CHƯƠNG 1 CƠ SỞ LÍ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA DẠY HỌC TÍCH HỢP 1. Lịch sử nghiên cứu về dạy học tích hợp Tích hợp là một trong những quan điểm giáo dục đã trở thành xu thế trong việc xác định nội dung dạy học trong nhà trường phổ thông và trong xây dựng chương trình môn học ở nhiều nước trên thế giới. Ở nước ta tích hợp đã được thể hiện rõ nét ở cấp tiểu học VD: Dự án mô hình trường học mới ở lớp 2 (sách thử nghiệm) học sinh được học theo các chủ đề: Con người và sức khỏe, xã hội, tự nhiên. “phương hướng nhằm phối hợp một cách tối ưu các quá trình học tập riêng rẽ các môn học, phân môn khác nhau theo những hình thức, mô hình, cấp độ khác nhau nhằm đáp ứng mục tiêu, mục đích và yêu cầu khác nhau”.
Ở cấp THPT, dạy học tích hợp đa số mới dừng lại ở công tác chuẩn bị của giáo viên( yêu cầu hoặc thi soạn giáo án tích hợp). Thực tế đã có nhiều công trình nghiên cứu, vận dụng DHTH vào quá trình dạy học, điển hình là một số công trình nghiên cứu sau: +Tác giả Vũ Thanh Hà(2008), Vận dụng tư tưởng tích hợp sư phạm vào dạy học một số kiến thức về “Hạt nhân nguyên tử- Vật lí 12” nhằm nâng cao chất lượng giáo dục học sinh Luận văn … + Tác giả Nguyễn Thị Hoàn trong luận văn thạc sĩ (2009) với đề tài “Tích hợp các kiến thức về sản xuất điện năng khi dạy một số bài học Vật lý(chương trình và sách giáo khoa cơ bản) góp phần nâng cao chất lượng giáo dục kỹ thuật tổng hợp-hướng nghiệp cho học sinh THPT” +Tác giả Cao Thị Thặng(2010), Vận dụng quan điểm tích hợp trong việc phát triển chương trình giáo dục Việt Nam giai đoạn sau 2015, Đề tài nghiên cứu khoa học Tác giả Phạm Minh Hải trong luận văn thạc sĩ (2013) với đề tài “Tích hợp giáo dục bảo vệ môi trường trong dạy học Vật lý 12” 7 z Ở các nghiên cứu trên các tác giả đã vận dụng của quan điểm dạy học tích hợp để đổi mới phương pháp, phối hợp các hình thức dạy học nhằm phát huy tính tích cực, tự lực, chủ động sáng tạo của học sinh trong quá trình nhận thức. Mức tích hợp mang tính liên môn chưa cao. Dạy học theo hướng phát triển năng lực giải quyết vấn đề của học sinh 1.
Khái niệm cơ bản về dạy học Học sinh lĩnh hội kinh nghiệm xã hội nhờ sự tiếp xúc với người lớn. Nhưng sự tiếp xúc của HS với người lớn có hiệu quả tốt với điều kiện là sự tiếp xúc đó phải được tổ chức đặc biệt chặt chẽ thông qua hoạt động dạy học. Theo lý luận dạy học thì dạy học là một bộ phận của quá trình sư phạm tổng thể, là một trong những con đường để thực hiện mục đích giáo dục. Quá trình dạy học được tổ chức trong nhà trường, bằng phương pháp sư phạm đặc biệt nhằm trang bị cho học sinh hệ thống kiến thức khoa học và hình thành hệ thống kỹ năng vận dụng kiến thức vào thực tiễn [20, tr.
Như vậy dạy học là một trong những con đường ngắn nhất để thực hiện mục đích giá dục. Dạy học trong nhà trường có những ưu điểm mà các con đường giáo dục khác không có được. Đó là quá trình dạy học trong nhà trường được tiến hành bởi những bởi những nhà sư phạm, những người đã được trang bị những kiến thức về chuyên môn, nghiệp vụ sư phạm và tâm sinh lý lứa tuổi. Dạy học trong nhà trường, học sinh được phát triển toàn diện năng lực của bản thân, ngoài hoạt động học các em còn được tham gia vào các hoạt động khác như văn nghệ, thể dục thể thao, lao động… Nội dung dạy học trong nhà trườngđược chọn lọc, có tính định hướng, phương pháp dạy học phù hợp với lứa tuổi, phù hợp với trình độ nhận thức và.
có các phương tiện kỹ thuật phục vụ cho quá trình dạy học. Hoạt động học tập của học sinh ở nhà trường rất phong phú và đa dạng: học chính khóa, học ngoại khóa, ôn tập củng cố kiến thức và tự học… Tóm lại, hoạt động dạy học là hoạt động chuyên biệt của người dạy(người được đào tạo nghề dạy học), là quá trình tổ chức và điều khiển hoạt động của người học nhằm giúp họ lĩnh hội nền văn hóa xã hội, tạo 8 z ra sự phát triển tâm lý, hình thành và hoàn thiện phát triển nhân cách bản thân người học. Trong quá trình dạy học, mối quan hệ cơ bản thứ nhất trong quá trình dạy học là mối quan hệ biện chứng giữa dạy và học. Dạy và học có mối quan hệ tương hỗ bổ sung cho nhau, có những yếu tố bổ sung cho nhau, trong quá trình dạy học người dạy tác động đến người học và người học tác động trở lại người dạy.
Mâu thuẫn giữa vai trò lãnh đạo, điều khiển của người dạy và yêu cầu về sự tích cực độc lập của người học, người học vừa có vị thế là đối tượng của sự lãnh đạo và dạy học của người dạy nhưng cũng là chủ thể của quá trình tiếp thu kiến thức cho bản thân mình. Mối quan hệ cơ bản thứ hai của quá trình dạy học là mối quan hệ biện chứng giữa nội dung và phương pháp dạy học. Quan hệ giữa nội dung và phương pháp là mối quan hệ tác động qua lại : từ nội dung đến phương pháp và từ phương pháp đến nội dung. Nội dung dạy học quy định phương pháp dạy học và phương pháp dạy học xử lí nội dung dạy học, phương pháp là sự vận động của nội dung [9, tr.
Với hai mối liên hệ cơ bản trên ta thấy trong qua trình dạy học các mối liên hệ tương tác giữa người dạy, người học, nội dung và phương pháp được thể hiện qua sơ đồ sau : Nội dung Người dạy Người học Phương pháp Hình 1. Sơ đồ tương tác giữa các yếu tố của dạy học 1. Dạy học theo hướng phát triển năng lực giải quyết vấn đề của học sinh Dạy học định hướng phát triển năng lực về bản chất là cần và coi trọng thực hiện mục tiêu dạy học hiện tại ở các mức độ cao hơn, thông qua việc yêu cầu HS vận dụng kiến thức, kĩ năng một cách tự tin hiệu quả và thích hợp 9 z trong hoàn cảnh phức hợp và có biến đổi, trong học tập cả trong nhà trường và ngoài nhà trường, trong đời sống thực tiễn.1 Năng lực và năng lực giải quyết vấn đề của học sinh Khái niệm năng lực (competency) có nguồn gốc tiếng La tinh „competentia“. Ngày nay khái niệm năng lực được hiểu nhiều nghĩa khác nhau.
Năng lực được hiểu như sự thành thạo, khả năng thực hiện của cá nhân đối với một công việc. Khái niệm năng lực được dùng ở đây là đối tượng của tâm lý, giáo dục học. Năng lực cũng hàm chứa trong nó tính sẵn sàng hành động, động cơ, ý chí và trách nhiệm xã hội để có thể sử dụng một cách thành công và có trách nhiệm các giải pháp.trong những tình huống thay đổi. Năng lực giải quyết vấn đề của học sinh Năng lực giải quyết vấn đề là khả năng của bản thân người học tự giải quyết những vấn đề đặt ra một cách nhanh chóng, áp dụng kiến thức đã lĩnh hội vào những tình huống, những hoạt động thực tiễn để tìm hiểu thế giới xung quanh và có khả năng biến đổi nó.
Năng lực giải quyết vấn đề thể hiện phẩm chất, nhân cách của con người trong quá trình hoạt động để thoả mãn nhu cầu chiếm lĩnh tri thức Năng lực của học sinh phổ thông là khả năng làm chủ hệ thống các kiến thức, kỹ năng, thái độ …phù hợp với lứa tuổi và vận hành (kết nối) chúng một cách hợp lí vào thực hiện thành công nhiệm vụ học tập, giải quyết hiệu quả những vấn đề đặt ra cho chính các em trong cuộc sống. Năng lực của học sinh là một cấu trúc động (trừu tượng), có tính mở, đa thành tố, đa tầng bậc, hàm chứa trong nó không chỉ là kiến thức, kĩ năng …mà còn cả niềm tin, giá trị, tinh thần xã hội…. thể hiện ở tính sẵn sàng hành động của các em trong môi trường học tập phổ thông và những điều kiện thực tế thay đổi của xã hội [13] Khi hình thành năng lực cho HS cần lưu ý: + Tạo cho HS nhiều tình huống tương đương để tránh cho HS chỉ tái hiện những điều đã học, để HS biểu lộ được năng lực giải quyết một tình huống 10 z + Để hình thành một năng lực cần đặt học sinh vào một bối cảnh thực mà muốn giải quyết vấn đề cần phải vận dụng phức hợp các kiến thức của nhiều môn học khác nhau. Vì vậy trong luận văn này chúng tôi đã vận dụng DHTH để “Tổ chức dạy học tích hợp chủ đề “Dòng điện trong chất điện phân”- Vật lí 11”, nhằm phát triển năng lực giải quyết vấn đề cho HS 1.
Dạy học tích hợp 1. Cơ sở của dạy học tích hợp 1. Cơ sở triết học Cặp phạm trù “nhân quả”: Theo triết học duy vật biện chứng, kết quả có thể do nhiều nguyên nhân. Kết quả dạy học do vậy có thể do nhiều nguyên nhân, nhiều thành tố cấu trúc, mỗi thành tố cấu trúc lại có thể do nhiều yếu tố kết hợp (hệ thống có cấu trúc nhiều tầng bậc).
Phạm trù “phát triển”: Theo triết học duy vật biện chứng, những sự thay đổi về lượng có thể dẫn đến sự thay đổi về chất. Việc tích hợp hai hay nhiều hơn hai yếu tố dẫn đến hiệu quả không chỉ là cộng lại hiệu quả của từng yếu tố mà còn có sự thay đổi về chất của các yếu tố đó nói chung. Các yếu tố ở đây thuộc các thành tố của dạy học tích hợp. Cơ sở sinh lí thần kinh Trong hoạt động của vỏ não có hoạt động tổng hợp các kích thích, các phản ứng… Đây chính là cơ sở sinh lí thần kinh của dạy hoc tích hợp.
Trong hoạt động tư duy của người học, cần rèn cho HS tư duy có căn cứ. Tư duy và lập luận có căn cứ phải đòi hỏi phải có cả tư duy phân kì lẫn tư duy hội tụ. Tư duy phân kì đặt HS ở nhiều bối cảnh với các ý tưởng khác nhau, xem xét dữ liệu dưới các góc độ khác nhau. Tư duy hội tụ đòi hỏi phải sử dụng lập luận để phân tích dữ liệu dưới các góc độ khác nhau.