Tổng quan nghiên cứu

Âm nhạc đóng vai trò quan trọng trong giáo dục phổ thông, đặc biệt là môn học âm nhạc dành cho học sinh tiểu học. Theo báo cáo của ngành giáo dục, từ năm 2002, Bộ Giáo dục và Đào tạo đã đưa âm nhạc vào chương trình giáo dục phổ thông bậc tiểu học nhằm phát triển toàn diện phẩm chất và năng lực của học sinh. Trường Tiểu học Yết Kiêu, quận Hà Đông, thành phố Hà Nội, với lịch sử hơn 30 năm phát triển, là một trong những trường tiểu học có thành tích nổi bật trong công tác giáo dục âm nhạc. Tuy nhiên, việc dạy học hát cho học sinh lớp 1 tại trường này còn gặp nhiều khó khăn do đặc điểm tâm sinh lý của học sinh mới bước vào môi trường học tập chính thức, cùng với những hạn chế trong phương pháp và nội dung dạy học.

Mục tiêu nghiên cứu nhằm khảo sát thực trạng dạy học hát cho học sinh lớp 1 tại Trường Tiểu học Yết Kiêu theo chương trình môn Âm nhạc 2018, từ đó đề xuất các biện pháp nâng cao chất lượng dạy học hát phù hợp với đặc điểm học sinh và yêu cầu đổi mới giáo dục. Nghiên cứu được thực hiện trong giai đoạn từ tháng 9 năm 2020 đến tháng 5 năm 2023, tập trung tại trường tiểu học Yết Kiêu, quận Hà Đông, Hà Nội. Kết quả nghiên cứu có ý nghĩa thiết thực trong việc nâng cao hiệu quả dạy học âm nhạc, góp phần phát triển năng lực thẩm mỹ và phẩm chất đạo đức cho học sinh tiểu học, đồng thời làm tài liệu tham khảo cho các nhà quản lý giáo dục và giáo viên âm nhạc.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu dựa trên hai lý thuyết chính: lý thuyết dạy học phát triển năng lực và lý thuyết dạy học hát. Lý thuyết dạy học phát triển năng lực nhấn mạnh việc tổ chức hoạt động học tập nhằm phát huy tiềm năng, năng lực cá nhân của học sinh, giúp các em lĩnh hội kiến thức và kỹ năng một cách chủ động, sáng tạo. Lý thuyết dạy học hát tập trung vào quá trình tương tác giữa giáo viên và học sinh trong việc truyền đạt, lĩnh hội và thực hành kỹ năng hát, đồng thời phát triển cảm thụ âm nhạc và năng lực biểu đạt thẩm mỹ.

Các khái niệm chính được sử dụng gồm:

  • Dạy học: quá trình hoạt động tương tác giữa giáo viên và học sinh nhằm đạt mục tiêu giáo dục.
  • Dạy học hát: quá trình tổ chức, hướng dẫn học sinh lĩnh hội và thực hành kỹ năng hát theo mục tiêu giáo dục âm nhạc.
  • Năng lực âm nhạc: khả năng cảm thụ, biểu đạt và sáng tạo âm nhạc của học sinh.
  • Phương pháp dạy học: cách thức tổ chức và thực hiện hoạt động dạy học nhằm đạt hiệu quả cao nhất.
  • Đặc điểm tâm sinh lý học sinh lớp 1: những đặc điểm về nhận thức, cảm xúc, thể chất và hành vi của học sinh mới bước vào lớp 1.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu sử dụng kết hợp các phương pháp sau:

  • Phương pháp nghiên cứu lý thuyết: thu thập, phân tích, tổng hợp các tài liệu, công trình nghiên cứu liên quan đến dạy học âm nhạc, dạy học hát và đặc điểm học sinh tiểu học.
  • Phương pháp nghiên cứu thực tiễn: phỏng vấn, điều tra, quan sát trực tiếp hoạt động dạy học hát tại Trường Tiểu học Yết Kiêu.
  • Phương pháp thí nghiệm sư phạm: áp dụng các biện pháp dạy học hát được đề xuất vào thực tế giảng dạy để đánh giá tính khả thi và hiệu quả.

Cỡ mẫu khảo sát gồm 72 học sinh lớp 1 (hai lớp 1A1 và 1A3) và 2 giáo viên dạy âm nhạc tại trường. Phương pháp chọn mẫu là chọn mẫu thuận tiện nhằm đảm bảo tính đại diện cho đối tượng nghiên cứu. Thời gian nghiên cứu kéo dài từ tháng 9/2020 đến tháng 5/2023, bao gồm khảo sát thực trạng, xây dựng và thí nghiệm các biện pháp dạy học.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

  1. Khả năng nhận biết cao độ, trường độ và tiết tấu của học sinh:

    • Lớp 1A1 có 94% học sinh nhận biết đúng cao độ (34/36 em), lớp 1A3 đạt 89% (32/36 em).
    • Khả năng nhận biết tiết tấu và trường độ thấp hơn, lớp 1A1 đạt 72%, lớp 1A3 đạt 69%.

  2. Khả năng hát và mức độ yêu thích học hát:

    • 64% học sinh hát đúng cao độ, 22% hát sai, 14% hát chưa đúng tiết tấu và lời ca.
    • 86% học sinh thích hoặc rất thích học hát, trong đó 28% rất thích, 58% thích, 14% không thích.

  3. Thực trạng dạy học của giáo viên:

    • Giáo viên dạy âm nhạc tại trường có trình độ chuyên môn tốt, nhiệt tình và có trách nhiệm.
    • Tuy nhiên, do áp lực công việc và chưa nắm chắc đặc điểm tâm sinh lý học sinh lớp 1, giáo viên còn áp dụng phương pháp dạy học theo khuôn mẫu, thiếu linh hoạt, chưa phát huy tối đa năng lực học sinh.
    • Thời gian phân bổ cho từng bài hát chưa hợp lý, ví dụ bài "Vào rừng hoa" được phân bổ 25 phút cho tiết đầu tiên, gây khó khăn cho học sinh mới làm quen với môi trường học tập.

  4. Nội dung chương trình và sách giáo khoa:

    • Chương trình âm nhạc mới chú trọng phát triển năng lực âm nhạc gồm thể hiện âm nhạc, cảm thụ và sáng tạo âm nhạc.
    • Sách giáo khoa "Âm nhạc 1" trong bộ sách "Kết nối tri thức với cuộc sống" có 8 bài hát phù hợp với học sinh lớp 1, nhưng một số bài hát có cấu trúc tiết tấu phức tạp, lời ca chưa phù hợp với lứa tuổi, gây khó khăn cho học sinh trong quá trình học hát.

Thảo luận kết quả

Kết quả khảo sát cho thấy học sinh lớp 1 tại Trường Tiểu học Yết Kiêu có năng lực âm nhạc cơ bản tốt, đặc biệt là khả năng nhận biết cao độ. Tuy nhiên, khả năng nhận biết tiết tấu và trường độ còn hạn chế, phản ánh đặc điểm tâm sinh lý của lứa tuổi mới vào lớp 1 với khả năng tập trung và ghi nhớ chưa cao. Mức độ yêu thích học hát cao chứng tỏ âm nhạc là môn học có sức hấp dẫn, tạo động lực tích cực cho học sinh.

Thực trạng dạy học của giáo viên còn nhiều hạn chế do chưa linh hoạt trong phương pháp, chưa thực sự phát huy được tính sáng tạo và năng lực cá nhân của học sinh. Việc phân bổ thời gian dạy học chưa hợp lý cũng ảnh hưởng đến hiệu quả tiếp thu của học sinh. So sánh với các nghiên cứu trước đây, kết quả này phù hợp với nhận định chung về khó khăn trong dạy học âm nhạc cho học sinh tiểu học, đặc biệt là lớp 1.

Nội dung chương trình và sách giáo khoa tuy đã đổi mới theo hướng phát triển năng lực, nhưng vẫn còn những điểm chưa phù hợp với đặc điểm tâm sinh lý học sinh lớp 1, cần được điều chỉnh để tăng tính khả thi và hiệu quả trong giảng dạy. Dữ liệu có thể được trình bày qua biểu đồ tỷ lệ học sinh nhận biết đúng cao độ, tiết tấu và mức độ yêu thích học hát, cũng như bảng phân bổ thời gian dạy học từng bài hát để minh họa rõ hơn các vấn đề nêu trên.

Đề xuất và khuyến nghị

  1. Đổi mới phương pháp dạy học hát theo hướng phát triển năng lực:

    • Giáo viên cần áp dụng các phương pháp dạy học tích cực, khơi gợi tiềm năng và sự sáng tạo của học sinh như dạy học theo góc, dạy học qua hoạt động trải nghiệm, dạy học qua trò chơi.
    • Thời gian thực hiện: ngay trong năm học tiếp theo.
    • Chủ thể thực hiện: giáo viên âm nhạc phối hợp với Ban Giám hiệu nhà trường.

  2. Điều chỉnh nội dung và thời lượng dạy học phù hợp với đặc điểm tâm sinh lý học sinh lớp 1:

    • Rút ngắn thời gian dạy học từng bài hát, tăng cường các hoạt động vận động kết hợp với âm nhạc để giữ sự tập trung của học sinh.
    • Chủ thể thực hiện: tổ chuyên môn âm nhạc và giáo viên.
    • Thời gian: triển khai trong năm học 2024-2025.

  3. Tăng cường bồi dưỡng chuyên môn, nghiệp vụ cho giáo viên âm nhạc:

    • Tổ chức các khóa tập huấn về phương pháp dạy học phát triển năng lực, kỹ thuật dạy học hát cho học sinh tiểu học.
    • Chủ thể thực hiện: Phòng Giáo dục quận Hà Đông phối hợp với Trung tâm bồi dưỡng giáo viên.
    • Thời gian: định kỳ hàng năm.

  4. Trang bị và sử dụng hiệu quả các phương tiện dạy học hiện đại:

    • Sử dụng các thiết bị âm thanh, hình ảnh, phần mềm hỗ trợ dạy học âm nhạc để tạo môi trường học tập sinh động, hấp dẫn.
    • Chủ thể thực hiện: Ban Giám hiệu nhà trường và giáo viên.
    • Thời gian: trong vòng 1-2 năm tới.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

  1. Giáo viên âm nhạc tiểu học:

    • Nắm bắt đặc điểm tâm sinh lý học sinh lớp 1 và áp dụng phương pháp dạy học hát phù hợp để nâng cao hiệu quả giảng dạy.
    • Use case: xây dựng giáo án, tổ chức tiết học sinh động, phát triển năng lực âm nhạc cho học sinh.

  2. Ban Giám hiệu các trường tiểu học:

    • Đánh giá thực trạng dạy học âm nhạc tại trường, từ đó chỉ đạo đổi mới phương pháp và tổ chức bồi dưỡng giáo viên.
    • Use case: xây dựng kế hoạch phát triển giáo dục âm nhạc, nâng cao chất lượng giáo dục toàn diện.

  3. Phòng Giáo dục và Đào tạo quận/huyện:

    • Lập kế hoạch tập huấn, hỗ trợ chuyên môn cho giáo viên âm nhạc, điều chỉnh chương trình phù hợp với thực tiễn địa phương.
    • Use case: tổ chức các khóa bồi dưỡng, đánh giá chất lượng dạy học âm nhạc.

  4. Nghiên cứu sinh, học viên cao học chuyên ngành Lý luận và Phương pháp dạy học âm nhạc:

    • Tham khảo cơ sở lý luận, phương pháp nghiên cứu và kết quả thực nghiệm để phát triển đề tài nghiên cứu tiếp theo.
    • Use case: xây dựng luận văn, đề tài nghiên cứu về dạy học âm nhạc tiểu học.

Câu hỏi thường gặp

  1. Tại sao cần đổi mới phương pháp dạy học hát cho học sinh lớp 1?
    Đổi mới phương pháp giúp phát huy năng lực cá nhân, tăng sự hứng thú và hiệu quả học tập của học sinh. Ví dụ, dạy học qua trò chơi giúp học sinh tiếp thu kiến thức tự nhiên và vui vẻ hơn.

  2. Đặc điểm tâm sinh lý nào của học sinh lớp 1 ảnh hưởng đến việc dạy học hát?
    Học sinh lớp 1 có khả năng tập trung ngắn, dễ bị phân tâm, phát âm chưa chuẩn, cần phương pháp linh hoạt, thời gian học ngắn và nhiều hoạt động vận động kết hợp.

  3. Làm thế nào để giáo viên lựa chọn bài hát phù hợp cho học sinh lớp 1?
    Giáo viên cần chọn bài hát có giai điệu đơn giản, tiết tấu rõ ràng, lời ca phù hợp với lứa tuổi, dễ nhớ và có nội dung giáo dục tích cực.

  4. Phương tiện dạy học nào hỗ trợ hiệu quả cho dạy học hát?
    Các thiết bị âm thanh, máy chiếu, phần mềm âm nhạc, nhạc cụ đơn giản như thanh phách, song loan giúp tạo môi trường học tập sinh động, kích thích giác quan học sinh.

  5. Làm sao để đánh giá hiệu quả dạy học hát?
    Có thể đánh giá qua khả năng hát đúng cao độ, tiết tấu, lời ca của học sinh, mức độ yêu thích học hát và sự tiến bộ qua từng tiết học. Ví dụ, khảo sát thực tế tại Trường Tiểu học Yết Kiêu cho thấy 64% học sinh hát đúng cao độ.

Kết luận

  • Luận văn đã khảo sát thực trạng dạy học hát cho học sinh lớp 1 tại Trường Tiểu học Yết Kiêu, phát hiện những điểm mạnh và hạn chế trong phương pháp và nội dung dạy học.
  • Đã đề xuất các biện pháp đổi mới phương pháp dạy học hát theo hướng phát triển năng lực, phù hợp với đặc điểm tâm sinh lý học sinh lớp 1.
  • Nghiên cứu góp phần làm sáng tỏ cơ sở lý luận và thực tiễn dạy học hát, đồng thời cung cấp tài liệu tham khảo cho giáo viên và nhà quản lý giáo dục.
  • Kế hoạch triển khai các giải pháp được đề xuất trong giai đoạn 2024-2025 nhằm nâng cao chất lượng dạy học âm nhạc tại trường.
  • Khuyến khích các trường tiểu học khác tham khảo và áp dụng các biện pháp phù hợp để phát triển năng lực âm nhạc cho học sinh, góp phần nâng cao chất lượng giáo dục toàn diện.

Hành động tiếp theo là tổ chức tập huấn cho giáo viên, điều chỉnh nội dung và phương pháp dạy học, đồng thời tăng cường trang thiết bị hỗ trợ giảng dạy nhằm đạt hiệu quả cao nhất trong dạy học hát cho học sinh lớp 1.