Chương 1 TỔNG QUAN VỀ VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU 1. Cơ sở lý luận về sử dụng đất nông nghiệp bền vững 1. Đất và sử dụng đất nông nghiệp 1. Đất, vai trò và chức năng của đất Tài nguyên đất được hình thành dưới tác động của các yếu tố tự nhiên và hoạt động tích cực của con người, có ý nghĩa rất lớn và toàn diện trong cuộc sống loài người cũng như phát triển xã hội.
Về mặt thuật ngữ, có rất nhiều “khái niệm hay quan điểm” về tài nguyên đất và vai trò, ý nghĩa của nó đối với cuộc sống xã hội loài người. Nhìn từ góc độ thổ nhưỡng học (Nguyễn Mười và cs., 2000) nguồn gốc ban đầu của đất (soil) là từ các loại đá mẹ nằm trong thiên nhiên lâu đời bị phá hủy dần dần dưới tác động của các yếu tố lý học, hóa học và sinh học. Theo Vi-li-am (dẫn theo Nguyễn Ngọc Bình, 2007) thì đất là một lớp vật thể tơi xốp trên bề mặt của hành tinh chúng ta, mà thực vật có thể sinh trưởng được; đồng thời, các tác giả cũng đều cho rằng đất là một thể tự nhiên, được hình thành lâu đời, do các kết quả tác động tổng hợp của 5 yếu tố: đá mẹ, sinh vật, khí hậu, địa hình và thời gian (tuổi). Về quan điểm sinh thái và môi trường (Lê Văn Khoa, 2000) đất là một vật thể sống, một “vật mang” của các hệ sinh thái tồn tại trên trái đất, con người tác động vào đất cũng chính là tác động vào các hệ sinh thái mà đất “mang” trên mình nó.
Cùng quan điểm, Vũ Thị Bình (2003), cho rằng đất là tài nguyên không tái tạo, là vật mang của hệ sinh thái. Đất là thành phần của môi trường thiên nhiên, của sinh quyển và có mối quan hệ mật thiết với các tài nguyên thiên nhiên khác (như nước, thực vật,.) (Blume et al. Theo Vũ Thị Bình (2003), đất đai là một vùng đất có ranh giới, có vị trí cụ thể và có các thuộc tính tổng hợp của các yếu tố tự nhiên, kinh tế, xã hội như thổ nhưỡng, khí hậu, địa hình, địa mạo, địa chất, thuỷ văn, thực vật, động vật và hoạt 4 động sản xuất của con người. Nguyễn Đức Minh (1994), cho biết đất đai là một diện tích cụ thể của bề mặt trái đất, bao gồm tất cả các cấu thành của môi trường sinh thái ngay trên và dưới bề mặt đó bao gồm khí hậu bề mặt, thổ nhưỡng, dạng địa hình, mặt nước (sông, hồ, đầm, lầy.), các lớp trầm tích sát bề mặt cùng với nước ngầm và khoáng sản trong lòng đất, quần thể thực vật và động vật, trạng thái định cư của con người, những kết quả của con người trong quá khứ và hiện tại để lại (san nền, hồ chứa hay đường xá, nhà cửa.
Từ những nhận định nêu trên có thể khẳng định: Đất đai là tài nguyên không tái tạo, là một trong những yếu tố cấu thành của hệ sinh thái trái đất, là “vật mang” của nhiều hệ sinh thái khác - “ngôi nhà chung” của mọi sinh vật sinh sống và có mối quan hệ mật thiết với các tài nguyên thiên nhiên khác, không chỉ là tư liệu sản xuất nông lâm nghiệp chủ yếu mà còn là địa bàn lãnh thổ để phân bố các ngành kinh tế quốc dân, nơi cư trú, sinh hoạt của con người, góp phần duy trì và làm cho sự sống của con người thêm thịnh vượng. Giá trị của tài nguyên thiên nhiên, trong đó có đất, được khẳng định trong toàn bộ quá trình phát triển lực lượng sản xuất và sản xuất của cải vật chất. Theo Các Mác: Công nhân không thể tạo ra được cái gì khi thiếu thiên nhiên, thiếu thế giới cảm nhận bên ngoài. Đây chỉ là phương tiện mà công nhân thực hiện lao động của mình, triển khai hoạt động, nhờ đó lao động sẽ sản xuất ra sản phẩm (Kinh tế học chính trị Mác-Lênin, 2001).
Trong các nghiên cứu của Võ Tử Can (2004), Đoàn Công Quỳ (2006) và một số người khác, các tác giả đều có đồng quan điểm với nghiên cứu đúc kết “Lao động chỉ là cha, còn đất là mẹ sinh sản ra mọi của cải vật chất” hay theo Phan Huy Chú “Của báu của một nước không có gì bằng đất đai. Nhân dân và của cải đều do đấy mà ra” (dẫn theo Nguyễn Dũng Tiến, 2009). Vai trò của đất được thể hiện thông qua các chức năng: là môi trường để các loại cây trồng sinh trưởng và phát triển, địa bàn cho các quá trình biến đổi và phân hủy các phế thải hữu cơ và khoáng, nơi cư trú cho các động vật, thực vật, vi sinh vật, nấm…, địa bàn cho các công trình xây dựng, địa bàn để lọc nước và cung cấp nước (Lê Văn Khoa, 1993). Với đất đai, vai trò được nhìn nhận là môi trường sống, 5 cơ sở của quá trình sản xuất, hình thành cân bằng sinh thái, kho tàng lưu trữ và cung cấp nguồn nước, không gian của sự sống, trung gian để bảo tồn, bảo tàng lịch sử và là vật mang sự sống (Đoàn Công Quỳ, 2006).
Theo Nguyễn Mười và cs. (2000), đối với các công trình xây dựng, đất chỉ là nguyên liệu chịu lực, còn trong sản xuất nông nghiệp đất là cơ sở sinh sống và phát triển cây trồng. Trong các điều kiện vật chất cần thiết, nhiều tác giả đều cho rằng đất đai là điều kiện đầu tiên, là cơ sở thiên nhiên của mọi quá trình sản xuất, nơi tìm được công cụ, nguyên liệu lao động, khoảng không gian lãnh thổ cần thiết đối với mọi ngành kinh tế và là nơi sinh tồn, hoạt động của con người (Nguyễn Đức Minh, 1994; Đoàn Công Quỳ, 2006). Đất có ý nghĩa vô cùng quan trọng không chỉ đối với sản xuất nông lâm nghiệp mà còn với nhiều ngành khác như xây dựng, giao thông, ngư nghiệp, diêm nghiệp.Do tầm quan trọng đặc biệt đối với nền kinh tế quốc dân, đất là tài sản bất khả xâm phạm của mỗi quốc gia.
Tuy nhiên, vai trò và ý nghĩa (chưa đề cập đến giá trị kinh tế) của đất đai đối với từng ngành rất khác nhau. Đối với các ngành phi nông nghiệp, đất đai giữ vai trò thụ động với chức năng là cơ sở không gian và vị trí để hoàn thiện quá trình lao động, là kho tàng dự trữ trong lòng đất (khoáng sản). Quá trình sản xuất và sản phẩm tạo ra không phụ thuộc vào đặc điểm và các tính chất của đất. Trong khi đối với các ngành nông - lâm nghiệp, đất đai là yếu tố tích cực của quá trình sản xuất, là điều kiện vật chất - cơ sở không gian, đồng thời là đối tượng lao động (luôn chịu tác động trong quá trình sản xuất như cày, bừa, xới xáo.) và công cụ hay phương tiện lao động (sử dụng để trồng trọt, chăn nuôi.
Quá trình sản xuất nông - lâm nghiệp luôn liên quan chặt chẽ với độ phì nhiêu và quá trình sinh học tự nhiên của đất (Nguyễn Đức Minh, 1994; Võ Tử Can, 1998). Với vai trò quan trọng như vậy, nhưng đất lại rất có hạn. Toàn lục địa diện tích đóng băng vĩnh cửu (1.360 triệu ha), chỉ có 13.340 triệu ha, trong đó đất có khả năng canh tác là 3.030 triệu ha (hiện có 1.200 triệu ha đất đồng cỏ 6 chăn thả, 4.050 triệu ha đất rừng, các loại đất khác có 4. Mặt khác, diện tích đất tự nhiên và đất canh tác trên đầu người càng giảm do áp lực dân số, sự phát triển đô thị, công nghiệp và cơ sở hạ tầng.
Bình quân đất canh tác trên đầu người của nhiều quốc gia, trong đó có Việt Nam hiện chỉ còn dưới 0,15 ha (Lê Thái Bạt và Luyện Hữu Cử, 2012). Chức năng của đất là môi trường giữ năng lượng ánh sáng mặt trời, giữ nước mưa, cung cấp và dự trữ chất dinh dưỡng, nước cho cây, cung cấp cho cây khả năng bám giữ và hút chất dinh dưỡng, cung cấp không gian cho cây tạo ra diện tích lá, đồng hoá CO2, nước, đạm khí trời và các chất dinh dưỡng khoáng (N, P và 18 nguyên tố khác) cùng với phân bón (N, P, K) cộng với phân gia súc và lá rụng… bổ sung vào đất, các vật chất sống có entropi thấp, các sản phẩm quang hơp có entropi thấp có thể được thu hoạch và nếu qua bảo quản chế biến có thể trở thành thức ăn cho người, gia súc hoặc nguyên liệu thô cho công nghiệp. Mặc dù có nhiều loại đất khác nhau nhưng đất nhiệt đới có đặc điểm chung, nhất là vùng ẩm, nhiều loại đất có độ phì tự nhiên thấp. Sự rửa trôi khoáng chất tạo nên tầng đế cày vững chắc ngăn cản việc tiêu nước và sự sinh trưởng của rễ.
Hàm lượng hữu cơ trong đất thấp do chất hữu cơ bị phân giải nhanh vào đầu mùa mưa, cấu trúc của đất kém, đất không được phục hồi dưới điều kiện thâm canh, làm tăng rủi ro xói mòn do gió và do nước, đặc biệt khi không còn thảm thực vật che phủ (Nguyễn Tất Cảnh và cs. Những điều trên cho thấy tài nguyên đất là một bộ phận quan trọng của tiềm năng sản xuất, là sức sản xuất thiên nhiên của xã hội. Chính vì vậy, việc sử dụng đất phải được dựa trên những cơ sở khoa học, hợp lý và mang lại hiệu quả. Vấn đề sử dụng đất Từ đầu thế kỷ 20, đến giữa thế kỷ 21, việc phát triển công nghiệp và khoa học kỹ thuật đã đem lại những thành tựu vượt bậc làm thay đổi hẳn bộ mặt trái đất và cuộc sống của loài người.
Dưới tác động của con người nhiều vùng đất đã thay đổi khác xưa, đồng thời cũng là nguyên nhân gây nên những hậu quả nghiêm trọng về nhiều mặt, mà trước hết là ô nhiễm môi trường với khối lượng chất thải khổng lồ 7 của các khu, cụm công nghiệp và khu tập trung dân cư. Theo thống kê, hàng năm có khoảng gần 12,0 triệu ha rừng nhiệt đới bị tàn phá, nhiều nhất là ở châu Mỹ La Tinh và châu Á (Braxin hàng năm bị mất 1,7 triệu ha, Ấn Độ 1,5 triệu ha, Inđônêxia 900.000 ha và Thái Lan gần 400. Ngoài ra, việc tàn phá rừng đã kéo theo sự huỷ diệt của nhiều loài động vật, thực vật và làm mất dần tính đa dạng sinh học của tự nhiên. Thế cân bằng sinh thái bị phá vỡ, hàng triệu ha đất canh tác bị mất khả năng canh tác.
