Đề tài Tìm hiểu Môi trường xung quanh (Lớp Dự bị 2) - ĐH Sư phạm TP.HCM

Đề tài nghiên cứu khoa học khám phá môi trường xung quanh cho học sinh dự bị lớp 2. Tìm hiểu thế giới tự nhiên, xã hội qua các bài học thực tế, sinh động.

• Tác giả: Ngô Thị Mai Anh
• Trường học: Trường Đại Học Sư Phạm Tp. Hồ Chí Minh
• Chuyên ngành: Giáo Dục Đặc Biệt
• Đề tài: Tìm Hiểu Môi Trường Xung Quanh (Dành Cho Trẻ Khiếm Thính ở Lớp Dự Bị)
• Loại tài liệu: Tài Liệu Dạy Học
• Năm xuất bản: 2006
• Địa điểm: Bình Dương

Mục lục chi tiết

• LỜI GIỚI THIỆU
• 1. PHÂN BỐ CHƯƠNG TRÌNH (CHUNG VÀ TỪNG BÀI CỤ THỂ)
• 1.1. YÊU CẦU CHUNG
• 1.2. NỘI DUNG
• 1.2.1. LÀM QUEN MÔI TRƯỜNG XÃ HỘI
• 1.2.1.1. Những người gần gũi
• 1.2.1.2. Đồ vật
• 1.2.1.3. Phương tiện giao thông
• 1.2.2. LÀM QUEN MÔI TRƯỜNG THIÊN NHIÊN
• 1.2.2.1. Thế giới thực vật
• 1.2.2.2. Thế giới động vật
• 1.3. PHÂN PHỐI NỘI DUNG BÀI HỌC
• 1.3.1. Bài 1: Lao động của người lớn trong trường
• 1.3.2. Bài 2: Một số đồ dùng trong gia đình
• 1.3.3. Bài 3: Một số loại rau
• 1.3.4. Bài 4: Một số loại cây
• 1.3.5. Bài 5: Một số cây cảnh
• 1.3.6. Bài 6: Phân biệt các loại cá
• 1.3.7. Bài 7: Phân biệt các loại chim
• 1.3.8. Bài 8: Phân loại một số con vật nuôi trong gia đình
• 1.3.9. Bài 9: Một số con vật sống trong rừng
• 1.3.10. Bài 10: Làm quen với nghề nghiệp
• 1.3.11. Bài 11: Một số phương tiện giao thông
• 1.3.12. Bài 12: Một số luật lệ giao thông
• 2. HƯỚNG DẪN CỤ THỂ
• 2.1. Bài 2: Một số đồ dùng trong gia đình
• 2.1.1. Mục đích yêu cầu chung
• 2.1.2. Tiết 1: Làm quen với một số đồ dùng trong gia đình
• 2.1.3. Tiết 2: Hội thoại
• 2.1.4. Tiết 3: Luyện tập
• 2.1.5. Tiết 4: Luyện tập
• 2.1.6. Tiết 5: Luyện tập
• 2.1.7. Tiết 6: Luyện tập
• 2.1.8. Tiết 7-8: Luyện tập
• 2.2. Bài 1: Lao động của người lớn trong trường
• 2.2.1. Luyện tập 1

Tóm tắt

I. Khám phá đề tài tìm hiểu môi trường xung quanh dự bị 2

Đề tài nghiên cứu khoa học cấp Bộ mã số B2004-23-58, với tên gọi "Tìm hiểu Môi trường xung quanh", là một công trình tâm huyết do Trung tâm Giáo dục Trẻ Khuyết tật Thuận An thực hiện. Sản phẩm chính của đề tài là bộ tài liệu giảng dạy dành riêng cho trẻ khiếm thính ở cấp lớp Dự bị, được chia thành ba quyển tương ứng với ba năm học. Quyển "Môi trường xung quanh 2" được biên soạn đặc thù cho lớp dự bị năm thứ hai, giai đoạn quan trọng trong việc xây dựng nền tảng kiến thức cho trẻ. Mục tiêu chính của tài liệu là trang bị cho các em một vốn kiến thức cơ bản về ngôn ngữ, giúp tạo ra sự liên kết chặt chẽ giữa đối tượng thực tế (vật thể, hành động) với từ nói, từ viết và từ được đọc trên môi. Đề tài không chỉ tập trung vào việc cung cấp từ vựng mà còn chú trọng rèn luyện khả năng quan sát, suy nghĩ và diễn đạt ý kiến cá nhân thông qua cả ngôn ngữ nói và viết. Việc triển khai đề tài tìm hiểu môi trường xung quanh dự bị 2 được xây dựng dựa trên sự thấu hiểu sâu sắc về những khác biệt trong khả năng ngôn ngữ và độ tuổi của trẻ khiếm thính. Nội dung và phương pháp giảng dạy được thiết kế để đảm bảo tính vừa sức, nhằm chuẩn bị hành trang vững chắc nhất cho trẻ trước khi bước vào lớp một. Thông qua các bài học được cấu trúc khoa học, trẻ sẽ tích lũy thêm nhiều vốn từ, học cách sử dụng tiếng Việt đúng ngữ pháp và mạch lạc, đồng thời rèn luyện các kỹ năng mềm như tính cẩn thận, khéo léo và phát huy óc sáng tạo.

1.1. Mục tiêu cốt lõi của bộ tài liệu cho trẻ khiếm thính

Mục tiêu hàng đầu của bộ tài liệu là xây dựng nền tảng phát triển ngôn ngữ toàn diện cho trẻ khiếm thính. Điều này bao gồm việc giúp trẻ hình thành một sự liên kết vững chắc giữa thế giới quan và hệ thống ngôn ngữ. Cụ thể, trẻ phải nhận biết và gọi tên được đối tượng, hành động, sau đó liên kết chúng với từ nói, từ viết, và hình ảnh đọc môi. Bên cạnh đó, đề tài còn hướng đến việc phát triển khả năng tư duy logic cho trẻ. Các em được khuyến khích quan sát, phân tích, so sánh và đưa ra ý kiến của riêng mình. Quá trình này không chỉ làm giàu vốn từ mà còn hình thành khả năng diễn đạt ý tưởng một cách mạch lạc. Cuối cùng, chương trình còn rèn luyện các phẩm chất quan trọng như sự cẩn thận, tính kiên nhẫn và sự khéo léo thông qua các hoạt động học tập và bài tập thực hành, tạo nền tảng vững chắc cho việc học tập ở các cấp cao hơn.

1.2. Cấu trúc chương trình và nội dung học tập chính

Chương trình học của "Môi trường xung quanh 2" được phân bổ một cách khoa học, bao gồm 13 bài học lớn, chia thành 112 tiết và triển khai trong 28 tuần. Nội dung được xây dựng dựa trên nền tảng kiến thức của lớp Dự bị 1 và mở rộng thêm nhiều chủ đề mới. Hai chủ đề chính bao trùm toàn bộ chương trình là Làm quen môi trường xã hội và Làm quen môi trường thiên nhiên. Trong đó, trẻ sẽ được tìm hiểu về các nghề nghiệp phổ biến, so sánh đặc điểm đồ vật, nhận biết các phương tiện giao thông và một số luật lệ cơ bản. Về môi trường tự nhiên, chương trình giới thiệu về thế giới thực vật và thế giới động vật, giúp trẻ phân biệt các loại cây, rau, cũng như đặc điểm của các con vật quen thuộc. Mỗi bài học đều có cấu trúc rõ ràng, tích hợp đa dạng các bài tập ứng dụng để củng cố kiến thức.

II. Thách thức đặc thù khi dạy trẻ khiếm thính và giải pháp

Việc giảng dạy cho trẻ khiếm thính đối mặt với những thách thức rất riêng biệt so với trẻ bình thường. Một đứa trẻ nghe tốt khi đến tuổi đi học đã sở hữu một vốn từ và ngôn ngữ nói khá phong phú. Các em chỉ cần sử dụng ngôn ngữ sẵn có để quan sát, phân tích và trả lời câu hỏi. Ngược lại, trẻ khiếm thính phải thực hiện một nhiệm vụ kép: vừa tiếp nhận kiến thức mới về thế giới xung quanh, vừa phải đồng thời ghi nhớ từ nói, từ viết, ý nghĩa của từ và cách sử dụng từ trong câu. Gánh nặng nhận thức này đòi hỏi một phương pháp sư phạm đặc biệt. Nhận thức được khó khăn này, đề tài tìm hiểu môi trường xung quanh dự bị 2 đã đưa ra giải pháp chia nhỏ các bài dạy thành nhiều tiết học. Cách tiếp cận này giúp học sinh không bị quá tải bởi một lượng kiến thức quá lớn trong một buổi học. Thay vì nhồi nhét, chương trình tập trung vào việc củng cố và lặp lại kiến thức một cách nhẹ nhàng, tự nhiên. Hơn nữa, việc điều chỉnh phương pháp dạy là yếu tố then chốt. Thay vì chỉ truyền đạt một chiều, tài liệu này nhấn mạnh tầm quan trọng của sự tương tác, trải nghiệm thực tế và sự linh hoạt của giáo viên để phù hợp với trình độ nhận thức của từng học sinh, đảm bảo không em nào bị bỏ lại phía sau.

2.1. Khó khăn trong việc tiếp thu đồng thời kiến thức và ngôn ngữ

Trở ngại lớn nhất đối với trẻ khiếm thính là phải xử lý song song hai luồng thông tin phức tạp: khái niệm về sự vật, hiện tượng và hệ thống ngôn ngữ (âm thanh, chữ viết, ký hiệu) để mô tả chúng. Ví dụ, khi học về "cái ly", trẻ không chỉ nhận biết hình dáng, công dụng của nó mà còn phải học cách phát âm từ "ly", nhận diện mặt chữ "ly" và hiểu rằng hai yếu tố này cùng chỉ về vật thể đó. Quá trình này đòi hỏi sự tập trung cao độ và có thể dẫn đến tình trạng quá tải nhận thức. Do đó, việc chia nhỏ bài học và lặp lại kiến thức thông qua nhiều hoạt động khác nhau là chiến lược hiệu quả để giúp trẻ ghi nhớ một cách bền vững.

2.2. Sự cần thiết của phương pháp giảng dạy được cá nhân hóa

Không có hai trẻ khiếm thính nào hoàn toàn giống nhau về khả năng nghe còn lại, tốc độ tiếp thu và nền tảng kiến thức. Vì vậy, một chương trình giảng dạy cứng nhắc sẽ không thể mang lại hiệu quả tối ưu. Tài liệu của Trung tâm Giáo dục Trẻ Khuyết tật Thuận An đặc biệt nhấn mạnh sự linh hoạt của giáo viên. Giáo viên có thể giảm bớt phần bài tập, thay đổi yêu cầu hoặc cung cấp các công cụ hỗ trợ như phiếu chữ có sẵn thay vì yêu cầu trẻ tự viết. Trong phần luyện nghe-nói, giáo viên cần điều chỉnh việc cho trẻ nghe từng từ hay cả câu, có hình miệng hay không, tùy thuộc vào khả năng của từng em. Sự cá nhân hóa này đảm bảo rằng mỗi học sinh đều có thể tiến bộ theo tốc độ của riêng mình.

III. Hướng dẫn phương pháp giao tiếp có chủ đề hiệu quả

Phương pháp cốt lõi được áp dụng trong toàn bộ đề tài tìm hiểu môi trường xung quanh dự bị 2 là phương pháp “giao tiếp có chủ đề”. Đây là một cách tiếp cận hiện đại, lấy học sinh làm trung tâm, biến quá trình học ngôn ngữ trở nên sinh động và có ý nghĩa. Thay vì bắt đầu bằng những định nghĩa khô khan, phương pháp này khởi nguồn từ những trải nghiệm thực tế. Học sinh được tiếp cận chủ đề thông qua các hoạt động hấp dẫn như tham quan thực tế, tham gia các trò chơi vận động, hoặc quan sát và tương tác với các bộ tranh vẽ chi tiết. Những hoạt động này tạo ra một bối cảnh tự nhiên, kích thích sự tò mò và cung cấp cho trẻ những kinh nghiệm trực tiếp về chủ đề sắp học. Sau giai đoạn trải nghiệm, các em sẽ cùng nhau trò chuyện, chia sẻ lại những gì đã thấy, đã làm. Chính từ những cuộc hội thoại này, bài học và các bài tập ứng dụng sẽ được hình thành. Giáo viên đóng vai trò là người dẫn dắt, gợi mở và hệ thống hóa kiến thức từ chính kinh nghiệm của học sinh. Cách tiếp cận này không chỉ giúp trẻ khiếm thính học từ vựng một cách thụ động mà còn dạy các em cách sử dụng ngôn ngữ để diễn đạt trải nghiệm cá nhân, qua đó phát triển ngôn ngữ một cách toàn diện và tự nhiên nhất.

3.1. Triển khai học tập qua tham quan trò chơi và tranh vẽ

Hoạt động trải nghiệm là nền tảng của phương pháp giao tiếp có chủ đề. Ví dụ, để học về chủ đề đồ dùng gia đình, giáo viên có thể tổ chức trò chơi "đi chợ mua sắm". Trẻ được phát tiền giấy, giỏ xách và tự mình "mua" các món đồ chơi. Sau đó, cả lớp sẽ cùng nhau thảo luận về những món đồ đã mua. Tương tự, khi học về thế giới động vật, một chuyến tham quan vườn thú hoặc sử dụng các bộ tranh ảnh, video sống động sẽ mang lại hiệu quả cao hơn nhiều so với việc chỉ nhìn vào sách vở. Những trải nghiệm này cung cấp "chất liệu" thực tế để trẻ có thể nói và viết, biến ngôn ngữ thành một công cụ giao tiếp hữu ích thay vì chỉ là các quy tắc trừu tượng.

3.2. Vai trò của giáo viên trong việc tạo tình huống giao tiếp

Trong phương pháp này, giáo viên không phải là người truyền đạt kiến thức một chiều mà là người kiến tạo môi trường học tập. Nhiệm vụ của giáo viên là tạo ra những tình huống có vấn đề, những trò chơi hấp dẫn để thu hút sự tham gia của trẻ. Ví dụ, trong bài học về đồ dùng, giáo viên có thể giả làm người bán hàng và đặt câu hỏi, hoặc tạo ra "chiếc túi kỳ lạ" để trẻ đoán đồ vật bên trong. Trong mọi hoạt động, ngôn ngữ nói luôn được ưu tiên. Giáo viên cần khéo léo lồng ghép các mẫu câu mục tiêu vào các cuộc hội thoại, khuyến khích trẻ đặt câu hỏi và trả lời, từ đó giúp kỹ năng nghe và kỹ năng nói được rèn luyện một cách tự nhiên.

IV. Bí quyết thiết kế bài tập đa dạng phát triển ngôn ngữ

Một điểm nổi bật của đề tài tìm hiểu môi trường xung quanh dự bị 2 là hệ thống bài tập ứng dụng vô cùng phong phú và đa dạng. Các bài tập không chỉ nhằm mục đích kiểm tra kiến thức mà còn là công cụ để rèn luyện và phát triển đồng bộ các kỹ năng nghe, nói và viết cho trẻ khiếm thính. Tài liệu đưa vào nhiều dạng bài tập, từ nối hình với từ, điền từ vào chỗ trống, đặt câu theo mẫu, đến trả lời câu hỏi dựa trên hình vẽ. Việc sử dụng nhiều hình ảnh minh họa sinh động và hệ thống câu hỏi đa dạng theo bậc thang tiến dần giúp trẻ không cảm thấy nhàm chán và có thể từ từ nâng cao khả năng của mình. Đặc biệt, chương trình không chỉ có các bài tập viết mà còn tích hợp các phần luyện nghe và nói chuyên biệt. Điều này đảm bảo phát triển ngôn ngữ một cách toàn diện, giúp trẻ có thể sử dụng các kiến thức đã tiếp thu trong giao tiếp hàng ngày. Việc sử dụng các công cụ hỗ trợ như dụng cụ trực quan và phiếu chữ cũng được chú trọng. Treo các hình ảnh và phiếu từ liên quan đến bài học xung quanh lớp học là một cách giúp các em, đặc biệt là những em yếu, có cơ hội ghi nhớ từ một cách nhẹ nhàng và thường xuyên.

4.1. Các dạng bài tập luyện nghe nói và viết chuyên biệt

Hệ thống bài tập được thiết kế để bao quát mọi khía cạnh ngôn ngữ. Bài tập viết bao gồm các hoạt động như nối từ với hình, chọn câu trả lời đúng, sắp xếp từ thành câu có nghĩa, hay tự đặt câu với mẫu câu cho trước như "Ai? Làm gì?" hoặc "Cái gì? Bằng gì?". Bài tập luyện kỹ năng nói thường được tổ chức dưới dạng hội thoại, hỏi-đáp theo cặp hoặc theo nhóm dựa trên một chủ đề cụ thể. Phần luyện kỹ năng nghe được điều chỉnh linh hoạt, giáo viên có thể cho học sinh nghe và chỉ vào hình ảnh tương ứng, hoặc nghe và thực hiện một yêu cầu đơn giản. Sự đa dạng này giúp trẻ củng cố kiến thức từ nhiều góc độ khác nhau.

4.2. Tầm quan trọng của dụng cụ trực quan và phiếu chữ

Dụng cụ trực quan, bao gồm vật thật, đồ chơi, hình ảnh, đóng vai trò không thể thiếu trong việc giảng dạy trẻ khiếm thính. Chúng giúp biến những khái niệm trừu tượng thành những thứ hữu hình, dễ quan sát và ghi nhớ. Khi giới thiệu một từ mới, việc giáo viên cho xem vật thật kèm theo phiếu chữ sẽ hỗ trợ trẻ rất nhiều trong việc liên kết hình ảnh, âm thanh và chữ viết. Phiếu chữ cũng là công cụ đắc lực trong các trò chơi học tập, giúp trẻ nhận diện mặt chữ và củng cố vốn từ. Việc sử dụng nhất quán các công cụ này trong suốt quá trình dạy học sẽ tạo ra một môi trường giàu ngôn ngữ, hỗ trợ tối đa cho sự phát triển của trẻ.

V. Tổng hợp các chủ đề chính trong chương trình học dự bị 2

Chương trình tìm hiểu môi trường xung quanh dự bị 2 được xây dựng xung quanh các chủ đề gần gũi và thiết thực với cuộc sống hàng ngày của trẻ. Nội dung học tập được chia thành hai mảng lớn: môi trường xã hội và môi trường thiên nhiên. Cách phân chia này giúp trẻ có cái nhìn hệ thống về thế giới xung quanh, từ những người và vật dụng quen thuộc trong gia đình, trường học đến thế giới tự nhiên rộng lớn. Mỗi chủ đề không chỉ cung cấp danh sách từ vựng mà còn đi sâu vào việc nhận biết đặc điểm, công dụng, mối quan hệ và cách phân loại các sự vật, hiện tượng. Ví dụ, khi học về đồ dùng gia đình, trẻ không chỉ học tên gọi mà còn học cách so sánh sự giống và khác nhau giữa hai đồ vật về cấu tạo, chất liệu. Các chủ đề như nghề nghiệp hay phương tiện giao thông giúp trẻ mở rộng hiểu biết về xã hội, trong khi các bài học về thế giới thực vật và thế giới động vật nuôi dưỡng tình yêu thiên nhiên. Qua đó, chương trình trang bị cho trẻ khiếm thính một nền tảng kiến thức vững chắc và một vốn từ phong phú để tự tin giao tiếp và hòa nhập.

5.1. Làm quen môi trường xã hội Nghề nghiệp và đồ vật

Trong phần này, trẻ sẽ được học về các thành phần trong trường học (cô giáo, bác cấp dưỡng, chú bảo vệ) và công việc của từng người thông qua mẫu câu "Ai? Làm gì?". Trẻ cũng được giới thiệu các nghề nghiệp phổ biến khác và dụng cụ lao động tương ứng. Chủ đề đồ dùng gia đình giúp trẻ nhận biết, phân loại đồ dùng theo công dụng (để ăn, để mặc, để uống) và chất liệu (sứ, thủy tinh, nhựa), thực hành với các mẫu câu như "Cái gì? Ở đâu?" và "Cái gì? Bằng gì?". Đây là những kiến thức vô cùng thiết thực, giúp trẻ hiểu hơn về cuộc sống sinh hoạt hàng ngày.

5.2. Khám phá môi trường thiên nhiên Động vật và thực vật

Chủ đề thế giới thực vật giới thiệu cho trẻ tên gọi, đặc điểm của một số loại rau và cây quen thuộc. Trẻ học cách phân biệt rau ăn củ, rau ăn lá, rau ăn quả và các bộ phận của cây. Trong khi đó, chủ đề thế giới động vật giúp trẻ nhận biết và so sánh sự khác nhau giữa các con vật (hình dáng, thức ăn, môi trường sống). Trẻ sẽ học cách phân loại vật nuôi trong gia đình (gia súc, gia cầm) và các con vật sống trong rừng. Những bài học này không chỉ làm giàu vốn từ mà còn giáo dục trẻ về thế giới tự nhiên đa dạng.

5.3. Tìm hiểu về phương tiện và một số luật lệ giao thông

Chủ đề này trang bị cho trẻ kiến thức cơ bản về an toàn giao thông. Trẻ được học tên gọi, đặc điểm và nơi hoạt động của một số phương tiện giao thông phổ biến như xe đạp, ô tô, tàu hỏa, máy bay. Chương trình giúp trẻ phân biệt các loại hình giao thông (đường bộ, đường sắt, đường thủy, đường hàng không). Quan trọng hơn, trẻ được làm quen với một số luật lệ giao thông cần thiết và ý nghĩa của các biển báo quen thuộc, ví dụ như biển báo "được phép" và "không được phép", hình thành ý thức tham gia giao thông an toàn từ sớm.

Nội dung chính

Tổng quan về giáo trình

Bộ tài liệu Tài liệu dạy trẻ khiếm thính: Môi trường xung quanh là kết quả nghiên cứu thuộc đề tài khoa học cấp Bộ mã số B2004-23-58, do Bộ Giáo dục và Đào tạo cùng Trường Đại học Sư phạm TP. Hồ Chí Minh quản lý. Tác phẩm do tác giả Ngô Thị Mai Anh – nguyên Phó Giám đốc Trung tâm Giáo dục Trẻ Khuyết tật Thuận An, tỉnh Bình Dương – chủ nhiệm và biên soạn vào năm 2006.

Trong chương trình can thiệp và giáo dục chuyên biệt, tài liệu giữ vị trí nòng cốt nhằm chuẩn bị kiến thức, kỹ năng tiền tiểu học cho học sinh khiếm thính tại các lớp Dự bị trước khi chuyển tiếp lên lớp Một. Cấu trúc bộ sách gồm 3 tập tương ứng với ba bậc học: Môi trường xung quanh 1 (Lớp Dự bị năm thứ nhất), Môi trường xung quanh 2 (Lớp Dự bị năm thứ hai), và Môi trường xung quanh 3 (Lớp Dự bị năm thứ ba).

Mục tiêu học tập của tài liệu tập trung vào việc hình thành vốn từ vựng cơ bản, thiết lập mối liên kết giữa đối tượng thực tế với từ nói, từ viết và từ đọc trên khẩu hình miệng (đọc hình miệng). Đồng thời, tài liệu rèn luyện kỹ năng quan sát, tư duy so sánh, phân nhóm và xây dựng khả năng diễn đạt câu ngữ pháp mạch lạc.

Điểm đặc thù của bộ tài liệu thể hiện ở việc chia nhỏ khối lượng bài học thành nhiều tiết ngắn, giảm thiểu áp lực ghi nhớ đồng thời nhiều kênh ngôn ngữ ở học sinh khiếm thính. Nội dung được triển khai thông qua phương pháp "giao tiếp có chủ đề", kết hợp hệ thống bài tập trực quan hóa tối đa nhằm thích ứng với năng lực tiếp nhận của từng nhóm trẻ.

---

Nội dung kiến thức cốt lõi

Các chương/chủ đề chính

Phần phân phối chương trình của tài liệu (minh họa chi tiết ở khối Dự bị 2) được kết cấu thành 13 bài học với tổng thời lượng 112 tiết thực hiện trong 28 tuần (gồm 108 tiết bài học mới và 4 tiết dành cho hoạt động ôn tập, củng cố). Tiến trình kiến thức đi từ môi trường xã hội gần gũi đến thế giới tự nhiên và các quy tắc sinh hoạt cộng đồng:

[Môi trường xã hội gần gũi] 
          ↓
[Môi trường tự nhiên: Thực vật & Động vật]
          ↓
[Xã hội mở rộng & Quy tắc cộng đồng]

1. Bài 1: Lao động của người lớn trong trường (9 tiết): Nhận diện thành phần nhân sự trong trường học gồm cô giáo, thầy giáo, cô y tá, bác cấp dưỡng, chú bảo vệ; chức năng và công việc của từng người. Giới thiệu hệ thống cấu trúc câu: "Ai? Làm gì?", "Ai? Ở đâu?", "Ai? Đang làm gì?", bước đầu phân định chủ ngữ và vị ngữ.
2. Bài 2: Một số đồ dùng trong gia đình (8 tiết): Nhận biết đồ dùng sinh hoạt (ly, tách, chén, tô, nồi, ấm, dĩa, muỗng), phân tích đặc tính chất liệu (thủy tinh, sứ, nhựa, tre, gỗ). Củng cố mẫu câu hỏi - đáp: "Cái gì? Ở đâu?", "Cái gì? Bằng gì?".
3. Bài 3: Phân nhóm đồ vật: Phân loại đồ dùng theo công năng sử dụng: đồ dùng để ăn, để uống, để mặc, để nấu, đồ dùng học tập. Tiếp cận mẫu câu: "Cái gì? Dùng để làm gì?".
4. Bài 4: Một số loại rau: Phân biệt các loại rau quen thuộc (khoai tây, củ tỏi, cà chua, dưa chuột, cà rốt, rau cải, bắp cải, súp lơ, củ hành) dựa trên cấu tạo, màu sắc, hình dạng và nhóm phân loại: rau ăn củ, rau ăn lá, rau ăn trái. Ứng dụng mẫu câu đàm thoại: "Bạn thích ăn rau gì?", "Mẹ đi chợ mua gì?".
5. Bài 5: Cây ăn trái: Nhận diện các bộ phận của cây (thân, lá, hoa, quả); phân biệt cây ăn quả với các nhóm cây khác. Luyện tập cấu trúc: "Cây gì? Trồng ở đâu?", "Nhà ai? Trồng cây gì?".
6. Bài 6: Một số cây cảnh (4 tiết): Khái niệm cây cảnh, đặc điểm hình thái lá, phân biệt cây cảnh với cây ăn trái và nhận thức lợi ích làm đẹp cảnh quan.
7. Bài 7: Phân biệt các loại cá: Đặc điểm hình thái bên ngoài của cá, phân loại động vật thủy sinh theo môi trường sống: cá nước mặn (sống ở biển) và cá nước ngọt (sống ở ao, hồ). Đặt câu theo dạng: "Ai? Đang làm gì?".
8. Bài 8: Phân biệt các loại chim (7 tiết): Cấu tạo bên ngoài, màu lông, hình dáng của 2–3 loài chim cụ thể; so sánh điểm giống và khác nhau; luyện cấu trúc: "Con gì? Ở đâu?".
9. Bài 9: Phân loại một số con vật nuôi trong gia đình (10 tiết): Phân định ranh giới giữa hai nhóm "gia cầm" và "gia súc"; nhận diện thức ăn, đặc điểm chân, tiếng kêu, khả năng sinh sản và ích lợi. Khai thác mẫu câu: "Nhà ai? Nuôi con gì?", "Con gì thích ăn gì?".
10. Bài 10: Một số con vật sống trong rừng: Quan sát cấu tạo, hình dạng và tập tính vận động, ăn ở của các loài thú hoang dã (voi, nai, khỉ, cọp); phân tích chi tiết đặc điểm cấu tạo của voi và đuôi các loài thú.
11. Bài 11: Làm quen với nghề nghiệp (9 tiết): Mở rộng kiến thức về các ngành nghề (thợ may, thợ nề, y tá, thợ mộc, thợ điện); phân biệt công cụ lao động, nơi làm việc và sản phẩm làm ra. Vận dụng mẫu câu: "Ai? Làm việc ở đâu?".
12. Bài 12: Một số phương tiện giao thông (8 tiết): Phân loại 4 tuyến giao thông chính (đường bộ, đường sắt, đường thủy, đường hàng không), nhận biết tên gọi người điều khiển (thủy thủ lái tàu ngầm/tàu thủy, tài xế lái xe); luyện mẫu câu: "Ai? Đi đâu? Bằng phương tiện gì?".
13. Bài 13: Một số luật lệ giao thông (8 tiết): Nhận diện các biển báo giao thông quen thuộc, phân định hệ thống biển báo "được phép" và "không được phép", quy tắc đi lại an toàn trên đường phố.

Kiến thức nền tảng được xây dựng

Nội dung giáo trình được thiết lập trên ba trục lý thuyết cơ bản:

• Lý thuyết biểu trưng ngôn ngữ đa phương thức: Xây dựng mối liên kết 4 thành phần cho cùng một khái niệm: Vật thật/Hình ảnh minh họa $\leftrightarrow$ Từ đọc trên hình miệng $\leftrightarrow$ Từ nghe $\leftrightarrow$ Từ viết/Từ nói.
• Nguyên tắc ngữ pháp cấu trúc bậc thang: Đi từ danh từ đơn lẻ chỉ sự vật (chén, bát, cá, chim) đến cụm từ kết hợp phẩm chất/chất liệu (bằng thủy tinh, bằng sứ), tiến tới các mẫu câu hỏi - đáp đơn lập ("Ai? Làm gì?", "Cái gì? Ở đâu?"), và mở rộng thành câu trần thuật hoàn chỉnh có chủ ngữ - vị ngữ.
• Hệ thống phân loại nhận thức: Thiết lập logic tư duy phân loại đối tượng dựa trên dấu hiệu đặc trưng về công dụng, môi trường sinh sống, chất liệu hoặc nguồn gốc sinh thái.

Kỹ năng phát triển

Tài liệu cung cấp chuỗi bài tập và hoạt động nhằm củng cố các kỹ năng học thuật đặc thù:

• Kỹ năng tiếp nhận ngôn ngữ (Receptive Skills): Rèn luyện thị giác qua việc đọc khẩu hình miệng của giáo viên; rèn luyện thính giác thông qua bài tập nghe có và không có trợ giúp của hình miệng để nhận diện âm thanh, từ ngữ, câu ngắn.
• Kỹ năng biểu đạt ngôn ngữ (Expressive Skills): Luyện phát âm chính xác, diễn đạt nhu cầu, trả lời câu hỏi đàm thoại theo tình huống, đọc to thẻ từ và viết câu hoàn chỉnh theo mẫu.
• Kỹ năng phân tích và thao tác tư duy: Quan sát, đối chiếu, phát hiện điểm tương đồng và dị biệt giữa hai đối tượng; phân loại ma trận đa tiêu chí (chất liệu $\times$ công dụng); loại bỏ phương án sai (gạch bỏ từ sai ngữ cảnh).

---

Phương pháp giảng dạy và học tập

Tài liệu hướng dẫn cụ thể quy trình tổ chức dạy học theo phương pháp "Giao tiếp có chủ đề", bảo đảm tính tương thích với khả năng nhận thức của học sinh khiếm thính:

[Bước 1: Trực quan & Trải nghiệm] (Tham quan, trò chơi quầy hàng, quan sát vật thật)
                 ↓
[Bước 2: Hình thành Ngôn ngữ] (Hội thoại 7 bước, đọc hình miệng, ghép phiếu chữ)
                 ↓
[Bước 3: Luyện tập Bậc thang] (Thao tác thẻ từ, phân loại ma trận, làm bài tập mẫu câu)
                 ↓
[Bước 4: Ứng dụng Giao tiếp] (Đối thoại theo cặp: Hỏi - Đáp có/không hình miệng)

1. Giai đoạn trải nghiệm và tiếp cận trực quan: Học sinh được tiếp cận đề tài thông qua các cuộc tham quan, quan sát vật thật hoặc mô hình đồ chơi, tranh vẽ. Giáo viên thiết lập các tình huống giả định (ví dụ: dựng quầy hàng mua sắm ở cuối lớp với giỏ đi chợ, tiền photocopy, bảng giá) để trẻ tham gia trò chơi đóng vai.
2. Giai đoạn hội thoại và đàm thoại: Dựa trên kinh nghiệm từ hoạt động trực quan, giáo viên tổ chức tiết hội thoại theo quy trình 7 bước tiêu chuẩn. Trẻ trao đổi về cảm nhận, màu sắc, đặc tính vật liệu (ví dụ: phân biệt đồ sứ dễ vỡ, đồ nhựa không vỡ).
3. Quy trình luyện nghe – nói phân cấp 3 bước:
   • Bước 1: Giáo viên đặt câu hỏi mẫu (có kết hợp cử động hình miệng), học sinh lắng nghe, nhắc lại đồng thời chỉ vào phiếu hình tương ứng.
   • Bước 2: Giáo viên hỏi (che miệng/không dùng hình miệng), học sinh thuần túy dùng thính lực qua máy trợ thính để lắng nghe, trả lời và chọn phiếu hình.
   • Bước 3: Giáo viên điều phối học sinh thực hiện đối thoại chéo từng cặp (hỏi và trả lời tương hỗ) theo mẫu câu đã học.
4. Hệ thống bài tập củng cố đa dạng: Triển khai các trò chơi giáo dục như "Chiếc túi kỳ lạ", "Ai là họa sĩ tài ba", "Vòng quay hình" kết hợp cùng phiếu học tập: nối cột từ ngữ với hình ảnh, đánh số thứ tự hành động, điền từ vào chỗ trống, điền bảng ma trận phân loại hai chiều.
5. Quy định kỹ thuật đầu giờ: Trước mỗi tiết học, giáo viên bắt buộc phải kiểm tra tình trạng hoạt động của máy trợ thính cho từng học sinh để đảm bảo chất lượng tiếp nhận âm thanh.

---

Điểm nổi bật và cập nhật

Bộ tài liệu mang các nét đặc thù về thiết kế sư phạm chuyên biệt:

• Tính vừa sức và giảm tải nhận thức: Không gộp nhiều kiến thức phức tạp trong một thời điểm, các bài học được chia nhỏ theo từng đơn vị tiết. Trẻ khiếm thính không phải ghi nhớ đồng thời quá nhiều từ vựng mới, giảm thiểu tình trạng quá tải thông tin thị giác và thính giác.
• Trực quan hóa môi trường lớp học: Giáo trình hướng dẫn giáo viên treo các bảng phiếu chữ lớn kèm hình ảnh minh họa tương ứng xung quanh lớp học. Cách bố trí này tạo môi trường ngôn ngữ chữ viết tự nhiên, cho phép học sinh (đặc biệt là các em có tiến độ tiếp thu chậm) có thể quan sát, đối chiếu liên tục để tự hoàn thành bài tập.
• Tính linh hoạt trong cá biệt hóa dạy học: Tài liệu cho phép giáo viên điều chỉnh độ khó bài tập tùy theo trình độ nhận thức thực tế của học sinh. Đối với học sinh chưa thể tự viết chữ, giáo viên sử dụng phiếu chữ in sẵn để các em dán vào bài tập; các từ ngữ mới và khó được viết sẵn trên bảng thay vì bắt buộc học sinh tự ghi nhớ ngay lập tức.
• Đồng bộ hóa 4 kỹ năng tiếp nhận: Tích hợp song song giữa bài tập viết, đọc chữ, quan sát hình ảnh và hoạt động luyện nghe – luyện phát âm, hình thành phản xạ giao tiếp chủ động thay vì chỉ tiếp nhận thụ động qua thị giác.

---

Đối tượng sử dụng giáo trình

Bộ tài liệu được thiết kế chuyên biệt cho các nhóm đối tượng cụ thể trong hệ thống giáo dục đặc biệt:

• Học sinh khiếm thính cấp tiền tiểu học: Trẻ khuyết tật thính giác theo học tại các lớp Dự bị 1, Dự bị 2, Dự bị 3 tại các Trung tâm Giáo dục Trẻ Khuyết tật, trường chuyên biệt hoặc các lớp hòa nhập.
• Giáo viên dạy trẻ khiếm thính: Giáo viên chuyên trách sử dụng tài liệu làm kế hoạch bài dạy chi tiết, định hướng phương pháp tổ chức trò chơi, thiết kế đồ dùng dạy học trực quan và phân bổ thời lượng 112 tiết/năm học.
• Sinh viên và cán bộ nghiên cứu: Sinh viên đại học, học viên cao học ngành Giáo dục Đặc biệt tại các trường Sư phạm (như Đại học Sư phạm TP.HCM) sử dụng làm tài liệu tham khảo thực chứng về thiết kế chương trình và phương pháp can thiệp ngôn ngữ cho trẻ điếc/khiếm thính.
• Phụ huynh trẻ khiếm thính: Sử dụng làm tài liệu hướng dẫn phụ trợ tại gia đình nhằm đồng bộ hóa việc phát triển vốn từ, luyện nghe nói và tạo thói quen giao tiếp theo mẫu câu mạch lạc cho trẻ.

---

Câu hỏi thường gặp

1. Bộ tài liệu này được biên soạn cho cấp lớp nào?

Tài liệu được xây dựng gồm 3 tập dành riêng cho 3 khối lớp Dự bị của trẻ khiếm thính: Dự bị 1 (năm thứ nhất), Dự bị 2 (năm thứ hai), và Dự bị 3 (năm thứ ba), phục vụ giai đoạn tiền tiểu học trước khi trẻ chính thức vào lớp 1.

2. Trẻ cần có điều kiện tiên quyết nào trước khi học giáo trình này?

Học sinh cần được trang bị máy trợ thính (hoặc thiết bị hỗ trợ thính học cá nhân) đã được kiểm tra kỹ thuật trước giờ học; đồng thời đã bước đầu tiếp cận các kỹ năng quan sát trực quan cơ bản từ chương trình Dự bị 1.

3. Phương pháp giảng dạy cốt lõi của bộ sách có điểm gì khác biệt?

Tài liệu sử dụng phương pháp "Giao tiếp có chủ đề", kết hợp chặt chẽ giữa 4 yếu tố: vật thật/hình ảnh – từ đọc trên hình miệng – từ nghe – từ viết. Giáo trình thiết kế bài dạy qua trò chơi trải nghiệm thực tế (quầy hàng, đóng vai, vòng quay) thay vì truyền thụ lý thuyết trừu tượng.

4. Giáo viên có thể điều chỉnh yêu cầu bài tập cho học sinh học chậm không?

Có. Giáo trình khuyến nghị giáo viên linh hoạt hạ thấp yêu cầu: chuẩn bị sẵn phiếu chữ in sẵn để học sinh dán vào khung bài tập thay vì tự viết chữ, hoặc cho sẵn từ vựng khó lên bảng để học sinh đối chiếu.

5. Có những công cụ, đồ dùng trực quan nào cần chuẩn bị kèm theo bài giảng?

Giáo viên cần chuẩn bị hệ thống vật thật (ấm, chén, đũa, rau củ), mô hình đồ chơi, bảng giá, tiền photocopy, giỏ đi chợ, thẻ từ chất liệu (BẰNG THỦY TINH, BẰNG NHỰA, BẰNG SỨ, BẰNG TRE), vòng quay hình có kim chỉ và hệ thống tranh ảnh treo quanh lớp.

---

Kết luận

Tài liệu dạy trẻ khiếm thính: Môi trường xung quanh là công trình nghiên cứu chuyên biệt thể hiện tính hệ thống và phương pháp luận chặt chẽ của Đề tài cấp Bộ B2004-23-58. Bộ sách xây dựng lộ trình học tập logic 13 chủ đề qua 112 tiết học, kết hợp hài hòa giữa khám phá môi trường tự nhiên – xã hội và can thiệp phục hồi chức năng ngôn ngữ. Tài liệu cung cấp cơ sở thực tiễn và khung phương pháp chuẩn mực cho công tác giảng dạy tiền tiểu học cho học sinh khiếm thính tại Việt Nam.

Trích đoạn nội dung tài liệu

BO GIAO DUC VA BAO TAO TRƯỜNG ĐẠI HOC SU PHAM TP.HCM Mã số: B2004-23-58 Chủ nhiệm đề tài (ga Thi Mai cAnh THU VIỆT , Sa Maes non | ee ee ee Binh Dương, 2006 LOI GIỚI THIEU Tim hiểu Môi trường xung quanh là san phẩm của dé tài nghiên cứu cấp Bộ nra số: B2004-23-58 do co Ngô Thị Mai Anh nguyên pho Giảm đốc Trung tam Giáo dục trẻ Khuyét tat Thuan An thực hiện. Pay là tài liệu phục vụ cha việc day tre Khiêm Thính ở lớp Dự bi. Bộ tai liệu gầm ba quyển dành cho ba khôi: Moi trường xung quanh 1, lớp dự bi năm thứ nhất. Mỗi trường xung quanh 3, lớp dự bị nam thu hai, Mot trường xung quanh 3, lớp du bị nam thứ ba.

Dựa theo sự khác biệt về kha năng ngôn ngữ, về độ tuôi cua trẻ khiểm thỉnh, chúng tôi đã biên soạn nội dung và phương pháp cho phủ hợp với tính vừa sức của trẻ khiếm thỉnh nham chuan bị cho trẻ những kiến thức co bản khi bước vào lớp mật. Việc soạn thao ed thể được quy về ba điểm chính: + Về chủ để Các bài dạy được chia nhỏ ra thành nhiều tiết để học sinh khiêm thính không phải ghi nhớ một lượng kién thức qua nhiều trong mật tiết (trẻ bình thường ở tuổi đến trường đã có một vốn ngon ngữ khá phong phủ, các em chỉ can sử dụng ngôn ngữ của minh trang việc quan sát, phân tích và trả lời cau hỏi còn tre khiếm thính phải đồng thoi ghi nho từ nói, từ viết và ý nghĩa cua từ cing như cách ding từ trong câu.) + Về phương pháp: Các bài học được trình bày bằng phương pháp “giao tiếp có chủ dé" Học sinh sẽ được tiếp cận với de tai qua các cuộc tham quan, các tro chơi, các tranh vẽ. Sau đó các em sẽ cùng nhau tro chuyện lại những kính nghiệm của mình từ đủ sẽ hình thành bai hoe, bai tập. + Về các bài tap: Chúng téi đưa vào nhiều dang bai tấp, su dung nhieu hình ảnh minh hoạ, nhiều hệ thống câu đa dang theo bac thang tiến dan để trẻ khiém thính có thể phát triển kha nang noi và viết thành câu của các em, đồng thời các em cũng có the su dụng các kiến thức đã tiếp thu trong giao tiếp.

Ngoài các dang bài viết, còn có các bài tập luyện nghe và nói để giúp trẻ phát triển một cách dong bộ các kha năng nghe, noi va viết. Hay là một phương tiện giúp học sinh khiêm thính làm quen với thé giới tự nhiên, con người và xã hội. nhằm trang bị cho các em: - Vấn kiến thức cơ bản về ngén ngữ. Có được một sự liên kết giữa đối tượng (vật thể, hành động.

! với từ nói, từ viết, từ được doe trên môi. - Biết quan sát, suy nghĩ, diễn dat ý kiến cua minh (hãng ngôn ngữ nói va viet). hình thành kha nang tu duy - Tịch lũy thém nhiều vốn từ va biết cách sử dụng tiếng Viet dung ngữ pháp, mạch lac - Rèn luyện tỉnh can than, kheéo léo. - Phát huy óc sang tạo.

# Dé việc su dung bộ sách này dem lại hiệu qua tốt nhất cho học sinh, giáo viên cần : - Xem các bai luyện tap để chọn các do vật (đồ chơi) hình anh thích hợp với bài dạy. - Sử dụng dụng cụ trực quan. Với những đỏ dùng các em chưa từng được hiết, khi giới thiệu gido viên nên kèm theo phiếu chữ để hỗ trợ các em trong việc nải và ghi nhớ từ - Việc giới thiệu bài học nên lỗng vào các trò chơi hoặc tạo ahững tình huống thích hợp để thu hút các em. Nên nhủ, ngôn ngữ nói vẫn luôn được ưu tiên.