Chương 1: Cơ sở lý luận và thực tiễn. Chương 2: Một số biện pháp phát triển năng lực cho học sinh thông qua dạy học chủ đề Thống kê và Xác suất lớp 11 Chương 3: Thực nghiệm sư phạm. Cơ SỞ LÍ LUẬN VÀ THựC TIỄN 1. Tổng quan về dạy học theo định hưó'ng phát triển năng lực trong dạy học chủ đề Thống kê và Xác suất Dạy học theo định hướng phát triển năng lực hiện là xu hướng trong giáo dục hiện đại.
Nội dung Thống kê và Xác suất là một trong những mạch xuyên suốt trong chương trình giáo dục phổ thông 2018. Việc dạy học Thống kê và Xác suất nhằm phát triển năng lực cho học sinh không còn là một chủ đề xa lạ đối với trong nước và nước ngoài.1 Thành tựu, nghiên cứu ở nước ngoài Từ những thập kỷ 80, 90 của thế kỷ trước đã xuất hiện những công trình nghiên cứu về dạy học thống kê ở trường trung học, như các công trình của Holmes (1980), Hawkins, Jolliffe và Glickman (1991). Trong công trình của Holmes (1980), [24] tác giả trình bày về tính hữu ích của thống kê đối với cuộc sống hàng ngày, vai trò quan trọng của thống kê trong việc phát triển tư duy phê phán và vai trò công cụ của thống kê trong các ngành nghề. Trong công trình này tác giả còn quan tâm đến phương pháp dạy học (PPDH) thống kê ở trường trung học như thế nào.
Năm 1986 chính tác giả đã thử nghiệm tồ chức một khóa học về thống kê cho học sinh lứa tuổi từ 11 đến 16, làm cơ sở cho việc đề xuất PPDH thống kê ờ các trường trung học tại Anh. Hawkins, Jolliffe và Glickman (1991) đã xuất bản cuốn sách “Dạy học các khái niệm về thống kê”, nhằm đáp ứng tình hình nhiều ý kiến cho rằng các số liệu thống kê nên là một phần của chương trình giảng dạy cốt lõi cho tất cả trẻ em, dẫn đến nhu cầu cấp thiết là giáo viên cần được đào tạo cả về nội dung và phương pháp giăng dạy thống kê, cuốn sách đề xuất những cách tốt nhất để dạy thống kê và những kỹ năng ứng dụng thống kê trong cuộc sống. Năm 2000, Hội đồng giáo viên toán quốc gia Hoa Kỳ (The National Council of Teachers of Mathematics, viết tắt là NCTM) [26] đã đề ra các nguyên tắc và tiêu chuẩn dạy học môn toán ở trường; trong đó có hướng dẫn giảng dạy và đánh giá trong giáo dục thống kê. Các nguyên tắc và tiêu chuẩn 5 dạy học môn toán này đã có ánh hưởng trong việc phát triền giáo dục thống kê trong chương trình giảng dạy tại Hoa Kỳ và các quốc gia khác.
(2004) [181 đã có một bài báo khoa học tổng quan về tình hình đào tạo giáo viên dạy xác suất ở trường phổ thông. Theo nhóm tác giả: Ngày nay xác suất và thống kê được đưa vào chương trình Toán cho các lớp từ tiểu học đến trung học, ở nhiều quốc gia. Giải thích lý do cho sự xuất hiện của xác suất và thống kê trong chương trình Toán tiều học, trung học, các tác giã cho rằng do tính hữu ích của thống kê và xác suất cho cuộc sống hàng ngày, do vai trò công cụ của nó trong các ngành. Trong bài báo này, nhóm tác giả phân tích lý do tại sao việc giảng dạy xác suất là khó khăn đối với giáo viên toán, mô tả các nội dung cần thiết trong quá trình chuẩn bị cho giáo viên dạy xác suất và đưa ra một số ví dụ minh họa dựa trên kinh nghiệm tại Đại học Granada, trong các khóa học về Khoa học và Kỹ thuật thống kê từ năm 1996 dành cho giáo viên tiểu học và trung học.
Các tác giả cũng chỉ ra một số bất cập của việc đưa xác suất và thống kê vào cấp tiểu học và trung học, trong đó bất cập lớn nhất là đa phần giáo viên toán còn thiểu sự chuấn bị cho việc dạy thống kê và xác suất. Ví dụ, ở Tây Ban Nha, các giáo viên toán trung học không được đào tạo cụ thề để dạy thống kê. Tình hình này đối với giáo viên tiểu học thậm chí còn tồi tệ hơn vì hầu hết trong số họ chưa được đào tạo cơ bản về thống kê và đây là tình hình phổ biến ở nhiều quốc gia. Zussette Candelario-Aplaon (2017) [33], đã nghiên cứu, đánh giá nhu cầu cùa giáo viên trung học phổ thông về giảng dạy và xác suất ở tiểu học và trung học cơ sở, trong phương pháp tiếp cận, phương pháp truyền cảm hứng.
Tác giả đưa ra các số liệu thống kê và xác suất làm cơ sờ cho việc đào tạo giáo viên. Đây là một nghiên cứu với đối tượng là giáo viên toán học trung học tuổi 35 từ 27 trường tư thục và công lập ở Quận 2 thành phố Oriental Mindoro, Hoa Kỳ. Nhóm tác giả Robert c. Schoen, Mark LaVenia, Eric Chicken, Rabieh Razzouk và Zahid Kisa (2019) [29] đã nghiên cứu về việc phát triển kiến thức về thống kê và xác suất cho giáo viên trung học cơ sở.
Từ thực tể có nhiều giáo 6 viên đã không được đào tạo chính thức hoặc được đào tạo ít về thống kê, nhưng hiện tại họ phải chịu trách nhiệm dạy nó cho trẻ em, các tác giả đề xuất cần phải nâng cao kiến thức thức về xác suất thống kê (XSTK) cho giáo viên ở cấp độ mong đợi để họ đáp ứng được nhiệm vụ. cần phải tạo ra các cơ hội học tập tập trung cho giáo viên về XSTK với thời lượng đáng kể. Chỉ có như vậy các giáo viên mới học được nhiều hơn về XSTK trước khi họ chuẩn bị đầy đủ để phục vụ vai trò quan trọng của họ trong việc giúp học sinh trung học có nền tảng vững chắc để hiểu về XSTK. Như vậy, chúng ta có thề thấy những nghiên cứu ở nước ngoài về Thống kê và Xác suất tập trung vào những hướng chính là: những khó khăn, thách thức trong dạy học xác suất thống kê, lý luận và phương pháp dạy học Thống kê và Xác suất, đào tạo và bồi dưỡng giáo viên dạy Thống kê và Xác suất, mô hình hóa, mô phỏng trong giảng dạy Thống kê và Xác suất, sử dụng CNTT vào dạy học Thống kê và Xác suất, phát triển chương trình dạy học.
_ > FT^I A 1 A \ XĂ s A 4 rT^ 1 • A 1 _ _ f 1 • A A J > 1 1 • A r__ 4- A -4- 9 Thông kê và Xác suât. Tuy nhiên, chưa có nhiêu công trình nghiên cứu đây đu và chi tiết về dạy học Thống kê và Xác suất ở trường THPT theo hướng phát triển năng lực cho học sinh.2 Thành tựu, nghiên cứu ở trong nước Ở Việt Nam, các công trình nghiên cứu về Thống kê và Xác suất có thể kể đến như: Ngô Tât Hoạt (2012) cùng với luận án tiên sĩ “Nâng cao hiệu quả dạy học Xác suất - Thống kê ở trường Đại học sư phạm kỹ thuật theo hướng bồi dưỡng một số thành tố năng lực kiến tạo kiến thức cho sinh viên” của mình, tác giả đã đưa ra một số cách thức, biện pháp để bồi dưỡng cho sinh viên một số năng lực kiến tạo kiến thức trong dạy học Xác suất - Thống kê từ đó nâng cao chất lượng đào tạo, giảng dạy đội ngũ kỳ sư và giáo viên dạy nghề. Phan Thị Tình, 2012 với luận án tiến sĩ “Tăng cường vận dụng toán học vào thực tiễn trong dạy học môn Xác suất - Thống kê và môn Quy hoạch tuyến tính cho sinh viên Toán Đại học Sư phạm” đã khẳng định vai trò quan trọng của việc dạy học Toán theo định hướng tăng cường vận dụng toán học vào 7 thực tiễn ở trường THPT và trường Đại học Sư phạm trong giai đoạn hiện nay. Đồng thời cũng chỉ rõ được các yêu cầu cần đạt trọng dạy Toán và đề xuất một số biện pháp tăng cường vào dạy học nội dung Thống kê và xác suất và quy hoạch tuyến tính.
Trần Kiều (1988) với luận án “Nội dung và phương pháp dạy thống kê mô tả trong chương trình Toán cải cách ở trường phố thông cơ sở Việt Nam” -4-^/ 1 • 1 w1 1 • 1 * 4. A 1 s đã nói rõ vê sự cân thiêt, những thuận lợi cho việc đưa thông kê mô tả vào ~ à A A trường THPT và đề xuất chọn lọc kiến thức, cách thức để đưa thống kê mô tá áp dụng với thực tiễn tại Việt Nam. Đồ Mạnh Hùng (1993) với luận án “Nội dung và phương pháp dạy thống kê mô tả trong chương trình Toán cải cách ớ trường phố thông cơ sở Việt Nam” đã phân tích, tổng kết về lý thuyết Thống kê và Xác suất của các nghiên cứu trong và ngoài nước, đã xác định rõ mục đích, quan điểm dạy học của nội dung này, từ đó đề xuất, xây dựng được một phương án về nội dung và phương pháp dạy “một số yếu tố của lý thuyết xác suất”. Công trình nghiên cứu của Lê Thị Hoài Châu (2012) [4] bước đầu đã theo định hướng gắn toán học với thực tiễn, thực hiện nguyên tắc liên môn trong dạy học, và tích cực hóa hoạt động học tập của học sinh, cuốn sách nhắm đến việc mang lại cho giáo viên một số hiểu biết cơ bản để có thể thực hiện một quan điểm đang được thừa nhận rộng rãi trên thế giới là dạy học phải tôn trọng quy trình nhận thức của học sinh.
Trần Đức Chiển (2007) với luận án Rèn luyện tư duy thống kê cho học sinh trong dạy học thống kê - xác suất ở môn Toán trung học phổ thông đă xác định rõ các thành phần, trình độ của năng lực của tư duy thống kê phù hợp với học sinh, đề xuất các biện pháp chú trọng nhiều hơn đến sự phát triển năng lực cho học sinh và đã đạt được một số ý nghĩa nhất định. Tác giả Hà Xuân Thành (2017) với luận án “Phát triển năng lực giải quyết vấn đề thực tiễn thông qua việc khai thác và sử dụng các tình huống thực tiễn” dựa trên cơ sở nghiên cứu năng lực giải quyết vấn đề và dạy học toán nhàm phát triển năng lực giải quyết vấn đề đã đề xuất cách thức khai thác 8 các bài tập có yếu tố thực tiễn và xây dựng được một số biện pháp sư phạm tập trung vào nghiên cứu các bài toán có tình huống thực tiễn để phát triển năng lực giải quyết vấn đề.