Đề cương bài giảng phong cách học tiếng Việt hiện đại phần 1 của Nguyễn Thế Truyền

Đề cương bài giảng phong cách học tiếng Việt hiện đại phần 1 của tác giả Nguyễn Thế Truyền tại ĐH Sư phạm TPHCM, cung cấp kiến thức ngôn ngữ học cốt lõi.

• Tác giả: Nguyễn Thế Truyền
• Trường học: Đại học Sư phạm Thành phố Hồ Chí Minh
• Chuyên ngành: Ngôn ngữ học
• Đề tài: Phong cách học tiếng Việt hiện đại
• Loại tài liệu: Đề cương bài giảng
• Năm xuất bản: 2013
• Địa điểm: Thành phố Hồ Chí Minh

Tóm tắt

I. Tổng quan đề cương bài giảng phong cách học tiếng Việt hiện đại

Đề cương bài giảng phong cách học tiếng Việt hiện đại do giảng viên Nguyễn Thế Truyền biên soạn tại Đại học Sư phạm Thành phố Hồ Chí Minh. Tài liệu được thiết kế bài bản cho sinh viên ngành ngữ văn. Nội dung giáo trình bao quát các vấn đề cốt lõi của phong cách học lý thuyết và thực hành. Cấu trúc bài giảng phân chia thành ba phần nội dung rõ rệt. Phần mở đầu giải quyết các khái niệm cơ sở và tiền đề khoa học. Phần tiếp theo tập trung làm rõ hệ thống phong cách chức năng trong tiếng Việt. Phần cuối cùng đi sâu vào giá trị biểu đạt của các phương tiện ngôn ngữ đa dạng. Tài liệu kế thừa các thành tựu nghiên cứu kinh điển trong nước và quốc tế. Người biên soạn đúc kết tri thức ngôn ngữ học thành hệ thống luận điểm khúc chiết. Những định nghĩa thuật ngữ đạt độ chính xác cao. Ví dụ minh họa được chọn lọc từ đời sống và văn bản chuẩn mực. Giáo trình cung cấp cơ sở phương pháp luận vững chắc. Sinh viên dễ dàng tiếp cận các quy luật sử dụng ngôn ngữ đúng đắn.

1.1. Đối tượng và nhiệm vụ của phong cách học

Phong cách học xác định rõ đối tượng nghiên cứu là các đặc điểm quy luật sử dụng phương tiện ngôn ngữ. Môn học khám phá cách tổ chức từ ngữ trong hoạt động giao tiếp xã hội. Nhiệm vụ trọng tâm gồm miêu tả quy chuẩn lựa chọn từ và cấu trúc câu. Bộ môn phân tích nguyên nhân tạo nên sự phân hóa phong cách ngôn từ. Bên cạnh đó, phong cách học làm sáng tỏ màu sắc tu từ của các đơn vị biểu đạt. Người học tiếp nhận cách thức vận hành ngôn ngữ trong từng hoàn cảnh cụ thể. Giáo trình ĐH Sư phạm TPHCM phân định rành mạch giữa ngôn ngữ toàn dân và ngôn ngữ văn cảnh. Nhiệm vụ giảng dạy gắn liền với việc xây dựng năng lực thẩm mỹ ngôn từ.

1.2. Khái niệm màu sắc tu từ và các cấp độ biểu đạt

Màu sắc tu từ biểu thị giá trị gia tăng ngoài ý nghĩa sự vật của từ ngữ. Khái niệm này chỉ rõ thái độ và sắc thái biểu cảm của người nói. Cấu trúc nghĩa của từ gồm phần tin cơ sở và phần tin bổ sung. Phần tin cơ sở phản ánh đối tượng khách quan trong thực tế. Phần tin bổ sung bộc lộ sắc thái biểu cảm và phạm vi sử dụng. Ví dụ các từ cùng nghĩa như vợ, bà xã, phu nhân mang màu sắc khác biệt. Từ vợ biểu thị sắc thái trung hòa trong mọi ngữ cảnh. Từ bà xã mang sắc thái khẩu ngữ thân mật. Từ phu nhân thể hiện sự tôn xưng trang trọng. Việc nắm vững màu sắc tu từ giúp người học tránh lỗi lệch chuẩn phong cách.

II. Phân tích các phong cách chức năng tiếng Việt trong đề cương

Tài liệu phân chia tiếng Việt hiện đại thành sáu phong cách chức năng cơ bản. Hệ thống bao gồm phong cách khẩu ngữ, hành chính, khoa học, báo chí, chính luận và văn chương. Mỗi phong cách phản ánh một phạm vi hoạt động xã hội riêng biệt. Người sử dụng ngôn ngữ thường gặp khó khăn khi phân biệt ranh giới giữa các thể loại. Sự trộn lẫn phong cách dẫn đến sai sót nghiêm trọng trong văn bản. Ví dụ văn bản hành chính đòi hỏi tính chính xác tuyệt đối và cấu trúc khuôn mẫu. Tuy nhiên nhiều văn bản hành chính vẫn bị lạm dụng yếu tố cảm xúc cá nhân. Phong cách khoa học yêu cầu tính trừu tượng và phi cá thể hóa cao độ. Ngược lại, phong cách khẩu ngữ đề cao tính tự nhiên và ngữ điệu thân mật. Đề cương bài giảng đã chỉ rõ các nhân tố giao tiếp chi phối trực tiếp đến từng dạng thức ngôn từ. Mục đích giao tiếp và hoàn cảnh phát ngôn quy định trật tự cú pháp và vốn từ vựng được chọn lọc. Phân tích thấu đáo các tiêu chí này là chìa khóa tháo gỡ sự nhầm lẫn phong cách.

2.1. Đặc trưng chuẩn hóa của phong cách hành chính

Phong cách hành chính xác lập ba đặc trưng cốt lõi: tính nghiêm túc khách quan, tính chính xác minh bạch và tính khuôn mẫu. Văn bản hành chính tuyệt đối không chấp nhận các cách hiểu đa nghĩa. Cấu trúc câu trong văn bản thường kéo dài và chứa nhiều tầng bậc phụ thuộc. Các liên từ logic được sử dụng dày đặc nhằm liên kết chặt chẽ từng mệnh đề. Phong cách này loại trừ hoàn toàn các biện pháp tu từ mang tính gợi hình hay cảm xúc. Mọi nội dung truyền đạt đều hướng đến tính pháp lý và hiệu lực quản lý nhà nước. Tính khuôn mẫu định hình sẵn bố cục văn bản, từ quốc hiệu, tiêu ngữ cho đến chữ ký thẩm quyền. Bất kỳ sự tùy tiện biến đổi thể thức nào cũng làm giảm giá trị hiệu lực pháp lý.

2.2. Vấn đề ranh giới giữa phong cách báo chí và chính luận

Phong cách báo chí và chính luận thường xuyên xảy ra hiện tượng giao thoa ngôn ngữ. Báo chí tập trung vào tính thời sự, tính hấp dẫn và thông tin đại chúng. Mục đích cơ bản của báo chí là phản ánh sự kiện nhanh chóng và trung thực. Ngược lại, văn chính luận chú trọng tính truyền cảm, tính hùng biện và thuyết phục tư tưởng. Người viết báo chí dùng câu ngắn, từ ngữ cụ thể và giàu hình ảnh thực tế. Người làm văn chính luận sử dụng lập luận chặt chẽ, luận cứ xác đáng và dẫn chứng lý luận. Sự nhầm lẫn giữa hai phong cách làm loãng thông điệp thông tin hoặc giảm sức thuyết phục chính trị. Đề cương bài giảng đã chỉ rõ các tiêu chí nhận diện thể loại để định hướng chính xác.

III. Phương pháp nghiên cứu phong cách học tiếng Việt từ đề cương

Để làm chủ tri thức ngôn ngữ, đề cương xác lập hai phương pháp tiếp cận chủ đạo: phương pháp so sánh đối chiếu và phương pháp thống kê. Phương pháp so sánh đối chiếu đặt các yếu tố đồng nghĩa cạnh nhau. Thao tác này làm nổi bật giá trị khu biệt về ngữ nghĩa và màu sắc tu từ. Nhà nghiên cứu so sánh cách diễn đạt giữa các thể loại văn bản khác nhau. Từ đó, người phân tích nhận diện rõ sắc thái biểu cảm của từng đơn vị ngôn ngữ. Song song đó, phương pháp thống kê cung cấp dữ liệu định lượng chính xác. Thao tác thống kê khảo sát tần suất xuất hiện của từ ngữ, dạng câu và biện pháp nghệ thuật. Dữ liệu số liệu minh chứng cho các kết luận khoa học có sức thuyết phục cao. Việc kết hợp hài hòa hai phương pháp giúp loại bỏ nhận định chủ quan cảm tính. Quy trình nghiên cứu trở nên minh bạch và đạt chuẩn học thuật hiện đại. Người học phát triển tư duy nghiên cứu logic thông qua thực nghiệm ngôn ngữ cụ thể.

3.1. Kỹ thuật so sánh đối chiếu phương tiện tu từ

Kỹ thuật so sánh đối chiếu đòi hỏi xác định điểm tương đồng và dị biệt giữa các phương tiện ngôn ngữ cùng chức năng. Người phân tích đặt từ ngữ trung tính cạnh từ ngữ có màu sắc tu từ mạnh. Bước thao tác này bộc lộ thái độ khen, chê hoặc tôn kính của người nói. Đồng thời, kỹ thuật này soi chiếu cấu trúc cú pháp nguyên bản với các biến thể đảo ngữ. Hiệu quả biểu cảm của từng cấu trúc câu lập tức hiển thị rõ ràng. Người học hiểu sâu giá trị thẩm mỹ của các phép tu từ như ẩn dụ, hoán dụ hay nhân hóa. Phương pháp loại bỏ hoàn toàn các phỏng đoán mơ hồ trong cảm thụ tác phẩm văn chương giàu tính nghệ thuật.

3.2. Phương pháp định lượng và thống kê phong cách

Phương pháp thống kê chuyển hóa những cảm nhận văn bản thành các số liệu khách quan có thể kiểm chứng. Người nghiên cứu tiến hành thu thập mẫu ngữ liệu đủ lớn theo từng phong cách chức năng. Sau đó, quy trình phân loại và đếm tần suất xuất hiện của các từ loại được thực hiện. Ví dụ tần suất xuất hiện của thuật ngữ khoa học phản ánh trực tiếp tính chất chuyên sâu của văn bản. Mật độ câu ghép và mệnh đề quan hệ biểu thị độ phức tạp cú pháp của văn bản hành chính. Thống kê phong cách giúp nhà nghiên cứu tìm ra phong cách cá nhân của từng tác giả văn học. Các biểu đồ tần suất tạo nền tảng vững chắc cho mọi luận điểm phân tích ngôn ngữ học.

IV. Ứng dụng thực tiễn đề cương phong cách học tiếng Việt hiện đại

Đề cương bài giảng mang giá trị thực tiễn sâu rộng đối với công tác giảng dạy và đời sống xã hội. Tài liệu là cẩm nang định hướng chuyên môn cho sinh viên sư phạm ngữ văn. Người học vận dụng lý thuyết để rèn luyện kỹ năng biên soạn giáo án chuẩn mực. Khả năng phân tích phong cách giúp giáo viên truyền đạt kiến thức tiếng Việt sinh động và chuẩn xác. Bên cạnh môi trường học đường, tài liệu phục vụ hiệu quả cho các ngành nghề hiện đại. Biên tập viên xuất bản áp dụng quy tắc phong cách để chuẩn hóa bản thảo. Chuyên viên truyền thông và báo chí nắm vững cách thức thu hút công chúng thông qua cấu trúc tin bài linh hoạt. Cán bộ hành chính xây dựng văn bản công vụ bảo đảm tính pháp lý và khuôn mẫu quy chuẩn. Kiến thức phong cách học trực tiếp nâng cao năng lực giao tiếp xã hội. Việc dùng từ đúng ngữ cảnh khẳng định văn hóa ứng xử văn minh trong kỷ nguyên mới.

4.1. Ứng dụng trong giảng dạy ngữ văn tại trường phổ thông

Sinh viên sư phạm trực tiếp chuyển hóa lý thuyết phong cách học vào các tiết dạy tiếng Việt ở trường phổ thông. Giáo viên hướng dẫn học sinh cách phân biệt văn cảnh giao tiếp để lựa chọn từ ngữ phù hợp. Trong phần đọc hiểu văn bản, kiến thức phong cách hỗ trợ học sinh giải mã tín hiệu nghệ thuật của tác phẩm. Học sinh không chỉ hiểu nghĩa bề mặt của câu từ mà còn cảm nhận trọn vẹn tầng nghĩa biểu cảm ẩn sau đó. Ở phần tập làm văn, học sinh rèn luyện kỹ năng tạo lập văn bản theo từng phong cách riêng biệt. Các lỗi diễn đạt lủng củng và dùng từ sai phong cách được khắc phục triệt để. Năng lực ngôn ngữ của học sinh được hoàn thiện toàn diện qua từng bài học.

4.2. Vai trò trong xây dựng và biên tập văn bản chuyên nghiệp

Hoạt động biên tập văn bản hiện đại yêu cầu sự am hiểu sâu sắc về phong cách học tiếng Việt. Biên tập viên sử dụng các quy chuẩn phong cách để rà soát lỗi ngữ pháp, chính tả và sắc thái ngữ nghĩa. Mỗi thể loại văn bản cần duy trì tính nhất quán về giọng điệu và từ vựng. Một bài báo khoa học phải bảo đảm tính khách quan và loại bỏ yếu tố chủ quan. Một thông cáo báo chí cần sự ngắn gọn, rõ ràng và thu hút người đọc. Nắm vững phong cách chức năng giúp người viết tối ưu hóa khả năng truyền tải thông điệp. Quy trình biên tập trở nên khoa học và đạt hiệu suất cao. Văn bản hoàn thiện đáp ứng đầy đủ các tiêu chuẩn truyền thông chuyên nghiệp.

Nội dung chính

Tổng quan về giáo trình (250-300 từ)

Giáo trình "Đề cương bài giảng Phong cách học tiếng Việt hiện đại" do tác giả Nguyễn Thế Truyền biên soạn vào tháng 02/2013 tại trường Đại học Sư phạm Thành phố Hồ Chí Minh. Trong chương trình đào tạo đại học ngành Sư phạm Ngữ văn và Ngôn ngữ học, đây là tài liệu chuyên ngành thuộc khối kiến thức Việt ngữ học, giữ vai trò kết nối kiến thức cấu trúc ngôn ngữ thuần túy với thực tiễn sử dụng ngôn ngữ trong đời sống xã hội.

Mục tiêu học tập của giáo trình nhằm trang bị cho sinh viên hệ thống lý thuyết về phong cách học và bản chất các phong cách chức năng tiếng Việt. Tài liệu giúp người học nhận diện, phân tích tiềm năng và giá trị biểu đạt của các phương tiện ngôn ngữ ở ba cấp độ: ngữ âm, từ vựng, ngữ pháp; đồng thời nắm vững phương pháp phân loại, miêu tả các phép tu từ để ứng dụng vào tiếp nhận văn bản, phân tích văn học và tạo lập các văn bản chuyên ngành chuẩn xác.

Về cấu trúc và cách tiếp cận, giáo trình dày 220 trang, được tổ chức thành bốn phần nội dung chính kèm theo hệ thống bài tập và danh mục tài liệu tham khảo. Văn bản tiếp cận phong cách học từ tiến trình lịch sử 25 thế kỷ, từ Tu từ học cổ điển phương Tây (Aristote, Virgile) đến Phong cách học hiện đại của Charles Bally, trường phái Praha và Nga Xô viết, kết hợp với các công trình nghiên cứu Việt ngữ của Cù Đình Tú, Đinh Trọng Lạc, Phan Ngọc, Nguyễn Nguyên Trứ, Nguyễn Thái Hoà.

Điểm đặc thù của tài liệu là phân loại phong cách chức năng tiếng Việt dựa trên sự tích hợp giữa các kiểu tư duy (trực giác, lôgic, lôgic - hình tượng, hình tượng) và cấp độ nghi thức (phi nghi thức, nghi thức, siêu nghi thức), kết hợp phương pháp định tính và định lượng trong khảo sát ngôn ngữ.

Nội dung kiến thức cốt lõi (500-600 từ)

Các chương/chủ đề chính

Nội dung giáo trình được cấu trúc thành bốn phần chuyên đề chính:

• Phần I - Những vấn đề chung: Trình bày định nghĩa phong cách, phong cách học và lịch sử hình thành qua 25 thế kỷ (Tu từ học cổ điển phương Đông, phương Tây và Phong cách học hiện đại); phân tích mối quan hệ giữa Phong cách học và Ngữ dụng học; xác định đối tượng, nhiệm vụ, hệ khái niệm cơ bản (màu sắc tu từ, phong cách chức năng, phép tu từ), các phân ngành phong cách học và hai phương pháp nghiên cứu: so sánh - đối chiếu và thống kê.
• Phần II - Các phong cách chức năng của tiếng Việt: Khảo sát chi tiết sáu phong cách chức năng: phong cách khẩu ngữ (sinh hoạt hằng ngày), phong cách hành chính, phong cách khoa học, phong cách báo chí, phong cách chính luận và phong cách văn chương. Mỗi phong cách được phân tích qua các nhân tố giao tiếp, dạng thức ngôn ngữ, đặc trưng bản chất, đặc điểm ngôn ngữ (ngữ âm, từ vựng, ngữ pháp, tu từ) và các thể loại tiêu biểu.
• Phần III - Giá trị biểu đạt của các phương tiện ngôn ngữ tiếng Việt: Phân tích tiềm năng biểu đạt của ngữ âm (tính võ đoán, khuôn biểu trưng ngữ âm); từ vựng (từ đa phong cách, đơn phong cách, từ ngữ trang trọng, kiểu cách, thông tục, từ xưng hô, từ địa phương); và ngữ pháp/cú pháp (câu đơn/đa phong cách, câu tỉnh lược, câu đặc biệt, câu chuyển đổi tình thái, độ dài câu).
• Phần IV - Các phép tu từ của tiếng Việt: Hệ thống hóa các phép tu từ ngữ âm (điệp phụ âm đầu) và các nhóm phép tu từ từ vựng - ngữ pháp (liên tưởng tương đồng, liên tưởng tương cận, quy chiếu diễn ngôn nguồn, trật tự cấu trúc khác thường và chuyển nghĩa cấu trúc).

Kiến thức nền tảng được xây dựng

• Khung lý thuyết về màu sắc tu từ: Màu sắc tu từ được định nghĩa là phần thông tin bổ sung (nghĩa hàm chỉ) bên cạnh thông tin cơ bản (nghĩa chỉ xuất, lôgic - sự vật). Cấu trúc gồm bốn thành tố: màu sắc biểu cảm - hình tượng, màu sắc cảm xúc, màu sắc bình giá và màu sắc phong cách chức năng.
• Lý thuyết phân loại phong cách chức năng: Tổng hợp ba quan niệm học thuật (biến thể ngôn ngữ dân tộc của Cù Đình Tú; khuôn mẫu văn bản của Đinh Trọng Lạc; kiểu diễn đạt đặc thù theo quan điểm của giáo trình). Tài liệu sơ đồ hóa 6 phong cách chức năng theo cấp độ nghi thức: phi nghi thức (khẩu ngữ), nghi thức (hành chính, khoa học, báo chí, chính luận) và siêu nghi thức (văn chương).
• Lý thuyết về phương tiện ngôn ngữ: Phân định ranh giới giữa phương tiện đa phong cách (trung hòa, không đánh dấu) và đơn phong cách (chuyên dùng, được đánh dấu về phạm vi sử dụng).

Kỹ năng phát triển

• Kỹ năng phân tích định tính: Thực hiện thao tác so sánh - đối chiếu, liên tưởng hướng nội và hướng ngoại để làm rõ giá trị biểu đạt của các phương tiện ngôn ngữ trong văn cảnh cụ thể.
• Kỹ năng khảo sát định lượng: Thực hiện phương pháp thống kê tỷ lệ âm tiết bằng trắc, tần số sử dụng từ loại (động từ hành động, tính từ phẩm chất) và kết cấu câu để chứng minh đặc trưng phong cách của tác giả và tác phẩm.
• Kỹ năng biên tập và xử lý văn bản: Phát hiện và sửa lỗi dùng sai phong cách; nhận diện và xây dựng các loại văn bản hành chính theo đúng thể thức khuôn mẫu.

Phương pháp giảng dạy và học tập (300-350 từ)

Giáo trình triển khai phương pháp sư phạm kết hợp giữa giảng giải lý thuyết ngôn ngữ học hệ thống và xử lý ngữ liệu thực chứng. Người học tiếp cận tri thức từ nguyên lý chung, khảo sát lịch sử học thuật đến phân tích chi tiết từng phong cách chức năng và phương tiện tu từ.

Ngữ liệu phân tích trong giáo trình được trích xuất từ các nguồn văn bản thực tế:

• Tác phẩm văn học: Thơ của Hàn Mặc Tử ("Mùa xuân chín"), Nguyễn Bính ("Xa cách"), Xuân Diệu ("Thơ duyên", "Chiều", "Các nhà thơ cổ điển Việt Nam"), Nguyễn Khoa Điềm ("Đất nước"), thơ Hồ Xuân Hương qua khảo sát của Nguyễn Văn Trung.
• Tài liệu ghi chép thực tế: "Nhật ký Đặng Thùy Trâm".
• Ngữ liệu giao tiếp khẩu ngữ: Đoạn hội thoại tự nhiên của sinh viên khoa Ngữ văn, Trường ĐHSP TP.HCM (tư liệu của Đoàn Thị Ánh Hồng).
• Ngữ liệu hồi ký, phỏng vấn: Kinh nghiệm dịch thuật ngoại giao của nguyên Phó Thủ tướng Vũ Khoan.
• Văn bản pháp luật: Luật Xuất bản (1993, 1999), Luật Báo chí (1999), Luật Phá sản doanh nghiệp (1993), Sắc lệnh về chế độ báo chí.

Hệ thống bài tập thực hành được phân bổ sau các chương nhằm rèn luyện kỹ năng ứng dụng:

• So sánh màu sắc tu từ và sắc thái biểu cảm của các cặp từ đồng nghĩa ("mẹ" - "mẫu thân", "mất" - "tạ thế", "thụ bệnh" - "mắc bệnh").
• Phân tích màu sắc bình giá qua các phát ngôn lịch sử, chính trị ("giành chính quyền" so với "cướp chính quyền", "giải phóng Sài Gòn" so với "tiếp thu Sài Gòn").
• Thống kê tỷ lệ âm tiết bằng trắc để xác định nhạc điệu thơ (bài thơ "Chiều" của Xuân Diệu).
• Phát hiện từ ngữ hành chính sử dụng sai phong cách trong giao tiếp sinh hoạt gia đình và đề xuất phương án sửa chữa.
• Thực hành viết đoạn văn hội thoại mang đặc trưng phong cách khẩu ngữ.

Phương pháp đánh giá căn cứ vào năng lực giải mã văn bản qua các phép tu từ và khả năng tạo lập diễn ngôn đúng chuẩn phong cách.

Điểm nổi bật và cập nhật (250-300 từ)

Giáo trình tổng kết hệ thống lịch sử 25 thế kỷ của bộ môn: Tu từ học cổ điển phương Tây bắt đầu từ Aristote (384-322 TCN), Cicéron, Horace, mô hình "bánh xe phong cách Virgile" (Gravis Stylus, Mediocrus Stylus, Humilus Stylus); văn luận phương Đông trong "Kinh dịch", "Tu từ giám hoành" của Vương Cấu; chuyển sang Phong cách học hiện đại đầu thế kỷ XX với Charles Bally (1909), trường phái Praha và trường phái chức năng Nga Xô viết (Vinogradov, Rozental, Stepanov).

Tài liệu phản ánh bức tranh nghiên cứu phong cách học tại Việt Nam qua hai mốc thời gian: trước năm 1957 với các công trình tu từ thực hành (Phan Kế Bính, Trần Trọng Kim, Nguyễn Hiến Lê) và sau năm 1957 với hệ thống giáo trình đại học của Đinh Trọng Lạc, Cù Đình Tú, Nguyễn Nguyên Trứ, Nguyễn Thái Hoà. Giáo trình ghi nhận thành tựu và chỉ ra những điểm còn chưa thống nhất về tiêu chí phân loại của các tác giả đi trước.

Đồng thời, tài liệu cập nhật sự giao thoa học thuật giữa Phong cách học và Ngữ dụng học (Pragmatics): xác định Ngữ dụng học nghiên cứu việc sử dụng ngôn ngữ cho đúng và chính xác, còn Phong cách học nghiên cứu việc sử dụng ngôn ngữ sao cho biểu cảm và đạt hiệu quả tác động tối ưu. Mô hình 6 phong cách chức năng tiếng Việt hiện đại được sơ đồ hóa theo trục phân định tính chất nghi thức (phi nghi thức, nghi thức, siêu nghi thức) gắn với các dạng thức tư duy.

Đối tượng sử dụng giáo trình (200-250 từ)

Giáo trình được biên soạn phục vụ trực tiếp cho sinh viên bậc đại học chuyên ngành Sư phạm Ngữ văn và Ngôn ngữ học tại các trường đại học sư phạm, sử dụng làm tài liệu học tập chính thức cho học phần Phong cách học tiếng Việt hiện đại.

Về điều kiện tiên quyết, sinh viên cần hoàn thành các học phần cơ sở thuộc khối Việt ngữ học gồm: Ngữ âm tiếng Việt, Từ vựng - Ngữ nghĩa tiếng Việt và Ngữ pháp tiếng Việt. Đây là nền tảng tri thức cấu trúc bắt buộc để người học có thể phân tích được giá trị phong cách của các phương tiện ngôn ngữ.

Đối với giảng viên, tài liệu cung cấp đề cương bài giảng chi tiết, hệ thống hóa các trường phái lý thuyết cùng ngân hàng ngữ liệu văn bản và bài tập thực hành. Đối với học viên cao học, giáo trình hỗ trợ tra cứu bảng so sánh số lượng phép tu từ giữa các tác giả trong nước và quốc tế. Ngoài ra, cán bộ làm công tác biên tập, báo chí, truyền thông và văn phòng có thể sử dụng tài liệu để chuẩn hóa việc sử dụng từ ngữ, ngữ pháp theo đúng đặc thù từng phong cách chức năng.

Câu hỏi thường gặp (250-300 từ)

1. Giáo trình này phù hợp với ai?
   Tài liệu phục vụ sinh viên đại học ngành Sư phạm Ngữ văn, Ngôn ngữ học, giảng viên giảng dạy học phần Tiếng Việt, đồng thời là tài liệu tham khảo cho người làm công tác nghiên cứu, biên tập và soạn thảo văn bản.

2. Cần kiến thức nền nào để học?
   Người học cần tích lũy kiến thức cơ sở về ba phân ngành cấu trúc của Việt ngữ học gồm Ngữ âm học, Từ vựng học và Ngữ pháp học tiếng Việt để nhận diện các đơn vị ngôn ngữ trước khi khảo sát giá trị biểu đạt của chúng.

3. Điểm khác biệt với giáo trình khác là gì?
   Giáo trình đối chiếu trực tiếp các quan điểm phân loại của Cù Đình Tú, Đinh Trọng Lạc, Charles Bally; xây dựng sơ đồ 6 phong cách chức năng theo cấp độ nghi thức và kiểu tư duy; đồng thời tích hợp phương pháp thống kê định lượng vào nghiên cứu phong cách.

4. Làm sao để tự học hiệu quả?
   Người học cần nắm vững lý thuyết 4 thành tố của màu sắc tu từ ở Phần I, sau đó thực hành giải quyết hệ thống bài tập cuối mỗi chương bằng thao tác thay thế đối chiếu và thống kê tần số trên ngữ liệu văn bản thực tế.

5. Có tài liệu bổ trợ nào kèm theo?
   Tài liệu tích hợp các bảng so sánh đối chiếu phân ngành ngôn ngữ, bảng số liệu phân loại phép tu từ của các tác giả Việt Nam và thế giới, các văn bản quy phạm pháp luật thực tế, ngữ liệu văn học và danh mục tài liệu tham khảo chuyên ngành tại trang 220.

Kết luận (150 từ)

Giáo trình "Đề cương bài giảng Phong cách học tiếng Việt hiện đại" của tác giả Nguyễn Thế Truyền cung cấp hệ thống tri thức học thuật về các quy luật sử dụng phương tiện ngôn ngữ tiếng Việt trong giao tiếp. Tài liệu phân định rõ ranh giới giữa cấu trúc hệ thống ngôn ngữ và cách thức vận hành ngôn ngữ theo từng ngữ cảnh chuyên biệt.

Lộ trình học tập được tổ chức tuần tự: xây dựng lý thuyết đại cương và khái niệm màu sắc tu từ; khảo cứu bản chất sáu phong cách chức năng; phân tích tiềm năng biểu đạt của phương tiện ngữ âm, từ vựng, ngữ pháp; và ứng dụng các phép tu từ vào thực hành giải mã, tạo lập văn bản. Danh mục tài liệu tham khảo ở trang 220 định hướng người học tiếp tục mở rộng nghiên cứu liên ngành sang Ngữ dụng học và Ngôn ngữ học tri nhận.

Trích đoạn nội dung tài liệu

CHƯƠNG I CÁC PHÉP TU TỪ NGỮ ÂM. ĐIỆP PHỤ ÂM ĐẦU. 140 CHƯƠNG II CÁC PHÉP TU TỪ TỪ VỰNG – NGỮ PHÁP. NHÓM LIÊN TƯỞNG TƯƠNG ĐỒNG.

ẨN DỤ BỔ SUNG (Ẩn dụ chuyển đổi cảm giác). PHÚNG DỤ (ALLEGORY). ĐỊNH NGỮ NGHỆ THUẬT (ÉPITHÈTE ARTISTIQUE). NHÓM LIÊN TƯỞNG TƯƠNG CẬN.

TƯỢNG TRƯNG (SYMBOLISM). KHOA TRƯƠNG (HYPERBOLE). NHÓM QUY CHIẾU VỀ DIỄN NGÔN NGUỒN. NHÓM TRẬT TỰ CẤU TRÚC KHÁC THƯỜNG.

SÓNG ĐÔI CÚ PHÁP (PARALLELISM). Lịch sử hình thành và phát triển. ĐỒNG NGHĨA KÉP. ĐỘT GIÁNG.

TÁCH BIỆT CÚ PHÁP. CÂU TUẦN HOÀN (PERIOD, PERIODIC SENTENCE). NHÓM CHUYỂN NGHĨA CẤU TRÚC. CÂU HỎI TU TỪ (RHETICAL QUESTION).

216 TÀI LIỆU THAM KHẢO. 220 9 PHẦN I NHỮNG VẤN ĐỀ CHUNG I. PHONG CÁCH VÀ PHONG CÁCH HỌC 1. PHONG CÁCH (STYLE) “Từ điển tiếng Việt” của Viện Ngôn ngữ học (Hoàng Phê chủ biên) định nghĩa từ phong cách: “Phong cách d.

Những lối, những cung cách sinh hoạt, làm việc, hoạt động, xử sự tạo nên cái riêng của một người hay một loại người nào đó (nói tổng quát). Phong cách lao động mới. Phong cách lãnh đạo. Phong cách quan nhân.

Phong cách sống giản dị. Những đặc điểm có tính chất hệ thống về tư tưởng và nghệ thuật, biểu hiện trong sáng tác của một nghệ sĩ hay trong sáng tác nói chung thuộc cùng một thể loại (nói tổng quát). Phong cách của một nhà văn. Phong cách văn học nghệ thuật.

Dạng của ngôn ngữ sử dụng trong những yêu cầu chức năng điển hình nào đó, khác với những dạng khác về từ vựng, ngữ pháp, ngữ âm. Phong cách ngôn ngữ khoa học, Phong cách chính luận. Phong cách ngôn ngữ nghệ thuật.” [Hoàng Phê chủ biên 2006, 782] Quan điểm của giáo trình: Phong cách: là nét riêng của một đối tượng, có tính ổn định, lặp đi lặp lại, tạo thành đặc trưng riêng, bản sắc riêng của đối tượng đó. Phong cách ngôn ngữ: là nét riêng về sử dụng ngôn ngữ của một chủ thể (một cá nhân, một tầng lớp, một dân tộc, một thời đại, …) hoặc của một lĩnh vực giao tiếp (hành chính, báo chí, khoa học, …).

Định nghĩa của Phan Ngọc về phong cách: “Phong cách là sự lặp đi lặp lại của một chùm nét khu biệt” [Phan Ngọc 1985, 9] “Phong cách là một cấu trúc hữu cơ của tất cả các kiểu lựa chọn tiêu biểu, hình thành một cách lịch sử, và chứa đựng một giá trị lịch sử, có thể cho phép ta nhận diện một thời đại, một thể loại hay một tác giả. PHONG CÁCH HỌC (STYLISTICS) Phong cách học: “là một bộ phận của ngôn ngữ học nghiên cứu các nguyên tắc và quy luật lựa chọn và hiệu quả lựa chọn. sử dụng toàn bộ các phương tiện ngôn ngữ nhằm biểu hiện một nội dung tư tưởng và tình cảm nhất định trong những phong cách chức năng ngôn ngữ nhất định” [Cù Đình Tú 2001, 21-22] Đây là khoa học nghiên cứu về sử dụng ngôn ngữ một cách nghệ thuật, nói khác đi đó là “khoa học nghiên cứu các quy luật nói viết có hiệu lực” [Cù Đình Tú 2001, 17]. 10 Đinh Trọng Lạc: “Trên những nét chung nhất, phong cách học được hiểu là khoa học về các quy luật nói và viết có hiệu lức cao.” [Đinh Trọng Lạc 1999, 3] Nguyễn Nguyên Trứ: Phong cách là “một khoa học về khả năng và hiệu lực của ngôn ngữ trong hoạt động biểu đạt.” [Nguyễn Nguyên Trứ 1988, 6] Phan Ngọc: “Phong cách học là khoa học khảo sát các kiểu lựa chọn và tính biểu cảm của các lựa chọn ấy” [Phan Ngọc 1985, 15] Xét theo nhiệm vụ nghiên cứu, có thể định nghĩa: Phong cách học là bộ môn của ngôn ngữ học, nghiên cứu về các phong cách ngôn ngữ, giá trị biểu đạt của các phương tiện ngôn ngữ và những cách thức diễn đạt có hiệu quả cao.

Định nghĩa rộng nhất về Phong cách học: Khoa học về nghệ thuật diễn đạt. Sự khác biệt giữa phong cách học với các bộ mộn ngôn ngữ khác có thể hình dung qua sơ đố sau: Bảng 1: Sự khác biệt giữa Phong cách học với các bộ môn ngôn ngữ học khác về góc độ nghiên cứu CẤU TRÚC – HỆ THỐNG CÁCH THỨC SỬ DỤNG Ngữ âm học Từ vựng học Ngữ pháp học Phong cách học “Phong cách học khảo sát các kiểu thay thế, nhằm đưa ra những phán đoán giá trị (jugements de va leur), trong lúc đó các bộ môn khác của ngôn ngữ học đưa ra những phán đoán hiện thực (jugements de réalité)” [Phan Ngọc 1985, 17] Về tên gọi bộ môn: Trước đây: Tu từ học (Rhetoric). Thuật ngữ Tu từ học thường bị hiểu quá hẹp trong phạm vi tu sức ngôn từ (sửa chữa lời nói, câu văn cho đẹp, cho hấp dẫn). Hiện nay: Phong cách học (Stylistics).

Tuy vậy nhiều người vẫn gọi là Tu từ học hoặc Phong cách học và Tu từ học (!). SƠ LƯỢC LỊCH SỬ HÌNH THÀNH VÀ PHÁT TRIỂN CỦA PHONG CÁCH HỌC 1. LỊCH SỬ PHONG CÁCH HỌC TRÊN THẾ GIỚI 1. Tu từ học cổ điển (Classical Rhetoric) Phong cách học đã có cách đây 2.500 năm, khởi nguồn từ Tu từ học (Rhetoric, còn gọi là Mỹ từ pháp).

Nghĩa của hai chữ “Tu từ” là “trau đồi, sửa chữa lời nói”. “Ở phương Đông, từ xưa hai tiếng “Tu từ” đã là từ ngữ quen dùng. Câu ‘Tu từ lập kỳ thành” trong Kinh dịch được nhiều người biết đến. Những quan niệm như “Thuyết lý chi từ bất khả bất tu” đã trở thành câu nói cửa miệng của các nhà nho.

Song mãi đến đời Nguyên (Trung Quốc), “Tu từ” mới thực sự là một chuyên thư. Đó là cuốn “Tu từ giám hoành” của Vương Cấu. Ở Trung Quốc, sau cuộc vận động Ngũ tứ [1919], thuật ngữ “Tu từ học” được dùng để dịch thuật ngữ Rê-tô-rich” (tiếng Pháp La rhétorique). Và sau đó còn được dùng để dịch thuật ngữ “Sty-lis-tich” (tiếng Pháp : La stylistique).

Tu từ lập kỳ thành (修 辭 立 其 誠). Nguyên văn là: Tu từ lập kỳ thành (修 辭 立 其 誠), sở dã cử nghiệp dã. Nghĩa là: Sửa lời nói, dựng điều thành thực là có thể tích súc công danh sự nghiệp. Thuyết lý chi từ bất khả bất tu (說理之詞, 不可不修): Lời lẽ biện luận, thuyết giải không thể không trau chuốt, gọt giũa.

Ở phương Tây, lịch sử nghiên cứu tu từ đã có cách đây 2.500 năm, từ thời Aristote (A- ri-xtốt, Hy Lạp) với khoa Tu từ học (Rhetoric, Rhétorique, Mỹ từ pháp). Aristote (384-322 TCN) là người đã từng viết một quyển sách rất nổi tiếng là Tu từ học. Kế tục các nhà Tu từ học Hy Lạp, các nhà hùng biện, học giả nồi tiếng của La Mã như Cicéron (Xi-xê-rông, 106-43 tr. CN) và các nhà thơ như Horace (Hô-ra-xơ, 65-8 tr.

CN), Virgile (Viếc-gin, 70-19 tr.CN) đã đóng góp những thành tựu mới cho Tu từ học. Thời Trung cổ ở châu Âu, Tu từ học trở thành môn bắt buộc trong tam khoa (Trivium) ở nhà trường: biện chứng pháp (lôgic học), ngữ pháp, mỹ từ pháp. Thời Phục hưng, các nhá thơ nhà văn nổi tiếng tiếp tục đóng góp thêm cho sự phát triển cho Tu từ học thực hành và lý thuyết như Dante (Đan-tê, 1265-1321), Shakespeare (Sếch-xpia, 1564-1616), Fénelon (1651- 1715), Boileau (Boa-lô, 1636-1711), Hugo (Huy-gô, 1806-1885), … Tu từ học cổ điển có vị trí vẻ vang trong nhiều thế kỷ, đóng vai trò người thầy hướng dẫn cho thuật hùng biện, cho sáng tác và phê bình văn học. Thành tựu của Tu từ học cổ điển Gồm 4 phương diện: + Nghệ thuật diễn đạt ngôn ngữ + Sự phân chia các thể loại văn học + Danh mục các phương thức tu từ + Phân loại các phong cách ngôn ngữ 1.

Nghệ thuật diễn đạt ngôn ngữ Tu từ (Rhétorique) là một nghệ thuật, một khoa học diễn đạt, nâng ngôn ngữ tự nhiên phuc vụ đời sống hằng ngày thành một phương pháp trình bày tư tưởng một cách có hệ thống trên một quy mô lớn với một phạm vi rộng (buổi diễn thuyết trước công chúng; cuộc tranh luận về tư tưởng, học thuật; tranh cãi pháp lý trước toà án; tranh luận trong nghị viện). Theo tu từ học cổ điển, nghệ thuật trình bày tư tưởng (nói hay viết) đòi hỏi người phát ngôn phải tuân theo 4 bước sau đây: (1) Cấu tứ (Invention) Tìm ra những luận cứ, luận điểm và luận chứng xung quanh một vấn đề trình bày. (Phát minh ý tưởng) (2) Bố cục (Disposition) Sắp xếp ý tứ, luận điểm thành một hệ thống có trật tự trước sau. Có 2 loại trật tự: + trật tự lôgic (văn nghị luận) 12 + trật tự cảm xúc (thơ trữ tình) (3) Diễn ngôn (Elocution) Là cách diễn đạt bằng lời nói trước cử toạ sao cho rõ ràng, hấp dẫn, thuyết phục.

(4) Hành vi (Action) Gồm ngữ điệu (mạnh yếu, lên giọng, xuống giọng, …) cử chỉ, điệu bộ, vẻ mặt, … sao cho phù hợp với nội dung và thể hiện được tình cảm của người trình bày. Cơ cấu của bài văn: Tu từ học cổ điển yêu cầu một bài văn đầy đủ phải có 5 phần: + Nhập đề + Phân tích + Khẳng định + Phản bác + Kết luận 1. Sự phân chia các thể loại văn học Lý thuyết phân chia thể loại dựa vào mẫu mực trong cuốn Tu từ học của Aristote và Nghệ thuật thơ ca của Horace. Kết quả phân loại: + Thơ (5 thể loại): thơ trữ tình, anh hùng ca, kịch thơ, giáo huấn ca, thơ mục đồng (thơ đồng quê) + Văn xuôi (4 thể loại): thể hùng biện (diễn văn, điếu văn), thể lịch sử (biên niên sử, hồi ký, dã sử), thể giáo huấn văn xuôi (văn triết học, văn phê bình, …), thể lãng mạn (truyện phiêu lưu, truyện hoang đường, truyện phong tục, …) 1.

Danh mục các phương thức tu từ Tu từ học cổ điển để lại một kho tàng phong phú về các phương thức tu từ (figures) với hàng trăm phương thức mà tên gọi rối rắm, lẫn lộn thuật ngữ Hy Lạp với Latinh. Phương thức tu từ Phương thức tu từ Phương thức tu từ Phương thức tu từ ngữ âm ngữ pháp từ vựng tư duy (tập trung vào phép (figures de pensée) chuyển nghĩa Tropes) đảo âm, thêm từ vĩ, a/ nhóm ẩn dụ: ẩn dụ, đảo trí (đảo ngữ), ẩn nghi vấn tu từ, cảm lược âm, phiên âm, phúng dụ, nhân hoá, ngữ, trùng cú, liên thám, thông báo, dự hợp âm, đoạn vĩ, lược hoạt dụ, hoán trạng, tục, chiếu ứng, đối báo, cầu khiến, xuyết, đoản súc, … … cú, phân nghĩa giới nhượng bộ, liệt kê, tăng cấp, phép treo, b/ nhóm hoán dụ: từ, … nói lửng, ngắt câu, hoán dụ, cải danh, cải nói ngoa, nói giảm, dung, cải số nói vòng (uyển ngữ), *) điệp ngữ, đảo ngữ, nhược hoá, ẩn ý, cảm phản ngữ, phản cú hoán ngữ, đối ngẫu, … 13 1.