Sơn Nam. Lương Xá là một địa danh cổ, Xã Lương Xá hợp với 8 tổng, xã khác gồm Chúc Sơn, Quảng Bị, Bài Trượng, Văn La, Hoàng Xá, Viên Nội, Bột Xuyên và Tuy Lai tạo nên huyện Chương Đức ở thời Lê. Đến năm Đồng Khánh thứ 3 (1888) huyện Chương Mỹ được thành lập do sáp nhập các tổng của huyện Chương Đức ( tỉnh Hà Nội) và huyện Mỹ Lương (tỉnh Sơn Tây), Lương Xá là địa danh hành chính cấp xã của huyện Chương Đức xưa, sau là Chương Mỹ. Sau cách mạng tháng Tám năm 1945, đơn vị tổng, phủ bị bãi bỏ, Lương Xá đổi thành một thôn thuộc xã Lam Điền, huyện Chương Mỹ, tỉnh Hà Đông.
Năm 1965, quận Hà Đông hợp nhất với thị xã Sơn Tây thành tỉnh Hà Tây. Năm 1976, 2 tỉnh Hà Tây và Hòa Bình hợp nhất lại với nhau thành Hà Sơn Bình Nguyễn Thị Lệ Hằng Lớp: Bảo tàng 27B Khóa luận tốt nghiệp 11 Năm 1991, tại kỳ họp thứ 9, quốc hội khóa VIII đã quyết định tách tỉnh Hà Sơn Bình thành hai tỉnh Hà Tây và Hòa Bình, huyện Chương Mỹ trở lại thuộc tỉnh Hà Tây. Năm 2008, Quốc hội đã sát nhập toàn bộ địa giới hành chính Hà Tây về Hà Nội, từ đó Chương Mỹ trở thành một huyện ngoại thành của Thủ đô. Về địa giới hành chính thôn Lương Xá, phía Đông giáp sông Đáy và thôn Đại Từ, phía Tây giáp xã Hợp Đồng, phía Nam giáp thôn Bài Trượng thuộc xã Hoàng Diệu, phía Bắc giáp thôn Duyên Ứng.
Thôn Lương Xá nằm dọc theo hai bên bờ sông Đáy, từ quận Hà Đông theo Quốc lộ 6 đi qua địa giới các xã Ngọc Sơn, Thụy Hương, đến ngã ba dốc Ninh rẽ trái men theo hữu ngạn đê sông Đáy đi về ngã ba Thá khoảng 6 km, qua đường liên xã Lam Điền, Thụy Hương, Hoàng Diệu. Từ đây đi tiếp qua trung tâm xã Lam Điền chừng 1 km là đến thôn Lương Xá. Đời sống dân cư, kinh tế 1. Dân cư Bằng tư liệu hồi cố, chúng ta được biết làng Lương Xá xưa kia là dải đất hoang, đầm lầy, nằm dọc con sông Bồ Đề.
Tổ tiên người Lương Xá từ các vùng lân cận đến đây khai phá đất đai, sinh cơ lập nghiệp lấy tên là làng Mạc Xá, sau đổi là xã Lương Xá - tổng Lương Xá - phủ Ứng Thiên - huyện Chương Đức - tỉnh Hà Đông (nay là làng Lương Xá - xã Lam Điền - huyện Chương Mỹ - Hà nội ). Lương Xá nổi tiếng là mảnh đất văn chương, người Lương Xá tự hào vì trong thôn có nhiều người thi cử đỗ đạt cao, nhiều người đỗ đại khoa, làm quan to trong các triều đại. Theo tài liệu truyền lại, xưa kia làng có tới 18 quận công và 12 tiến sĩ. Nguyễn Thị Lệ Hằng Lớp: Bảo tàng 27B Khóa luận tốt nghiệp 12 Trong tổng số 12 dòng họ của làng, thì có 9 dòng họ lớn có nhiều người đỗ đạt, có nhiều đóng góp cho sự phát triển của làng.
Đó là các dòng họ: Đặng, Nguyễn (Văn), Lê, Trịnh, Nguyễn (Đắc), Hoàng, Nguyễn (Đình), Nguyễn (Viết), Nguyễn (Hữu). Hiện nay cả làng có 520 hộ gia đình, với 2.510 khẩu, phần lớn nhân lực trẻ, dồi dào, có thể khai thác tốt để phát triển kinh tế nông nghiệp và các ngành nghề khác trên địa bàn làng xã cũng như mở rộng ra thành phố và các tỉnh lân cận. Kinh tế * Nông nghiệp Làng Lương Xá với tổng diện tích đất tự nhiên là 2.000 m2 là đất nông nghiệp trồng lúa, một số cây hoa màu và rau thương phẩm. Vùng bãi bồi phía ngoài đê gần 400 mẫu, do được phù sa sông Đáy bồi đắp nên đất đai khá màu mỡ.
Người dân chủ yếu trồng rau màu như: ngô, khoai, sắn,… và các loại cây công nghiệp, cây ăn quả như: dâu tằm, mía, vải,… cung cấp một nguồn nguyên liệu đồi dào cho các nhà máy. Vùng đất phía trong có diện tích gần 900 mẫu sản xuất chủ yếu là cây lúa nhưng rất khó khăn vì đây là vùng đất trũng, đất đai bị ngập úng do mùa mưa, nước lũ, nước sông Đáy chảy dồn về. Dưới thời thực dân phong kiến, đồng ruộng không được cải tạo, hệ thống thủy lợi hầu như không có, sản xuất phụ thuộc vào thiên nhiên. Nhưng đến nay, do được sự quan tâm của Đảng và Nhà nước, việc áp dụng khoa học công nghệ vào sản xuất nông nghiệp đã được thực hiện nên đời sống dân cư đã khá hơn trước, năng suất nông nghiệp cũng tăng cao.
Ngoài ra, thôn Lương Xá còn có mấy chục mẫu ao, hồ, đầm trước kia bỏ hoang cỏ mọc, bèo tây phủ kín, nhưng nay đã được xã chia lại cho từng hộ để tiến hành nuôi trồng thủy sản tăng thêm thu nhập cho người dân. Nguyễn Thị Lệ Hằng Lớp: Bảo tàng 27B Khóa luận tốt nghiệp 13 * Tiểu thủ công nghiệp Đến nay song song với phát triển nông nghiệp, thôn Lương Xá còn có một số ngành nghề tiểu thủ công nghiệp được phát triển song song như nghề mộc, mây tre đan, và các dịch vụ khác được phát huy. Tuy nhiên, tất cả mới chỉ dừng ở mức tự phát nhỏ lẻ, phân tán theo kiểu kinh tế hộ cá thể. Trong đó, khoảng 100 hộ làm mây tre đan, 15-20 hộ làm thợ mộc, thợ nề.
Theo số liệu của Ủy ban nhân dân xã Lam Điền tính đến năm 2008, Lương Xá đạt được tốc độ tăng trưởng kinh tế khoảng 14%, trong thôn không có nhà tranh tre dột nát, không có hộ đói, tỷ lệ hộ nghèo khoảng 6,2%, bình quân thu nhập đầu người là 8. * Thương nghiệp Ngày nay, cùng với nông nghiệp và tiểu thủ công nghiệp, thương nghiệp và dịch vụ làng Lương Xá cũng rất phát triển. Ngoài chợ đựợc cải tạo, nâng cấp, thu hút nhiều hộ kinh doanh, toàn xã Lam Điền còn có trên hàng trăn hộ mở cửa hàng dịch cụ về lương thực, các sản phẩm chăn nuôi, tạp hoá,vật liệu nông nghiệp, vật liệu xây dựng,… Sự phát triển của sản xuất nông nghiệp, ngành nghề và dịch vụ đã tạo ra diện mạo mới về kinh tế, cải thiện căn bản đời sống của nhân dân trong làng. Đời sống văn hoá và truyền thống cách mạng * Truyền thống khoa bảng Lam Điền nói chung và Lương Xá nói riêng còn tự hào là nơi sinh ra và nuôi dưỡng nhiều nhân tài, đóng góp xứng đáng vào lịch sử dân tộc như: Bùi Hiện (thôn Lam Điền) đỗ Đệ Tam Giáp đồng tiến sĩ xuất thân khoa Nhâm Tuất, niên hiệu Đại Bảo 3 (1442) đời Lê Thái Tông, được cử đi sứ nhà Minh (1426) làm quan đến chức Thị Lang.
Nguyễn Thị Lệ Hằng Lớp: Bảo tàng 27B Khóa luận tốt nghiệp 14 Bùi Phúc (thôn Lam Điền) đỗ Đệ Nhị Giáp tiến sĩ xuất thân khoa Mậu Thìn (1448) đời Lê Nhân Tông. Làm quan đến chức Quốc sử Viện đồng tu sử. Hoàng (Trần) Nghĩa Phú (1480-?) nguyên quán thôn Lương Xá sau chuyển ra thôn Đa Sĩ (xã Kiến Hưng – Hà Đông) đỗ Đệ nhất giáp tiến sĩ cập đệ đệ nhất danh (Trạng Nguyên) khoa Tân Mùi (1511) đời Lê Tương Dực, làm quan Tham tri chính sự kiêm đô ngự sử. Hoàng Du (1512-?) nguyên quán thôn Lương Xá, đỗ Hoàng Giáp khoa Nhâm Thìn (1532) đời Mạc Đăng Doanh, làm quan tới chức Binh bộ Thị Lang.
Hoàng Tế Mỹ (?-?) nguyên quán thôn Lương Xá đỗ Đệ tam giáp đồng tiến sĩ xuất thân khoa Mậu Tuất (1538) đời Mạc Đăng Doanh làm quan tới chức Thừa chính Sứ. Cấn Văn Nhạ (1566 - ?), người thôn Lương Xá đỗ đệ tam giáp đồng Tiến sĩ xuất thân khoa Giáp Thìn (1604) đời Lê Kính Tông. Trần Khắc Minh (1453 - ?) nguyên quán thôn Lương Xá đỗ đệ tam giáp đồng Tiến sĩ xuất thân khoa Giáp Thìn (1484) đời Lê Thánh Tông làm quan tới chức Lễ bộ thượng thư kiêm Đông các đại học sĩ, tức Lương nhân hầu. Và đặc biệt là Đặng Đình Tướng (1649-1735) người thôn Lương Xá đỗ Đệ Tam Giáp đồng tiến sĩ khoa Canh Tuất (1670) đời Lê Huyền Tông.
Từng giữ nhiều chức vụ quan trọng trong triều đình nhà Lê: Đại Tư Mã, Chưởng Phủ Sử, Đại Tư Đồ tước ứng quận công. Ngoài ra còn có nhiều vị danh sĩ đỗ đạt khác mà trong khuôn khổ bài viết hạn hẹp tôi không thể nêu hết. Họ Đặng là một trong những dòng họ lớn có nhiều người đỗ đạt làm quan. Thời phong kiến có nhiều người làm quan to trong triều, thời vua Lê chúa Trịnh, họ Đặng có tới 18 quận công 12 bà chúa ở trong cung làm vinh hiển cả quê hương.
Đến thế hệ thứ 9 dòng họ Đặng có một vị danh tướng là Đặng Tiến Đông - chức Đại đô đốc (đô đốc Long) tước Đông Lĩnh Hầu, chi giáp nhất thống lĩnh 2 đạo quân Vũ Thắng - Thiên Hương bên cạnh vua Quang Trung làm nên chiến thắng Đống Đa lịch sử. Nguyễn Thị Lệ Hằng Lớp: Bảo tàng 27B Khóa luận tốt nghiệp 15 * Tôn giáo, tín ngưỡng Với truyền thống văn hóa của mình, xã Lam Điền nói chung và làng Lương Xá nói riêng cũng có đình, đền, chùa,…đặc sắc biểu thị sức sống mãnh liệt của cộng đồng làng xã Việt Nam, tinh thần tôn trọng, thờ phụng tổ tiên người có công với nước, đồng thời thể hiện trí óc thông minh, bàn tay khéo léo của người dân địa phương. - Phật giáo Trước khi có đạo công giáo được truyền bá vào và trở thành một bộ phận của tôn giáo trong làng, thì đại bộ phận cộng đồng dân cư thôn Lương Xá đều theo đạo Phật nên ở nơi đây ta có thể tìm thấy những công trình kiến trúc phật giáo mà tiêu biểu là chùa Thủy Lâm. Nơi đây đã trở thành một trung tâm sinh hoạt tôn giáo, là nơi để mọi người đến cầu cúng những điều an lành, hạnh phúc cho cuộc sống, là nơi để họ có thể trút bỏ những phiền não, bộn bề của trần tục để đến với không gian tĩnh lặng, yên bình, thư thái của Phật pháp.
- Nho giáo Sự đề cao việc học, tôn vinh người thầy, coi trọng bậc hiền tài đã tạo nên một truyền thống văn hóa tốt đẹp hàng nghìn năm ở Việt Nam.