Chương 1 CƠ SỞ LÍ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA ĐỀ TÀI 1. Tình hình nghiên cứu DHTH trong nước và trên thế giới 1. Trên thế giới Tích hợp là một trong những quan điểm giáo dục đã trở thành xu thế trong việc xác định nội dung dạy học trong nhà trường phổ thông và xây dựng chương trình môn học ở nhiều nước trên thế giới. Theo thống kê của UNESCO, từ những năm 1960 đến năm 1974 trong số 392 chương trình được điều tra đã có 208 chương trình môn khoa học thể hiện quan điểm tích hợp ở mức độ khác nhau từ liên môn, kết hợp, tích hợp hoàn toàn theo những chủ đề cụ thể.
Từ những năm 1960, đã có nhiều hội nghị quốc tế bàn về việc phát triển chương trình theo hướng tích hợp. Năm 1981, một tổ chức quốc tế đã được tổ chức để cung cấp các thông tin về chương trình các môn tích hợp nhằm thúc đẩy việc áp dụng quan điểm tích hợp trong việc thiết kế các môn khoa học trên thế giới. Ở Mỹ, tuy là một quốc gia có hệ thống giáo dục rộng lớn, đa dạng và ít điểm chung, Chính phủ liên bang Mỹ không hề bắt buộc các trường trên toàn quốc tuân theo một chương trình học chung hay bắt các trường phải dạy theo một tiêu chuẩn nào đó như nhiều quốc gia trên thế giới. Nhưng, việc giảng ở đa số trường học của quốc gia này đều hướng tới một chương trình tích hợp bằng cách củng cố các khái niệm giáo dục phổ thông, hướng nghiệp, kĩ năng và liên hệ với cuộc sống thực tế, ứng dụng những kiến thức đã học để làm việc, DHTH làm tăng sự liên quan giữa các môn học.
Dạy học theo hướng tích hợp phải đặt ra câu hỏi cơ bản trong các mô hình dạy học, đó là những kiến thức mà HS cần phải lĩnh hội và có thể làm gì?. Cách thức và PP dạy học của GV Mỹ hết sức tự do, đa dạng, phong phú và linh hoạt. Ở Phillipines, việc DHTH hiện nay cũng rất phổ biến. Việc sử dụng một chương trình tích hợp để giảng dạy là một chiến lược dựa trên tiền đề rằng việc học là một loạt các kết nối.
Khi giảng dạy các chủ đề, dự án, đơn vị gồm nhiều khái niệm và kĩ năng thì việc sử dụng PP tích hợp sẽ đem lại hiệu quả hơn. Cách tiếp cận này cho phép các em HS học tập một cách tự nhiên. Nhiều trường đại học, cao đẳng, phổ thông cấp quốc gia đang phối hợp với các tổ chức dịch vụ - giải trí 6 download by : skknchat@gmail.com cung cấp các chương trình tập trung vào hướng dẫn kĩ năng cơ bản trong các buổi hoạt động ngoài giờ, ngoại khóa. Ngoài ra một số nước như Singapore, Trung Quốc, Anh, Pháp cũng chú trọng việc thực hiện dạy và học theo hướng tích hợp.
Các kiến thức như hướng nghiệp, công nghệ thông tin, GD môi trường,. đã được tích hợp trong các môn khoa học có nội dung gần giống nhau được tích hợp thành một bộ môn chung ở các cấp học [5]. Ở Việt Nam Từ thập niên 90 của thế kỉ XX trở lại đây, vấn đề xây dựng môn học tích hợp với mức độ khác nhau mới thực sự được tập trung nghiên cứu, thử nghiệm và áp dụng vào bậc phổ thông. Ở bậc tiểu học và THCS, DHTH đã được áp dụng từ lâu, ban đầu chỉ thể hiện ở mức độ thấp nhưng với cách tiếp cận tích hợp từ cuộc cải cách GD lần thứ 3 (1979) và những thay đổi chương trình sau năm 2000 thì dạy học tích hợp ở tiểu học đã được hoàn chỉnh hơn.
Quan điểm tích hợp đã được thể hiện trong CT và SGK và các hoạt động. Môn Tự nhiên và Xã hội trong chương trình cải cách giai đoạn I trước đây được cấu trúc gồm 7 chủ đề, nay được rút gọn thành 3 chủ đề lớn. Dự thảo chương trình giáo dục phổ thông tổng thể ban hành tháng 8 năm 2015, việc xây dựng các chương trình môn học và hoạt động giáo dục theo định hướng tích hợp ở cấp tiểu học, THCS và phân hóa mạnh ở cấp THPT. Tuy vậy, DHTH ở bậc THPT vẫn được thể hiện trong chương trình các môn học đặc biệt ở hai môn KHTN và KHXH là môn học tự chọn trong nhóm môn học (TC2).
Chương trình theo dự thảo được đổi mới một cách cơ bản theo hướng tích hợp các môn học, tạo cơ hội lựa chọn nội dung học tập nhiều hơn, tăng cường hoạt động của HS hướng tới hình thành và phát triển năng lực cho HS [3]. Vấn đề DHTH đã được quan tâm nghiên cứu và áp dụng ở nước ta từ rất lâu nhưng kể từ sau khi dự thảo chương trình tổng thể được ban hành thì những nghiên cứu về DHTH có định hướng rõ ràng hơn thu hút sự quan tâm của nhiều nhà khoa học giáo dục, nhà giáo, HS và các bậc phụ huynh. Một số kết quả nghiên cứu và tài liệu hướng dẫn về tích hợp trước và sau dự thảo nhằm tiếp cận để phục vụ cho đổi mới chương trình và sách giáo khoa sau năm 2015 như: 7 download by : skknchat@gmail.com Đỗ Hương Trà (chủ biên), Nguyễn Văn Biên, Trần Khánh Ngọc, Trần Trung Ninh, Trần Thị Thanh Thủy, Nguyễn Công Khanh, Nguyễn Vũ Bích Hiền (2015), Dạy học tích hợp phát triển năng lực học sinh, Quyển 1 Khoa học tự nhiên. Nxb Đại học Sư Phạm.
Đinh Quang Báo, Hà Thị Lan Hương (2014). Dạy học tích hợp – Phương thức phát triển năng lực học sinh. Kỷ yếu hội thảo khoa học: Nâng cao năng lực đào tạo giáo viên dạy tích hợp môn Khoa học tự nhiên. Hà Nội, 2014, tr.
Bộ Giáo dục và Đào tạo (2015), Tài liệu tập huấn dạy học tích hợp liên môn, Lĩnh vực: KHOA HỌC TỰ NHIÊN Dành cho CBQL và giáo viên Trung học phổ thông. Một số giáo án tích hợp trong các cuộc thi. Nhìn chung các tài liệu đều làm rõ được cơ sở lí luận của DHTH và thiết kế được một số chủ đề tích hợp kiến thức KHTN nhưng chưa nhiều chủ đề ở cấp THPT và các chủ đề chưa có thực nghiệm và chưa xây dựng và đánh giá được năng lực của HS bằng các bảng đánh giá. Nhận xét: Sau khi tìm hiểu tổng quan về tình hình nghiên cứu DHTH trên thế giới và trong nước, tác giả nhận thấy hiệu quả tích cực và sự cần thiết của DHTH trong dạy học nhằm nâng cao năng lực cho HS.
Hình thức dạy học tích hợp đã được thực hiện và đạt hiệu quả cao ở nhiều nước trên thế giới. Ở nước ta cũng đã có khá nhiều tài liệu về DHTH, tuy vậy nhưng chưa có công trình nào xây dựng chủ đề tích hợp kiến thức KHTN ở trường THPT có thực nghiệm hiệu quả và đánh giá được sự phát triển năng lực của HS. Do đó, việc tìm hiểu về cơ sở lí luận để xây dựng và tổ chức dạy học chủ đề tích hợp kiến thức KHTN ở THPT là rất cần thiết. Một số khái niệm cơ bản 1.
Khái niệm tích hợp Theo từ điển Anh - Anh (Oxford Advanced Learner's Dictionany), tích hợp (tiếng Anh: Integration) có nghĩa là kết hợp những phần, những bộ phận với nhau trong một tổng thể. Những phần, những bộ phận này có thể khác nhau nhưng thích hợp với nhau. 8 download by : skknchat@gmail.com Tích hợp cũng có thể được hiểu là sự lồng ghép các nội dung cần thiết vào những nội dung vốn có của một môn học, thí dụ: lồng ghép nội dung giáo dục dân số, giáo dục môi trường,… vào nội dung các môn học: Địa lý, Sinh học, Giáo dục công dân,… xây dựng môn học tích hợp từ các môn học truyền thống [18]. Theo từ điển Giáo dục học, TH là hành động liên kết các đối tượng nghiên cứu, giảng dạy, học tập của cùng một lĩnh vực hoặc vài lĩnh vực khác nhau trong cùng một kế hoạch dạy học.
Tích hợp có nghĩa là sự hợp nhất, sự hòa nhập, sự kết hợp. Đó là sự hợp nhất hay nhất thể hóa các bộ phận khác nhau để đưa tới một đối tượng mới như là một thể thống nhất dựa trên những nét bản chất của các thành phần đối tượng chứ không phải là phép cộng giản đơn những thuộc tính của các thành phần ấy. Như vậy, tích hợp có hai tính chất cơ bản liên hệ mật thiết với nhau và quy định lẫn nhau đó là tính liên kết và tính toàn vẹn [14]. Theo Nguyễn Phúc Chỉnh, TH kiến thức là sự liên kết, kết hợp, lồng ghép tri thức của các khoa học khác nhau thành một tập hợp kiến thức thống nhất.
DHTH là quá trình trong đó có sự lồng ghép, liên hệ những tri thức khoa học, những quy luật chung gần gũi với nhau, qua đó người học không chỉ lĩnh hội được tri thức khoa học của môn học chính mà cả những tri thức của khoa học được TH. Từ đó, hình thành cho người học cái nhìn khái quát hơn đối với các khoa học có cùng đối tượng nghiên cứu, đồng thời có được phương pháp xem xét vấn đề một cách logic, biện chứng [4]. Như vậy, “TH là sự kết hợp một cách hữu cơ, có hệ thống các kiến thức, khái niệm thuộc các môn học khác nhau thành một nội dung thống nhất, dựa trên các mối liên hệ về lí luận và thực tiễn được đề cập trong các môn học đó”. Dạy học tích hợp Theo A.
Baez nguyên chủ tịch tổ chức IUCN, cho rằng các khoa học trở thành “tích hợp” khi chúng không còn bị “phân chia” nữa. Mọi sự vật hiện tượng vốn đã tồn tại là một thực thể toàn vẹn. Con người nghĩ ra cách “phân chia” chúng để mở rộng dần phạm vi hiểu biết của mình. Như vậy, sự “phân chia” đó chỉ là hình thức mang tính nhân tạo, không phải bản chất của sự tồn tại [4], [12].
9 download by : skknchat@gmail.com Dạy học tích hợp là một quan điểm sư phạm, ở đó người học cần huy động (mọi) nguồn lực để giải quyết một tình huống phức hợp – có vấn đề nhằm phát triển các năng lực và phẩm chất cá nhân [14]. Dạy học tích hợp có nghĩa là đưa những nội dung giáo dục có liên quan vào quá trình dạy học các môn học như: tích hợp giáo dục đạo đức, lối sống; giáo dục pháp luật; giáo dục chủ quyền quốc gia về biên giới, biển, đảo; giáo dục sử dụng năng lượng tiết kiệm và hiệu quả, bảo vệ môi trường, an toàn giao thông. Dạy học liên môn là phải xác định các nội dung kiến thức liên quan đến hai hay nhiều môn học để dạy học, tránh việc học sinh phải học lại nhiều lần cùng một nội dung kiến thức ở các môn học khác nhau.