CHƯƠNG 1. CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN 1. Tổng quan nghiên cứu về dạy học phân hóa Vào đầu những năm 70 của thế kỉ XX, khi bắt đầu nghiên cứu về đổi mới các trường trung học, nhà giáo dục người Pháp, Louis Legrand đã đưa ra thuật ngữ “Dạy học phân hóa” (DHPH)[38]. Từ giai đoạn này, giáo dục hiện đại hướng tới mọi đối tượng dần thay thế cho giáo dục tinh hoa.
Nền giáo dục lúc này hướng đến việc hình thành các phẩm chất và năng lực cho thế hệ trẻ, lực lượng lao động chính trong xã hội, từ đó hình thành và phát triển ý thức trách nhiệm, tính tích cực chủ động, năng động sáng tạo, thích ứng nhanh với những sự đổi mới, phát huy cá tính, bản sắc của người học. Chương trình giáo dục thống nhất trong toàn quốc được thực hiện, trao quyền tự chủ cho cơ sở, trường học, giáo viên, học sinh quyết định vận dụng linh hoạt trong giảng dạy. Việc thực hiện dạy học theo quan điểm dạy học phân hóa để nâng cao chất lượng, sự phát triển phù hợp với các đối tượng học sinh. Cũng chính vì lẽ đó, dạy học phân hóa đã được liên tục nghiên cứu và ứng dụng ở nhiều quốc qua trên thế giới trong đó có Việt Nam.
Khi nói về dạy học phân hóa, Carol Ahn Tomlinson, một chuyên gia hàng đầu nghiên cứu về lĩnh vực này, định nghĩa: "Dạy học phân hóa là quá trình đảm bảo rằng nội dung, phương pháp học và đánh giá phù hợp với trình độ, sở thích và phong cách học tập của từng học sinh. Theo đó, trong các lớp học phân hóa, giáo viên đưa ra những hình thức học tập cụ thể cho từng cá nhân nhằm đảm bảo các em có thể học được nhiều và nhanh nhất có thể, họ không cho rằng một lộ trình học tập của học sinh này có thể đúng với học sinh khá. Tác giả Jenifer Fox - Whitney Hoffman cho rằng: “Dạy học phân hóa bao gồm việc lập kế hoạch giảng dạy và các phương pháp đánh giá phù hợp với các cấp độ khác nhau về kiến thức, sở thích, nền tảng văn hóa, các nhu cầu thể 6 chất và xã hội của học sinh. Nói một cách ngắn gọn, dạy học phân hóa là một phương pháp linh hoạt, công bằng và thông minh để tiếp cận trong dạy và học”[36].
Tức là, người giáo viên đóng vai trò quan trọng khi tạo ra môi trường học tập phù hợp mới từng học sinh khi lập kế hoạch giảng dạy, điều chỉnh, điều phối quá trình học, kiểm tra đánh giá một cách linh hoạt, thông minh. Một số nhà giáo dục khác cũng nhìn nhận dạy học phân hóa là cách dạy học mà trong đó giáo viên là người chủ động thiết kế, điều chỉnh nội dung dạy học, phương pháp dạy học, tài liệu học tập, hoạt động của học sinh và phương pháp đánh giá kết quả học tập để đáp ứng nhu cầu của một học sinh hoặc một nhóm học sinh để có thể tạo cơ hội học tập tốt nhất cho từng đối tượng học sinh trong lớp. Ở Việt Nam, tác giả Đặng Thành Hưng với cho rằng “Dạy học phân hóa thực chất là tạo ra những khác biệt nhất định về nội dung phương thức hoạt động của học trình (tổng thể ở từng cấp học, lớp học, môn học và bài học) bằng cách thiết kế và thực hiện chương trình giảng dạy theo các hướng khác nhau dựa trên các nhóm năng lực, sở thích và nhu cầu học tập của người học và mục tiêu giáo dục xã hội.”[18] Tác giả Nguyễn Hữu Châu nhận định “Dạy học phân hóa là quan điểm dạy học yêu cầu tổ chức và tiến hành hoạt động dạy học dựa trên sự khác biệt về năng lực, hứng thú và nhu cầu của người học. nhu cầu và điều kiện học tập nhằm tạo kết quả tốt nhất cho người học”.[3] Theo Nguyễn Bá Kim, dạy học phân hóa luôn cần bắt đầu từ yêu cầu đảm bảo thực hiện tốt các mục tiêu dạy học đối với mọi học sinh và khuyến khích phát triển tối đa, tối ưu khả năng của từng người học.
Trong dạy học phân hóa, giáo viên có thể sắp xếp lớp học thành nhiều phần khác nhau để có phương pháp dạy học phù hợp hơn với từng phần đó. Có nhiều tiêu chí để chia lớp học, như phân chia theo lứa tuổi, theo giới tính, theo dân tộc, địa bàn cư trú,. Ở 7 đây, tác giả xác định việc chia theo năng lực và nhu cầu của người học rất cần được chú trọng.[19] Đặc biệt, trong nội dung Chương trình giáo dục phổ thông tổng thể của Bộ Giáo dục và Đào tạo tháng 8/2015 chỉ ra: “Dạy học phân hóa là định hướng dạy học phù hợp các đối tượng học sinh khác nhau, nhằm phát triển tối đa tiềm năng vốn có của mỗi học sinh dựa vào đặc điểm tâm – sinh lí, khả năng, nhu cầu và hứng thú khác nhau của học sinh”.[1] Như vậy, tác giả Lê Thị Thu Hương[17] đã khẳng định dạy học phân hóa có thể được coi là một cách tiếp cận, một nguyên tắc hay là một phương pháp dạy học mà ở đó, quá trình thiết kế nội dung dạy học, kế hoạch dạy học và môi trường học nhằm đáp ứng được nhu cầu học tập đa dạng của tất cả học sinh. Tác giả Nguyễn Bá Kim cho rằng trong giáo dục cần kết hợp giữa giáo dục “đại trà” đối với tất cả đối tượng với giáo dục diện “mũi nhọn” dành cho nhóm học sinh có năng lực vượt trội, đồng thời khuyến khích phát triển tối đa và tối ưu những khả năng của từng cá nhân.
Ngoài ra, tác giả cũng chỉ ra dạy học phân hóa có thể tiến hành theo hai hướng, hai mức độ: Phân hóa ở cấp độ vi mô (còn gọi là phân hóa nội tại hoặc phân hóa trong) là dùng những biện pháp phân hóa thích hợp trong một lớp học thống nhất với cùng một kế hoạch học tập, cùng một chương trình và sách giáo khoa. Phân hóa ở cấp độ vĩ mô (còn gọi là phân hóa về mặt tổ chức hoặc phân hóa ngoài) là hình thành những nhóm ngoại khóa, lớp chuyên, giáo trình tự chọn,. Trong nghiên cứu này, tác giả tập trung nghiên cứu theo phân hóa ở cấp độ vi mô (phân hóa nội tại).[19] Điều này cũng thống nhất các nghiên cứu trên thế giới như dạy học phân hóa là cách tiếp cận dạy và học đáp ứng những đối tượng học sinh khác nhau trong cùng một lớp nhằm mục đích “tối đa hóa” năng lực của mỗi cá nhân bằng cách tạo ra cho người học quá trình dạy học phù hợp nhất với bản thân người đó. Carol Ann Tomlinson và Marcia Imbeau đã chỉ ra khi sử dụng dạy học phân 8 hóa, người giáo viên phải “làm rõ mục đích học tập bắt nguồn từ các tiêu chuẩn về nội dung,nhưng được thực hiện một cách khéo léo để đảm bảo mọi học sinh đều tham gia và hiểu bài”.
Hay theo David và Kimberly [4], giáo viên có thể đưa các phong cách học tập và các loại trí thông minh khác nhau vào trong bài học, đây là một cách hiệu quả để phân hóa phương pháp giảng dạy để phù hợp với các đối tượng học sinh. Khi đó, một lớp học được tổ chức dạy học phân hóa sẽ có các yếu tố chính để nhận biết như sau: Học sinh làm bài theo nhóm nhỏ; Học sinh làm việc cùng với giáo viên theo từng cá nhân hoặc nhóm nhỏ; Học sinh có thời lượng thời gian trong một nhiệm vụ học tập; Học sinh nghiên cứu các tài liệu ở mức độ khác nhau của bài học. Ở các cấp học khác nhau, các nhà nghiên cứu tại Việt Nam đã có nhiều nghiên cứu ứng dụng dạy học phân hóa vào thực tiễn dạy học trong nhiều môn học ở nhiều cấp học. Ở cấp tiểu học, các môn học của học sinh gồm ngữ văn, toán học, khoa học, xã hội, tiếng Anh và giáo dục thể chất.
Học sinh ở giai đoạn này có đặc là khá chuyên tâm vào việc học, nghe lời thầy cô, thường cần có sự kèm cặp, hướng dẫn của giáo viên do các bé còn dễ mất tập trung, xao lãng bài học. Tác giả Trịnh Thị Hiệp và cộng sự [12] khi nghiên cứu về vận dụng dạy học phân hóa trong dạy học môn toán ở tiểu học nhằm phát triển năng lực học sinh đã vận dụng dạy học phân hóa trong thiết kế nhiệm vụ học tập; đánh giá kết quả học tập của học sinh theo hướng phân hóa; tổ chức hoạt động học tập cho học sinh phương pháp dạy học được áp dụng phổ biến trong các tiết dạy học toán ở tiểu học như: Phương pháp dạy học trực quan, phương pháp dạy học gợi mở - vấn đáp, phương pháp dạy học phát hiện và giải quyết vấn đề, phương pháp dạy học luyện tập - thực hành, phương pháp dạy học giảng giải – minh họa,…. Các phương pháp được vận dụng khá linh hoạt, hiệu quả trong việc: Tổ chức hoạt động học tập khám phá, hình thành tri thức mới; Tổ chức hoạt động thực hành, vận dụng; Tổ chức hoạt động củng cố, định hướng học tập tiếp theo. Ở 9 nghiên cứu này, nhóm tác giả chỉ ra “Xu hướng tất yếu trong cải cách phương pháp dạy học hiện nay ở mỗi nhà trường là dạy học phát huy tính tích cực, sáng tạo, phát triển năng lực hành động, năng lực cộng tác làm việc của người học.
Người dạy tập trung dạy cho học sinh cách học, cách nghĩ, khuyến khích tự học, tạo cơ sở để người học tự cập nhật và đổi mới tri thức, kỹ năng, phát triển năng lực. Để đảm bảo được điều đó, người dạy có thể chọn lựa một cách linh hoạt các phương pháp chung và phương pháp đặc thù của môn học để thực hiện. Tuy nhiên, dù sử dụng bất kỳ phương pháp nào cũng phải đảm bảo được nguyên tắc: “Học sinh tự mình hoàn thành nhiệm vụ nhận thức (tự chiếm lĩnh kiến thức) với sự tổ chức, hướng dẫn của giáo viên”. Đồng thời, đảm bảo tối đa học sinh tích cực học tập theo năng lực bản thân để cùng đạt mục tiêu dạy học”[12].
Cùng ở bậc tiểu học, nghiên cứu của tác giả Trần Thị Bích Hồng[16] có nội dung về Bồi dưỡng kĩ năng dạy học tích hợp và dạy học phân hóa cho giáo viên tiểu học đã tổng quan về dạy học phân hóa và đề xuất quy trình bồi dưỡng kĩ năng dạy học tích hợp và dạy học phân hóa cho giáo viên tiểu học gồm các bước: Bước 1: Tìm hiểu các kiến thức liên quan; Bước 2: Làm mẫu ; Bước 3: Luyện tập - thực hành; Bước 4: Đánh giá.