I. Giải Mã Phương Pháp Nêu Vấn Đề Chìa Khóa Nâng Tầm Dạy Học QP AN tại ĐH Thái Nguyên
Sự phát triển kinh tế - xã hội trong bối cảnh quốc tế được đặc trưng bởi xã hội tri thức và toàn cầu hóa đã và đang đặt ra những yêu cầu mới cho sự nghiệp giáo dục. Giáo dục cần đào tạo đội ngũ nhân lực có khả năng đáp ứng những đòi hỏi mới, đặc biệt là năng lực hành động, tính tích cực, chủ động, sáng tạo, cùng khả năng giải quyết những vấn đề đặt ra trong thực tiễn xã hội. Để đáp ứng những yêu cầu đó, các cấp học, ngành học phải đổi mới về nội dung chương trình, mục tiêu và phương pháp dạy học theo hướng phát triển năng lực người học. Nghị quyết số 29-NQ/TW của Hội nghị Trung ương 8 khóa XI đã khẳng định: "Chuyển mạnh quá trình giáo dục từ chủ yếu trang bị kiến thức sang phát triển toàn diện năng lực và phẩm chất người học".
Giáo dục Quốc phòng An ninh là một nhiệm vụ vô cùng quan trọng của nền giáo dục quốc dân. Môn học QP&AN không chỉ trang bị quan điểm, đường lối của Đảng và pháp luật của Nhà nước về công tác quốc phòng, an ninh mà còn trực tiếp giáo dục, phát triển năng lực nhận diện, đấu tranh, phê phán quan điểm sai trái, thù địch. Qua đó, bồi dưỡng niềm tự hào và hình thành niềm tin của sinh viên đối với lực lượng vũ trang nhân dân Việt Nam, giúp sinh viên có ý thức cảnh giác trước âm mưu chống phá cách mạng. Tuy nhiên, môn học QP&AN có tính trừu tượng và khái quát hóa cao, dễ trở nên khô khan nếu giảng viên QP&AN không biến quá trình cung cấp tri thức thành hoạt động thu hút người học tự giác tham gia.
Đặc thù môn học và yêu cầu đổi mới mục tiêu, phương pháp, hình thức dạy học đã khách quan hóa tính cần thiết phải vận dụng hiệu quả các phương pháp dạy học tích cực, trong đó có phương pháp nêu vấn đề. Vận dụng phương pháp dạy học này nhằm tăng cường tính tích hợp, liên hệ nội dung môn học với thực tiễn cuộc sống, đồng thời hình thành và phát triển năng lực của người học. Mục tiêu của việc này là để nâng cao hiệu quả dạy học và đáp ứng chuẩn đầu ra môn học. Bài viết này sẽ tập trung giải mã cách thức vận dụng P.P Nêu Vấn Đề trong dạy học QP&AN tại Đại học Thái Nguyên, một sáng kiến quan trọng nhằm nâng tầm chất lượng giáo dục.
1.1. Bối cảnh đổi mới giáo dục Nhu cầu cấp thiết cho môn học QP AN
Bối cảnh xã hội tri thức và toàn cầu hóa đòi hỏi giáo dục phải đào tạo đội ngũ nhân lực có khả năng đáp ứng những yêu cầu mới, đặc biệt là năng lực hành động, tính tích cực, chủ động, sáng tạo, và khả năng giải quyết những vấn đề đặt ra trong thực tiễn xã hội. Để đạt được mục tiêu đó, các cấp học, các ngành học cần đổi mới về nội dung chương trình, mục tiêu và phương pháp dạy học theo hướng phát triển năng lực người học. Nghị quyết số 29-NQ/TW ngày 4/11/2013 của Hội nghị Trung ương 8 khóa XI về đổi mới căn bản, toàn diện giáo dục và đào tạo đã khẳng định: "Chuyển mạnh quá trình giáo dục từ chủ yếu trang bị kiến thức sang phát triển toàn diện năng lực và phẩm chất người học".
Giáo dục Quốc phòng An ninh là một trong những nhiệm vụ vô cùng quan trọng của nền giáo dục quốc dân, là nhiệm vụ chung của Đảng, Nhà nước và toàn xã hội. Môn học QP&AN không chỉ trang bị cho người học quan điểm, đường lối, chủ trương của Đảng và pháp luật của Nhà nước về công tác quốc phòng, an ninh mà còn trực tiếp giáo dục, phát triển năng lực nhận diện, đấu tranh, phê phán quan điểm sai trái, thù địch của các thế lực phản động. Qua đó, bồi dưỡng niềm tự hào và hình thành niềm tin của sinh viên đối với lực lượng vũ trang nhân dân Việt Nam. Đồng thời, giúp sinh viên có ý thức cảnh giác trước âm mưu, thủ đoạn chống phá cách mạng, khơi dậy lòng yêu nước, ý thức trách nhiệm xây dựng và bảo vệ Tổ quốc. Điều này làm nổi bật tính cấp thiết của đổi mới trong chương trình đào tạo QP&AN hiện nay.
1.2. Phương pháp Nêu Vấn Đề Khái niệm và vai trò chiến lược
Phương pháp nêu vấn đề là một kỹ thuật dạy học tích cực đã thu hút nhiều nhà khoa học nghiên cứu trong xu hướng đổi mới giáo dục những năm gần đây. Nó được định nghĩa là cách thức giáo viên tổ chức hoạt động nhận thức bằng việc tạo ra các tình huống có vấn đề, chứa đựng mâu thuẫn giữa tri thức đã biết và tri thức cần khám phá. Mục tiêu là kích thích người học tự giác tìm kiếm, phân tích và giải quyết vấn đề trong giáo dục, từ đó lĩnh hội tri thức một cách sâu sắc và hình thành tư duy phản biện. Theo Ôkôn, nhà giáo dục học Ba Lan, một "Vấn đề" luôn bao gồm hai mặt: cái đã biết và cái chưa biết, trong đó cái đã biết là điều kiện để đi đến cái chưa biết, cần tìm. "Vấn đề" và "Tình huống có vấn đề" là cơ sở cốt lõi của dạy học nêu và giải quyết vấn đề.
Vai trò chiến lược của P.P Nêu Vấn Đề nằm ở khả năng phát triển năng lực sinh viên thông qua học tập chủ động. Nó chuyển dịch vai trò của giảng viên QP&AN từ người truyền thụ sang người hướng dẫn, tạo điều kiện cho sinh viên tự xây dựng kiến thức, tăng cường hiệu quả dạy học và chuẩn bị cho sinh viên đối mặt với các vấn đề thực tiễn. Đây là một mô hình dạy học quan trọng để hiện thực hóa chuẩn đầu ra môn học của môn học QP&AN, khuyến khích sinh viên phân tích tình huống một cách sâu sắc và toàn diện.
II. Thực Trạng Đặt Ra Thách Thức Nào Khi Giảng Dạy QP AN Truyền Thống
Trong một số năm qua, việc giảng dạy môn học Quốc phòng An ninh tại Trung tâm Giáo dục Quốc phòng và An ninh - Đại học Thái Nguyên đã có nhiều chuyển biến tích cực, góp phần không nhỏ trong việc phổ biến, tuyên truyền, trang bị những kiến thức chính trị và giáo dục lập trường tư tưởng cho thanh niên, sinh viên. Tuy nhiên, cần thẳng thắn thừa nhận rằng dạy học môn học này còn bộc lộ những hạn chế. Nhiều giảng viên QP&AN chưa chủ động, sáng tạo trong việc tìm tòi, vận dụng các phương pháp dạy học tích cực. Nội dung bài giảng QP&AN còn đơn điệu, nặng về lý thuyết, ít liên hệ thực tiễn, phương pháp dạy học chủ yếu là thuyết trình.
Phương pháp nêu vấn đề đã được vận dụng nhưng tính khoa học và hiệu quả vẫn chưa cao. Việc sử dụng phương pháp nêu vấn đề nhiều khi chỉ thể hiện dưới những câu hỏi đặt ra cho sinh viên, chưa thật sự đưa người học vào tình huống thực tiễn có tính vấn đề, chứa đựng những mâu thuẫn để tạo hứng khởi tìm tòi, nghiên cứu khoa học giáo dục cho sinh viên. Thái độ học thụ động, thiếu tính tích cực khiến tư duy, năng lực sáng tạo trong giải quyết các vấn đề nảy sinh từ thực tiễn của sinh viên cũng bị hạn chế.
Việc giáo dục thái độ, hành vi, kỹ năng thích ứng cũng như việc xác định trách nhiệm của bản thân sinh viên trước những yêu cầu đặt ra từ công tác quốc phòng, an ninh của địa phương, của đất nước chưa được hiện thực hóa trong từng bài học. Điều đó hoàn toàn xa lạ với quan điểm đổi mới căn bản, toàn diện giáo dục hiện nay. Thực tiễn nêu trên đã đặt ra nhiều yêu cầu cấp thiết là đội ngũ giảng viên dạy học môn Công tác quốc phòng, an ninh tại Trung tâm cần tích cực đổi mới phương pháp dạy học, đặc biệt là vận dụng phương pháp nêu vấn đề. Mỗi giảng viên cần xác định được tính hướng đích của đổi mới phương pháp là tạo lập sự hứng thú yêu thích học tập, phát triển năng lực phản biện xã hội và tính sáng tạo của sinh viên. Ở đó, sinh viên phải chủ động tìm tòi kiến thức, giải quyết một cách sáng tạo hiệu quả những vấn đề nảy sinh trong thực tiễn dưới sự định hướng từ giảng viên. Từ những lý do đó, việc nghiên cứu về Dạy học QP&AN: Vận dụng P.P Nêu Vấn Đề tại ĐH Thái Nguyên trở nên cần thiết.
2.1. Hạn chế của phương pháp dạy học truyền thống trong môn QP AN
Môn học Quốc phòng An ninh là một bộ môn thiên hướng về chính trị, có tính trừu tượng và khái quát hóa cao. Nếu giảng viên QP&AN không biến quá trình cung cấp tri thức thành hoạt động thu hút người học tự giác tham gia quá trình chiếm lĩnh tri thức, hình thành và phát triển năng lực tương ứng của người học, bài giảng QP&AN sẽ rất dễ trở nên khô khan, giáo điều, kinh viện. Phương pháp dạy học truyền thống, chủ yếu là thuyết trình, thường đặt sinh viên vào vị thế tiếp thu thụ động, thiếu đi sự tương tác và cơ hội học tập chủ động.
Theo Nguyễn Huy Hoàng (2020), "Nhiều giảng viên chưa chủ động, sáng tạo trong việc tìm tòi, vận dụng các phương pháp dạy học tích cực, nội dung bài giảng còn đơn điệu, nặng về lý thuyết, ít liên hệ thực tiễn, phương pháp dạy học chủ yếu là thuyết trình." Điều này dẫn đến sự thiếu hụt trong việc khuyến khích tư duy phản biện và năng lực sáng tạo của sinh viên. Thực tiễn dạy học cho thấy, việc chỉ tập trung vào truyền thụ lý thuyết mà bỏ qua phân tích tình huống và giải quyết vấn đề trong giáo dục khiến sinh viên khó hình thành kỹ năng ứng dụng. Hậu quả là thái độ học thụ động, thiếu tính tích cực, làm hạn chế sự phát triển toàn diện của người học theo chuẩn đầu ra môn học mong muốn.
2.2. Nhu cầu phát triển năng lực sinh viên và yêu cầu đổi mới tại ĐH Thái Nguyên
Đổi mới căn bản, toàn diện giáo dục là kim chỉ nam cho các cơ sở đào tạo, trong đó có Đại học Thái Nguyên. Mục tiêu trọng tâm là phát triển năng lực người học, bao gồm năng lực hành động, tính tích cực, chủ động, sáng tạo và khả năng giải quyết vấn đề từ thực tiễn. Đối với môn học QP&AN, nhu cầu này càng trở nên cấp thiết. Sinh viên không chỉ cần nắm vững kiến thức mà còn phải có khả năng nhận diện, đấu tranh, phê phán quan điểm sai trái, thù địch, đồng thời thể hiện ý thức trách nhiệm xây dựng và bảo vệ Tổ quốc. Việc chỉ dừng lại ở phương pháp thuyết trình truyền thống không thể đáp ứng được những yêu cầu này.
Tính cấp thiết của đổi mới phương pháp dạy học, đặc biệt là vận dụng phương pháp nêu vấn đề, trở thành chìa khóa để khuyến khích tư duy phản biện và giúp sinh viên học tập chủ động. Điều này không chỉ nâng cao hiệu quả dạy học mà còn góp phần vào phát triển năng lực sinh viên một cách bền vững, chuẩn bị cho họ trở thành những công dân có ích, sẵn sàng tham gia công tác quốc phòng, an ninh. Việc này cũng là để đáp ứng chuẩn đầu ra môn học mà xã hội mong đợi từ chương trình đào tạo QP&AN, đồng thời hình thành mô hình dạy học phù hợp với xu thế phát triển.
III. Bí Quyết Vận Dụng P
Phương pháp nêu vấn đề không chỉ là một kỹ thuật dạy học tích cực mà còn là một mô hình dạy học chiến lược, có khả năng biến đổi sâu sắc cách sinh viên tiếp cận và lĩnh hội kiến thức. Bản chất của phương pháp nêu vấn đề là đặt sinh viên trước các nhiệm vụ nhận thức thông qua chuỗi tình huống có vấn đề. Khi sinh viên ý thức được vấn đề và được kích thích tính tích cực, chủ động, họ sẽ tìm cách giải quyết vấn đề một cách sáng tạo, có thể dưới sự hỗ trợ của giảng viên QP&AN. Theo I. Lecne, nhà giáo dục Xô viết, "Dạy học nêu vấn đề là phương pháp dạy học trong đó học sinh tham gia một cách hệ thống vào quá trình giải quyết các vấn đề và các bài toán có vấn đề được xây dựng theo nội dung tài liệu học trong chương trình" [19, tr.28]. V.O. Kôn cũng nhấn mạnh đây là "toàn bộ các hoạt động như tổ chức tình huống có vấn đề, biểu đạt các vấn đề, chú ý giúp đỡ cho học sinh những điều cần thiết để giải quyết vấn đề, kiểm tra cách giải quyết đó và cuối cùng là quá trình hệ thống hoá và củng cố các kiến thức tiếp thu được" [26, tr.51].
Ưu điểm vượt trội của P.P Nêu Vấn Đề trong dạy học Quốc phòng An ninh là khả năng tạo ra hứng thú và ghi nhớ kiến thức sâu sắc hơn. Nó thường được tổ chức kết hợp với thảo luận nhóm, sắm vai, giúp sinh viên tập hợp trí tuệ tập thể, rèn luyện bản lĩnh tự tin khi trình bày và bảo vệ quan điểm. Phương pháp này đặt người học vào vị trí chủ đạo trong vai trò khám phá, chiếm lĩnh tri thức, đồng thời biến giảng viên thành "trọng tài, cố vấn" – người tổ chức, định hướng. Điều này thúc đẩy sinh viên suy nghĩ, tìm tòi cách thức giải quyết vấn đề một cách linh hoạt, từ đó phát huy tính chủ động, sáng tạo. Hiệu quả dạy học được nâng cao khi người học được cá thể hóa, được thể hiện và khẳng định năng lực của mình. Nó cũng góp phần phát triển năng lực phản biện xã hội – một kỹ năng thiết yếu trong bối cảnh hiện nay, giúp sinh viên nhận diện quan điểm sai trái, thù địch và có thái độ đấu tranh đúng đắn.
3.1. Định nghĩa và ưu thế vượt trội của phương pháp Nêu Vấn Đề trong dạy học
Phương pháp nêu vấn đề là cách thức tổ chức dạy học, nơi giảng viên tạo ra các tình huống có vấn đề nhằm kích thích sự tò mò và nhu cầu giải quyết vấn đề ở người học. Theo Nguyễn Ngọc Bảo, "Dạy học nêu vấn đề là hình thức dạy học dựa trên những quy luật của sự lĩnh hội tri thức và cách thức hoạt động một cách sáng tạo bao gồm sự kết hợp các phương pháp dạy và học có nét cơ bản của sự tìm tòi khoa học phát triển tính tích cực, tính tự lực và năng lực sáng tạo và hình thành cơ sở thế giới quan cho họ" [2, tr.10]. Ưu thế của P.P Nêu Vấn Đề trong dạy học Quốc phòng An ninh rất rõ ràng. Nó không chỉ tạo hứng thú, giúp sinh viên ghi nhớ kiến thức sâu sắc mà còn rèn luyện khả năng tư duy phản biện và học tập chủ động.
Phương pháp này đặt người học vào vị trí chủ đạo trong vai trò khám phá tri thức, đồng thời biến giảng viên QP&AN thành người tổ chức, định hướng. Điều này thúc đẩy sinh viên suy nghĩ, tìm tòi cách thức giải quyết vấn đề một cách linh hoạt, từ đó phát huy tính chủ động, sáng tạo. Khi vận dụng phương pháp dạy học này, sinh viên được rèn luyện kỹ năng làm việc nhóm, giao tiếp và tự tin trình bày quan điểm, điều này góp phần đáng kể vào phát triển năng lực sinh viên. Hiệu quả dạy học được nâng cao thông qua việc khuyến khích phân tích tình huống và đưa ra các giải pháp thực tiễn. Việc này cũng giúp định hình mô hình dạy học hướng đến sự tương tác và trải nghiệm thực tế, phù hợp với yêu cầu đổi mới phương pháp dạy học.
3.2. Các dạng tình huống vấn đề và cách thiết kế bài giảng QP AN hiệu quả
Để vận dụng phương pháp nêu vấn đề hiệu quả trong dạy học môn Công tác quốc phòng, an ninh, việc thiết kế bài giảng QP&AN cần chú trọng xây dựng các tình huống có vấn đề phù hợp. Luận văn của Nguyễn Huy Hoàng (2020) chỉ ra bốn dạng tình huống cơ bản:
- Tình huống lựa chọn: Xuất hiện khi có nhiều phương án giải quyết với ưu nhược điểm riêng. Giảng viên định hướng để sinh viên phân tích tình huống và chọn phương án hợp lý nhất.
- Tình huống bác bỏ: Yêu cầu người học bác bỏ một kết luận sai lầm bằng cách tìm điểm yếu và chứng minh tính sai trái. Dạng này đặc biệt hữu ích để rèn luyện kỹ năng nhận diện quan điểm, hành vi sai trái, thù địch.
- Tình huống nghịch lý: Chứa đựng mâu thuẫn về logic hoặc giữa lý luận và thực tiễn. Giảng viên định hướng để sinh viên tìm kiếm cơ sở luận giải.
- Tình huống "Tại sao": Phổ biến trong các vấn đề chính trị - xã hội, quốc phòng, an ninh. Đòi hỏi sinh viên lý giải, lập luận và chứng minh dựa trên thực tiễn, quan điểm, chính sách của Đảng và Nhà nước.
Việc thiết kế bài giảng theo các dạng tình huống này giúp sinh viên học tập chủ động, kích thích tư duy phản biện và khả năng giải quyết vấn đề trong giáo dục. Giảng viên QP&AN cần đảm bảo các vấn đề đưa ra phải gần gũi với đời sống, phù hợp với khả năng của người học, và quan trọng nhất là không trái với đường lối, chính sách của Đảng và pháp luật của Nhà nước về lĩnh vực quốc phòng, an ninh. Điều này tạo điều kiện cho sinh viên thực sự trải nghiệm và lĩnh hội kiến thức một cách tự giác.
IV. Hướng Dẫn Chi Tiết Triển Khai P
Để vận dụng phương pháp nêu vấn đề trong dạy học môn Công tác quốc phòng, an ninh một cách hiệu quả, cần có một quy trình triển khai rõ ràng và tuân thủ các yêu cầu sư phạm nhất định. Giảng viên QP&AN đóng vai trò then chốt trong việc tổ chức và định hướng quá trình này. Quy trình này giúp chuyển hóa những kiến thức vốn khô khan, trừu tượng của lĩnh vực quốc phòng, an ninh thành những vấn đề, tình huống cụ thể chứa đựng mâu thuẫn. Điều này kích thích nhu cầu, mong muốn tìm kiếm và đề xuất các phương án, giải pháp để giải quyết vấn đề ở sinh viên. Mục đích là giúp sinh viên tiếp cận quan điểm của chủ nghĩa Mác - Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh, cùng đường lối, chính sách, pháp luật về công tác quốc phòng, an ninh một cách chủ động, tự giác, không áp đặt.
Tính khoa học và hiệu quả của việc vận dụng phương pháp dạy học này phụ thuộc vào năng lực sáng tạo của giảng viên trong việc thiết kế bài giảng và sự chủ động của sinh viên. Thực tiễn dạy học cho thấy, phương pháp nêu vấn đề đòi hỏi nhiều thời gian để tổ chức các hoạt động nhận thức, khám phá, vận dụng kiến thức. Nếu giảng viên không thiết kế bài giảng và tổ chức, định hướng tốt quá trình này, sẽ rất khó phát huy được ưu thế của phương pháp, thậm chí thiếu thời gian cho hoạt động giảng dạy.
Một kinh nghiệm dạy học quan trọng là không quá lạm dụng phương pháp này cho mọi trường hợp, đặc biệt là những môn học có tính trừu tượng cao, để tránh gây mệt mỏi hoặc chán học cho sinh viên. Hơn nữa, P.P Nêu Vấn Đề thường xuất hiện những bất đồng về quan điểm và cách giải quyết vấn đề giữa các sinh viên, giữa các nhóm, thậm chí giữa giảng viên và sinh viên. Do đó, giảng viên phải có năng lực phân tích tình huống và xử lý tình huống bất đồng một cách thỏa đáng, tránh gây nghi ngờ về tính xác thực, khoa học của vấn đề. Việc này đòi hỏi sự nhạy bén và kỹ năng giao tiếp của giảng viên. Chỉ khi đó, dạy học QP&AN: Vận dụng P.P Nêu Vấn Đề tại ĐH Thái Nguyên mới thực sự mang lại giá trị cao trong việc phát triển năng lực sinh viên.
4.1. Quy trình 7 bước vận dụng phương pháp Nêu Vấn Đề cho giảng viên QP AN
Theo luận văn của Nguyễn Huy Hoàng (2020), quy trình vận dụng phương pháp nêu vấn đề trong dạy học môn Công tác quốc phòng, an ninh cần được đảm bảo theo 7 bước cụ thể nhằm tối ưu hiệu quả dạy học:
- Xác định mục tiêu bài học: Giảng viên cần làm rõ mục tiêu kiến thức, kỹ năng và thái độ mà sinh viên cần đạt được sau bài giảng QP&AN.
- Lựa chọn vấn đề: Có thể do giảng viên hoặc sinh viên cùng lựa chọn một vấn đề phù hợp với nội dung bài học và khả năng của người học.
- Gợi ý yêu cầu, định hướng tư duy và cách thức giải quyết: Giảng viên cung cấp các gợi ý, khung sườn để sinh viên có định hướng trong việc phân tích tình huống và tìm lời giải.
- Xây dựng các câu hỏi thảo luận: Thiết kế các câu hỏi sâu, kích thích tư duy phản biện và dẫn dắt sinh viên đi sâu vào trọng tâm vấn đề.
- Phân công cá nhân hoặc các nhóm giải quyết vấn đề: Tổ chức sinh viên làm việc độc lập hoặc theo nhóm, thúc đẩy học tập chủ động và kỹ năng giao tiếp.
- Người học báo cáo cách thức giải quyết vấn đề: Sinh viên trình bày kết quả làm việc của mình hoặc nhóm, rèn luyện kỹ năng trình bày và bảo vệ quan điểm.
- Giảng viên và người học nhận xét, đánh giá và tổng kết: Giảng viên đưa ra kết luận cuối cùng, đồng thời khuyến khích sinh viên tự đánh giá hiệu quả các giải pháp, từ đó củng cố kiến thức và rút ra kinh nghiệm dạy học quý báu.
Việc tuân thủ quy trình vận dụng này giúp giảng viên QP&AN có một khung sườn vững chắc để triển khai P.P Nêu Vấn Đề, đảm bảo tính khoa học và đạt được chuẩn đầu ra môn học mong muốn.
4.2. Các yêu cầu sư phạm và điều kiện cần thiết để tối ưu hóa P.P Nêu Vấn Đề
Để vận dụng phương pháp nêu vấn đề đạt hiệu quả cao trong dạy học QP&AN tại Đại học Thái Nguyên, giảng viên cần tuân thủ một số yêu cầu sư phạm và đảm bảo các điều kiện thiết yếu. Trước hết, vấn đề đưa ra cần chứa đựng mâu thuẫn, có thể dưới dạng tình huống hoặc câu hỏi, đòi hỏi sự luận giải của người học. Vấn đề phải liên quan trực tiếp đến nội dung bài học, đảm bảo tính hướng đích của bài học và phù hợp với khả năng của sinh viên để có thể giải quyết vấn đề trong giáo dục trong điều kiện cụ thể.
Sau khi đưa ra vấn đề, giảng viên QP&AN cần tổ chức định hướng hoạt động nhận thức của sinh viên thông qua việc giải thích yêu cầu, nhiệm vụ và các gợi ý về hướng giải quyết. Hình thức tổ chức giải quyết vấn đề có thể đa dạng: thảo luận nhóm, đàm thoại, hoàn thành phiếu học tập cá nhân, hoặc đóng vai. Cuối cùng, giảng viên phải đánh giá, tổng kết, rút ra kết luận các giải pháp, nhưng cần tránh sự khiên cưỡng, bó hẹp trong một đáp án duy nhất. Thay vào đó, cần có quan điểm khách quan khi đánh giá hiệu quả các cách giải quyết khác nhau của người học, nhờ đó mới phát huy tính sáng tạo và tư duy phản biện của sinh viên. Điều này cũng liên quan đến kinh nghiệm dạy học của từng giảng viên, yêu cầu họ phải liên tục đổi mới phương pháp dạy học và nâng cao năng lực chuyên môn để đạt được chuẩn đầu ra môn học tối ưu.
V. Đánh Giá Thực Tiễn P
Trung tâm Giáo dục Quốc phòng và An ninh - Đại học Thái Nguyên được thành lập theo Quyết định số 2963/QĐ-TCCB ngày 17/12/1992 của Bộ trưởng Bộ Giáo dục và Đào tạo, với nhiệm vụ tổ chức dạy học kiến thức quốc phòng và an ninh cho sinh viên. Đây là trung tâm lớn nhất khu vực trung du miền núi phía Bắc, với hệ thống cơ sở vật chất hiện đại, bao gồm giảng đường, thư viện, thao trường kỹ chiến thuật, tạo điều kiện thuận lợi cho nghiên cứu khoa học giáo dục và triển khai các sáng kiến kinh nghiệm trong đổi mới phương pháp dạy học.
Luận văn của Nguyễn Huy Hoàng (2020) đã tiến hành khảo sát thực trạng vận dụng phương pháp nêu vấn đề trong dạy học môn Công tác quốc phòng, an ninh tại Trung tâm. Khảo sát bao gồm nhận thức của giảng viên và sinh viên về sự cần thiết của phương pháp này, mức độ sử dụng của giảng viên, và hiệu quả vận dụng. Kết quả cho thấy, cả giảng viên QP&AN và sinh viên đều nhận thức rõ sự cần thiết của P.P Nêu Vấn Đề trong việc phát triển năng lực sinh viên và tạo hứng thú học tập. Bảng 2.3 trong luận văn chỉ ra "Nhận thức của giảng viên về sự cần thiết sử dụng phương pháp nêu vấn đề trong dạy học môn Công tác quốc phòng, an ninh" với mức độ đánh giá cao. Tương tự, Bảng 2.4 cũng thể hiện "Nhận thức của sinh viên về sự cần thiết sử dụng phương pháp nêu vấn đề".
Tuy nhiên, thực trạng về mức độ sử dụng phương pháp nêu vấn đề của giảng viên vẫn còn hạn chế. Bảng 2.5 và 2.6 trong luận văn đã đánh giá mức độ sử dụng từ cả phía giảng viên và sinh viên, cho thấy phương pháp này chưa được áp dụng một cách thường xuyên và sâu rộng. Một số vấn đề đặt ra từ thực trạng dạy học là nhiều giảng viên vẫn còn lúng túng trong việc thiết kế bài giảng và xây dựng các tình huống có vấn đề thực tiễn. Sinh viên có xu hướng thụ động, và tư duy phản biện, năng lực sáng tạo chưa được phát huy tối đa. Điều này đòi hỏi Đại học Thái Nguyên cần tiếp tục đẩy mạnh các giải pháp để nâng cao hiệu quả vận dụng P.P Nêu Vấn Đề và đạt được chuẩn đầu ra môn học cao hơn.
5.1. Thực trạng vận dụng P.P Nêu Vấn Đề và nhận thức tại ĐH Thái Nguyên
Theo khảo sát của Nguyễn Huy Hoàng (2020) tại Trung tâm Giáo dục Quốc phòng và An ninh - Đại học Thái Nguyên, thực trạng vận dụng phương pháp nêu vấn đề trong dạy học môn Công tác quốc phòng, an ninh đã có những chuyển biến nhưng còn nhiều hạn chế. Về nhận thức, cả giảng viên QP&AN và sinh viên đều đánh giá cao sự cần thiết của P.P Nêu Vấn Đề. Luận văn chỉ rõ "Nhận thức của giảng viên về sự cần thiết sử dụng phương pháp nêu vấn đề trong dạy học môn Công tác quốc phòng, an ninh" đạt mức độ cao (Bảng 2.3). Sinh viên cũng bày tỏ sự đồng tình về tầm quan trọng của phương pháp này trong việc giúp họ học tập chủ động và phát triển năng lực sinh viên (Bảng 2.4).
Tuy nhiên, khi đi sâu vào mức độ sử dụng phương pháp nêu vấn đề, khảo sát cho thấy một khoảng cách giữa nhận thức và hành động. Giảng viên còn gặp khó khăn trong việc thiết kế bài giảng QP&AN theo hướng nêu vấn đề, đặc biệt là tạo ra các tình huống có vấn đề phù hợp với nội dung chương trình đào tạo QP&AN. Hiệu quả dạy học của phương pháp này chưa được tối ưu, do thiếu sự linh hoạt trong vận dụng phương pháp dạy học và ít liên hệ với thực tiễn dạy học. Kết quả là, mặc dù có nhận thức tốt, nhưng sinh viên vẫn chưa được khuyến khích tư duy phản biện và năng lực sáng tạo một cách đầy đủ. Điều này đặt ra yêu cầu phải có các giải pháp đồng bộ để Đại học Thái Nguyên nâng cao chất lượng giảng dạy QP&AN.
5.2. Kết quả thực nghiệm sư phạm và tác động đến phát triển năng lực sinh viên
Để đánh giá hiệu quả thực tế của P.P Nêu Vấn Đề, luận văn của Nguyễn Huy Hoàng (2020) đã tiến hành thực nghiệm sư phạm tại Trung tâm Giáo dục Quốc phòng và An ninh - Đại học Thái Nguyên. Kế hoạch thực nghiệm tập trung vào vận dụng phương pháp nêu vấn đề trong dạy học môn Công tác quốc phòng, an ninh cho các lớp đối chứng và thực nghiệm. Kết quả thực nghiệm đã mang lại những tín hiệu tích cực. Bảng 2.9 "Kết quả vận dụng phương pháp nêu vấn đề trong dạy học môn Công tác quốc phòng, an ninh ở lớp thực nghiệm" cho thấy sự cải thiện rõ rệt về mức độ hứng thú và kết quả học tập của sinh viên.
Đặc biệt, sinh viên lớp thực nghiệm đã thể hiện sự học tập chủ động và tư duy phản biện tốt hơn. Bảng 2.10 "Đánh giá của sinh viên lớp thực nghiệm về ý nghĩa của phương pháp nêu vấn đề trong môn Công tác quốc phòng, an ninh" cũng củng cố nhận định này, phản ánh sự hài lòng và nhận thức sâu sắc hơn của họ về tầm quan trọng của phương pháp. Việc này đã góp phần đáng kể vào phát triển năng lực sinh viên, không chỉ về kiến thức mà còn về kỹ năng phân tích tình huống và giải quyết vấn đề trong giáo dục. Kết quả kiểm tra môn Công tác quốc phòng, an ninh sau thực nghiệm cũng cho thấy sự khác biệt tích cực giữa lớp thực nghiệm và đối chứng (Bảng 2.11, 2.13, 2.14, 2.15). Những kết quả này là minh chứng rõ ràng cho tiềm năng của P.P Nêu Vấn Đề trong việc nâng cao chất lượng dạy học QP&AN và đáp ứng chuẩn đầu ra môn học của Đại học Thái Nguyên.
VI. Kết Luận Tầm Nhìn Tương Lai Nào Cho Đổi Mới Dạy Học QP AN Việt Nam
Đổi mới phương pháp dạy học trong Giáo dục Quốc phòng An ninh là một yêu cầu khách quan và cấp thiết, đặc biệt là việc vận dụng phương pháp nêu vấn đề. Chương này đã làm rõ cơ sở lý luận, thực trạng vận dụng và hiệu quả của P.P Nêu Vấn Đề tại Trung tâm Giáo dục Quốc phòng và An ninh - Đại học Thái Nguyên. Từ kết quả nghiên cứu khoa học giáo dục, có thể khẳng định P.P Nêu Vấn Đề có nhiều ưu thế, thích hợp với việc dạy học môn Công tác quốc phòng, an ninh. Nó góp phần quan trọng trong việc chuyển đổi từ phương pháp truyền thụ một chiều sang phát huy tính chủ động, tư duy sáng tạo và phát triển năng lực, phẩm chất của người học.
Tuy nhiên, để phương pháp này thực sự phát huy tối đa hiệu quả dạy học, cần có sự kết hợp linh hoạt với các phương pháp dạy học khác như thuyết trình, vấn đáp gợi mở, trực quan hóa, và thảo luận nhóm. Giảng viên QP&AN cần nhận thức sâu sắc rằng dạy học theo phương pháp nêu vấn đề là một quá trình vừa mang tính khuôn mẫu, mô phạm theo những yêu cầu, nguyên tắc nói chung, nhưng lại vừa có tính nghệ thuật ở sự sáng tạo, vận dụng khéo léo của cả người dạy và người học. Theo Nguyễn Huy Hoàng (2020), "Việc tuyệt đối hóa vai trò của bất kỳ phương pháp dạy học nào đều là sai lầm và thiếu tính khoa học." Điều này nhấn mạnh sự cần thiết của việc linh hoạt và thích ứng.
Đại học Thái Nguyên, với vai trò là một trung tâm đào tạo quan trọng, cần tiếp tục đẩy mạnh nghiên cứu và ứng dụng thực tế các mô hình dạy học tiên tiến. Điều này không chỉ nâng cao chất lượng của chương trình đào tạo QP&AN mà còn giúp sinh viên sẵn sàng đối mặt với những thách thức phức tạp của xã hội hiện đại. Tầm nhìn cho đổi mới dạy học QP&AN ở Việt Nam chính là tạo ra một thế hệ công dân không chỉ vững vàng về kiến thức mà còn nhạy bén trong tư duy phản biện, chủ động giải quyết vấn đề, và có tinh thần trách nhiệm cao đối với công tác quốc phòng, an ninh của đất nước. Việc liên tục đánh giá hiệu quả và tích lũy sáng kiến kinh nghiệm sẽ là chìa khóa để dạy học Quốc phòng An ninh phát triển bền vững.
6.1. Tổng kết những thành tựu và hạn chế khi vận dụng P.P Nêu Vấn Đề tại ĐH Thái Nguyên
Tổng kết lại, việc vận dụng phương pháp nêu vấn đề trong dạy học QP&AN tại Trung tâm Giáo dục Quốc phòng và An ninh - Đại học Thái Nguyên đã đạt được một số thành tựu đáng kể. Thành tựu rõ rệt nhất là việc kích thích học tập chủ động, nâng cao hứng thú và cải thiện kết quả học tập của sinh viên trong các lớp thực nghiệm. Phương pháp này đã góp phần hình thành tư duy phản biện và năng lực sáng tạo cho người học, đáp ứng yêu cầu của đổi mới phương pháp dạy học. Tuy nhiên, vẫn còn những hạn chế cần khắc phục. Thực trạng vận dụng cho thấy giảng viên QP&AN còn gặp khó khăn trong việc thiết kế bài giảng và tạo ra tình huống có vấn đề phù hợp với nội dung chương trình đào tạo QP&AN. Việc đánh giá hiệu quả còn chưa đồng bộ, và sự thiếu linh hoạt trong kinh nghiệm dạy học cũng là một rào cản. Để tối ưu hóa hiệu quả dạy học, cần có các giải pháp đồng bộ và liên tục.
6.2. Kiến nghị và định hướng phát triển bền vững cho dạy học Quốc phòng An ninh
Để phát triển bền vững dạy học Quốc phòng An ninh, cần có những kiến nghị và định hướng rõ ràng. Trước hết, cần tiếp tục bồi dưỡng chuyên môn, nghiệp vụ cho giảng viên QP&AN về vận dụng phương pháp nêu vấn đề và các kỹ thuật dạy học tích cực khác. Đại học Thái Nguyên nên đầu tư vào nghiên cứu khoa học giáo dục để phát triển các mô hình dạy học phù hợp với đặc thù môn học và bối cảnh địa phương. Cần khuyến khích thiết kế bài giảng theo hướng phân tích tình huống và giải quyết vấn đề trong giáo dục, tích hợp ứng dụng thực tế vào từng bài học.
Ngoài ra, cần xây dựng cơ chế đánh giá hiệu quả toàn diện, không chỉ dừng lại ở kết quả học tập mà còn tập trung vào phát triển năng lực sinh viên, đặc biệt là tư duy phản biện và năng lực sáng tạo. Việc chia sẻ sáng kiến kinh nghiệm giữa các giảng viên và giữa các trung tâm giáo dục quốc phòng trên cả nước cũng rất quan trọng. Tầm nhìn là xây dựng một chương trình đào tạo QP&AN hiện đại, nơi sinh viên không chỉ được trang bị kiến thức mà còn trở thành những công dân chủ động, có trách nhiệm và năng lực cao trong việc bảo vệ Tổ quốc.
