Chương 1 CƠ SỞ LÍ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA: TỔ CHỨC DẠY HỌC THEO GÓC CHỦ ĐỀ: DÒNG ĐIỆN-MẠCH ĐIỆN, VẬT LÍ LỚP 11 NHẰM PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC VẬT LÍ CHO HỌC SINH 1. Tổng quan vấn đề nghiên cứu về dạy học theo góc ở trường phổ thông 1. Các nghiên cứu trên thế giới Đặc trưng cơ bản của DHTG là giúp HS phát huy tốt nhất phong cách học của bản thân để học tập mà cái đích cuối cùng là hiểu sâu kiến thức, phát triển năng lực cá nhân nói chung như: tính tích cực, tính sáng tạo, sự tự lực,.Đồng thời phát triển các năng lực chuyên biệt khi học tập bộ môn. Phương pháp DHTG được xây dựng trên các nghiên cứu về dạy học quan tâm nhiều đến nhu cầu, phong cách học của HS.
Trong đó có thể nói đên các nghiên cứu như: Claparet E thì đưa ra những điểm lớn trong dạy học như: Khơi dậy một nhu cầu học tập của HS; Khơi dậy phản ứng thích hợp của HS; Tiếp nhận những hiểu biết phù hợp để kiểm tra phản ứng ấy, điều khiển và hướng chúng đến mục đích đề ra. [9] Trong các công trình nghiên cứu của các tác giả Marzano R. đều thống nhất và cho rằng PPDH đáp ứng cách học của từng HS, cũng như đáp ứng sự phát triển của hai bán cầu não trong não bộ của HS là quan trọng và cần thiết. Trong dạy học theo hướng tích cực, dạy học theo góc là một trong những nội dung được các nhà nghiên cứu trên thế giới quan tâm.
Carol Ann Tomlinson (1974), với quan điểm “Lớp học phân hoá” (The differentiated classroom) đã giới thiệu việc dạy học bởi PPDH đặc biệt cho mỗi cá nhân để cá nhân có thể học tập một cách sâu sắc, người học khác nhau sẽ có phương pháp học tập khác nhau. Theo đó, tác giả đưa ra các biện pháp học tập khác nhau để phát huy sự chủ động, tích cực của học sinh trong học tập [12]. Tác giả David Kolb có công trình “Learning styles and disciplinary differences” [ 15]. Đây là một công trình nghiên cứu về phương pháp dạy học mới từ rất sớm.
Tác giả cho rằng HS có 4 phong cách học chủ yếu sau đây: 5 download by : skknchat@gmail.com - Học qua kinh nghiệm. - Học qua quan sát, phản ánh. - Học qua tóm tắt, phân tích lí thuyết. - Học qua thực nghiệm, trải nghiệm hoạt động.
Tác giả Fleming trong nghiên cứu của mình đã phân chia người học theo 4 kiểu, đó là: người học kiểu nhìn (tranh, ảnh, phim, sơ đồ), người học kiểu nghe (âm nhạc, thảo luận, thuyết trình), người học kiểu đọc và viết (tạo danh sách, đọc SGK, ghi chép), người học kiểu vận động (chuyển động, thí nghiệm, thực hành) [11] Mô hình VARK (visual, auditory, write, kinaesthetic) của Fleming khá phù hợp với quá trình học của HS nhỏ tuổi và là một trong các mô hình phổ biến nhất hiện nay và có thể sử dụng được trong DHTG khi thiết kế các góc học tập theo cách học). Tác giả Lee Sing Kong thì cho rằng: việc sử dụng kết hợp các phương pháp sư phạm với sở thích của HS sẽ khuyến khích HS. Khi đó, HS trở thành người học có động cơ, HS trở nên năng động và tham gia tích cực vào các hoạt động nhằm chiếm lĩnh kiến thức[7]. Letchmi Devi Ponnusamy cho rằng, với người học, có 3 vấn đề cơ bản là: mức độ sẵn sàng, mối quan tâm và sở thích học tập của người học thì sẽ đáp ứng được các yêu cầu của cá nhân trong học tập [9].
Các nghiên cứu trong nước Trong những năm 2000, dự án Việt - Bỉ đã tiến hành triển khai, bồi dưỡng cho GV Tiểu học và GV THCS các tỉnh miền núi phía Bắc Việt Nam về các PPDH và kỹ thuật dạy học tích cực. Trong đó có nhóm các phương pháp: DHTG, dạy học theo hợp đồng và học theo dự án… Tổ chức VVOB tại Việt Nam cũng đã tiến hành bồi dưỡng cho GV bậc Cao đẳng, Đại học, sinh viên các trường Sư phạm và GV THCS ở các tỉnh Quảng Ninh, Thái Nguyên, Nghệ An, Quảng Nam. về PPDH theo góc, PPDH theo hợp đồng, PPDH dự án., mang lại những kết quả tốt trong việc tích cực hóa hoạt động học của HS cấp THCS. - Nhóm tác giả Nguyễn Lăng Bình, Đỗ Hương Trà, Nguyễn Phương Hồng, Cao Thị Thặng (2010) với công trình “Dạy và học tích cực - Một số kỹ thuật và phương pháp dạy học”.
Trong công tình này, các tác giả đã đưa ra khái niệm, quy trình thực hiện, phiếu đánh giá kế hoạch bài học, đánh giá giờ dạy theo góc, các ưu điểm và hạn chế, điều kiện cần đảm bảo để tổ chức có hiệu quả. 6 download by : skknchat@gmail.com - Tác giả Nguyễn Tuyết Nga với “Modul phương pháp học theo góc, dự án VVOB” (2010), đã đưa ra khái niệm DHTG, đặc điểm, quy trình, các mức độ (hình thức) và ví dụ minh họa thiết kế các phiếu học tập, phiếu nhiệm vụ tại các góc. Vận dụng lí luận DHTG vào thực tiễn dạy học, đã có nhiều nghiên cứu nói về việc dạy học theo góc áp dụng trong dạy học vật lí như: - Luận văn thạc sĩ: Tổ chức dạy học theo góc nội dung kiến thức “Chất lỏng” chương “Chất rắn và chất lỏng. Sự chuyển thể” - Sách giáo khoa vật lí 10 nâng cao” - Trần La Giang - 2010.
Trong luận văn này tác giả đã khẳng định vai trò của việc tổ chức dạy học theo góc trong việc nâng cao chất lượng học tập cho HS. Tác giả đã đưa ra được một tiến trình dạy học theo góc phù hợp nhằm giúp HS phát triển toàn diện từ ngôn ngữ đến các thao tác tư duy, các hành động nhận thức, nhằm phát huy tính tích cực, tự chủ, sáng tạo của HS trong học vật lí. Tuy nhiên, luận văn chưa đề cập đến sự ảnh hưởng của không gian lớp học, sĩ số lớp học, phương tiện dạy học, phương tiện thí nghiệm đến quá trình dạy học theo góc. - Luận văn thạc sĩ: Tổ chức dạy học theo góc nội dung kiến thức “Định luật Ôm đối với toàn mạch và ghép nguồn thành bộ” Vật lí lớp 11, nhằm phát huy tính tích cực, tự chủ và bồi dưỡng năng lực sáng tạo cho học sinh” - Phạm Hương Giang - 2011.
Trong luận văn này tác giả đã hệ thống hóa cơ sở lý luận và thực tiễn của hoạt động tổ chức dạy học theo góc. Ngiên cứu tổ chức dạy học theo góc nội dung kiến thức “Định luật Ôm đối với toàn mạch và ghép nguồn thành bộ” nhằm phát huy tính tích cực, tự chủ, bồi dưỡng năng lực sáng tạo cho HS. Tác giả đã đưa vào những thí nghiệm ảo, sử dụng phần mềm mô phỏng các hiện tượng vật lí như Crocodile Physics 605… vào quá trình dạy học theo góc. - Luận văn thạc sĩ: Tổ chức dạy học theo góc nội dung kiến thức các lực cơ học chương “Động lực học chất điểm” - Sách giáo khoa Vật lí 10” - VũThị Hải Yến- 2013.
Trong luận văn này tác giả khẳng định vai trò của dạy học theo góc trong quá trình nâng cao chất lượng dạy và học ở trường THPT. Tác giả đề suất việc chia lớp làm bốn góc cùng thực hiện một nội dung và mục tiêu học tập nhưng theo các phương pháp, sử dụng những phương tiện và đồ dùng khác nhau. - Luận văn thạc sĩ: Vận dụng phương pháp dạy học theo góc vào dạy học một số kiến thức chương “Cân bằng và chuyển động của vật rắn” - Vật lí 10 Trung học phổ 7 download by : skknchat@gmail.com thông - Nguyễn Vi Tuấn - 2015. Trong luận văn này tác giả thiết kế các tiến trình dạy học theo góc đồng thời xử dụng các phần mềm mô phỏng vật lí để phát huy khả năng tự học, phát huy năng lực sáng tạo ở HS THPT.
- Luận văn thạc sĩ: Tổ chức dạy học theo góc các ứng dụng kỹ thuật thuộc chương Cảm ứng điện từ”- vật lí 11 - Nguyễn Thị Ngọc Thủy - 2018. Trong luận văn này tác giả đã thiết kế một số tiến trình dạy học theo góc nhằm đưa người học vào hoạt động tìm tòi, giải quyết vấn đề khi dạy một số ứng dụng của vật lí trong kĩ thuật thuộc chương “Cảm ứng điện từ” vật lí 11. - Đặc biệt là luận án tiến sĩ “Tổ chức dạy học theo góc kiến thức quang học bậc trung học cơ sở nhằm phát huy tính tích cực, tự lực và sáng tạo của học sinh” của tác giả Nguyễn Lâm Sung (2015). Qua luận án tác giả bổ sung thêm vào cơ sở lí luận của phương pháp DHTG trên các phương diện tâm lí học, cơ sở sinh lí thần kinh và lí luận dạy học.
Chỉ ra sự phù hợp và cần thiết của DHTG với chiến lược đổi mới PPDH và thực tiễn dạy học vật lí ở trường THCS. Phân tích các đặc trưng của tính tích cực, tính tự lực và tính sáng tạo DHTG, từ đó đề xuất các biện pháp phát huy tính tích cực, tính tự lực và tính sáng tạo của HS trong DHTG môn vật lí bậc THCS. Hoàn thiện được quy trình DHTG nói chung bằng sơ đồ, bổ sung quy trình học theo góc đối với HS; cách thiết kế phiếu học tập và phiếu hỗ trợ tại các góc học tập. Chỉ rõ rạch ròi hoạt động của GV và HS trong từng giai đoạn của quy trình.
Hoàn thiện được quy trình DHTG nói chung bằng sơ đồ, bổ sung quy trình học theo góc đối với HS; cách thiết kế phiếu học tập và phiếu hỗ trợ tại các góc học tập. Chỉ rõ rạch ròi hoạt động của GV và HS trong từng giai đoạn của quy trình. Đề xuất quy trình DHTG đối với môn vật lí ở bậc THCS phù hợp với tiến trình giải quyết vấn đề trong DH vật lí. Đề xuất quy trình đánh giá, bộ công cụ đánh giá trong DHTG, thiết kế được 4 Rubic đánh giá quá trình và kết quả học tập của HS trong tiến trình DHTG của phần quang học bậc THCS Tóm lại, qua một số báo cáo trên chúng tôi nhận thấy: các nghiên cứu gần đây của các tác giả đều hướng tới việc phát huy tính chủ động, tích cực và sáng tạo của người học.
Các báo cáo đều đề cập khái quát các vấn đề về DHTG và vận dụng thiết kế DHTG vào một số bài học cụ thể. Các báo cáo đều nêu được những ưu thế nổi bật của DHTG so với các phương pháp dạy học khác và đưa ra các ví dụ cụ thể về việc 8 download by : skknchat@gmail.com thiết kế các bài học theo hướng này.