Nghiên cứu đầu tư phát triển sản xuất nông nghiệp ứng dụng công nghệ cao tại vùng đồng bằng sông Hồng

Luận án: Đầu tư phát triển sản xuất nông nghiệp công nghệ cao vùng đồng bằng sông Hồng 2025

• Tác giả: Vũ Thị Thuý Hằng
• Người hướng dẫn: PGS. Nguyễn Bạch Nguyệt
• Trường học: Đại học Kinh tế Quốc dân
• Chuyên ngành: Kinh tế đầu tư
• Đề tài: Nghiên cứu đầu tư phát triển sản xuất nông nghiệp ứng dụng công nghệ cao tại vùng đồng bằng sông Hồng
• Loại tài liệu: Luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2025
• Địa điểm: Hà Nội

Tóm tắt

I. Tổng quan đầu tư nông nghiệp công nghệ cao đồng bằng sông Hồng

Đầu tư phát triển sản xuất nông nghiệp công nghệ cao vùng đồng bằng sông Hồng đóng vai trò hạt nhân trong tái cơ cấu kinh tế nông thôn. Vùng đất này sở hữu vị trí địa lý thuận lợi cùng truyền thống canh tác lâu đời. Tuy nhiên, áp lực dân số và quỹ đất nông nghiệp thu hẹp đòi hỏi phương thức sản xuất mới. Việc đưa tiến bộ kỹ thuật vào sản xuất giúp giải quyết bài toán suy thoái tài nguyên.

Nguồn vốn đầu tư tập trung vào cơ sở hạ tầng, nhà kính, nhà lưới và hệ thống tưới tự động. Công nghệ sinh học đóng vai trò then chốt trong chọn tạo giống cây trồng và vật nuôi. Các tiến bộ này mang lại năng suất cao vượt trội. Sản phẩm đáp ứng đầy đủ tiêu chuẩn an toàn thực phẩm. Giá trị gia tăng trên mỗi héc-ta đất canh tác tăng trưởng rõ rệt.

Khu vực đồng bằng sông Hồng tập trung nhiều viện nghiên cứu và trường đại học lớn. Đây là lợi thế cạnh tranh quan trọng để chuyển giao tri thức. Quá trình đầu tư không chỉ nâng cao hiệu quả kinh tế mà còn bảo vệ môi trường sinh thái. Nông nghiệp công nghệ cao tạo tiền đề xây dựng nền nông nghiệp tuần hoàn bền vững.

1.1. Khái niệm và đặc điểm nông nghiệp công nghệ cao

Nông nghiệp công nghệ cao là nền nông nghiệp ứng dụng tích hợp các thành tựu khoa học hiện đại. Các lĩnh vực cốt lõi gồm công nghệ sinh học, tự động hóa, cảm biến và vật liệu mới. Mô hình sản xuất này giúp kiểm soát chặt chẽ điều kiện môi trường canh tác. Cây trồng sinh trưởng trong điều kiện dinh dưỡng tối ưu. Năng suất cây trồng tăng gấp nhiều lần so với canh tác truyền thống. Đặc điểm nổi bật của hình thức đầu tư này là chi phí vốn ban đầu rất lớn. Nhà đầu tư phải trang bị hệ thống nhà màng, tưới nhỏ giọt và phần mềm quản lý. Thời gian thu hồi vốn kéo dài đòi hỏi kế hoạch tài chính bài bản. Doanh nghiệp cần nguồn nhân lực am hiểu kỹ thuật để vận hành máy móc thiết bị chính xác.

1.2. Vai trò kinh tế đối với đồng bằng sông Hồng

Đầu tư nông nghiệp công nghệ cao thúc đẩy chuyển dịch cơ cấu kinh tế tại đồng bằng sông Hồng. Khu vực này giữ vai trò bảo đảm an ninh lương thực quốc gia. Nhu cầu tiêu dùng nông sản sạch tại Hà Nội và các đô thị lớn ngày càng tăng. Việc đầu tư giúp nông dân tạo ra sản phẩm đạt chuẩn VietGAP và hữu cơ. Nông sản địa phương tiếp cận thuận lợi vào chuỗi siêu thị hiện đại cùng kênh xuất khẩu. Phương thức canh tác tiên tiến giúp bù đắp tình trạng suy giảm diện tích đất canh tác. Đất đai bị thu hẹp nhanh chóng do quá trình công nghiệp hóa và đô thị hóa. Nông nghiệp công nghệ cao còn tạo thêm việc làm chuyên môn cao cho lao động nông thôn.

II. Thực trạng đầu tư nông nghiệp công nghệ cao đồng bằng sông Hồng

Hoạt động đầu tư nông nghiệp công nghệ cao vùng đồng bằng sông Hồng đã ghi nhận những bước phát triển đáng khích lệ. Nhiều mô hình trồng rau thủy canh, hoa lan, cây ăn quả và chăn nuôi khép kín mang lại doanh thu hàng tỷ đồng mỗi năm. Doanh nghiệp và hợp tác xã tích cực đầu tư thiết bị tự động hóa. Tuy nhiên, quy mô đầu tư nhìn chung vẫn còn nhỏ lẻ và phân tán. Phần lớn hộ nông dân thiếu tiềm lực tài chính để mở rộng quy mô sản xuất.

Rào cản lớn nhất nằm ở khả năng tiếp cận nguồn vốn tín dụng ngân hàng. Các tài sản hình thành trên đất nông nghiệp như nhà màng chưa được định giá để thế chấp. Tình trạng đất đai manh mún cản trở kế hoạch tích tụ ruộng đất quy mô lớn. Chi phí chuyển nhượng quyền sử dụng đất tương đối cao. Thị trường tiêu thụ nông sản công nghệ cao còn thiếu ổn định. Mối liên kết giữa nhà nước, nhà khoa học, doanh nghiệp và nông dân vẫn lỏng lẻo. Rủi ro về dịch bệnh và thời tiết cực đoan khiến nhiều nhà đầu tư e ngại.

2.1. Rào cản về cơ chế đất đai và nguồn vốn đầu tư

Tích tụ ruộng đất là thách thức hàng đầu đối với nông nghiệp đồng bằng sông Hồng. Đất canh tác của mỗi hộ gia đình bị chia nhỏ thành nhiều mảnh. Thủ tục dồn điền đổi thửa còn gặp nhiều vướng mắc pháp lý phức tạp. Doanh nghiệp muốn thuê đất dài hạn thường phải đàm phán với hàng trăm hộ dân. Quá trình này tiêu tốn nhiều thời gian và chi phí giao dịch. Bên cạnh đó, việc vay vốn ngân hàng gặp rào cản tài sản bảo đảm. Nhà kính và hệ thống công nghệ cao có giá trị lớn nhưng khó thế chấp. Lãi suất cho vay thương mại chưa thực sự ưu đãi cho dự án nông nghiệp. Thiếu vốn khiến các chủ đầu tư không thể mua sắm máy móc hiện đại đồng bộ.

2.2. Hạn chế về liên kết chuỗi và nguồn nhân lực kỹ thuật

Chuỗi liên kết sản xuất và tiêu thụ nông sản công nghệ cao còn nhiều đứt gãy. Sự hợp tác giữa nông dân và doanh nghiệp thu mua thiếu tính ràng buộc pháp lý chặt chẽ. Hiện tượng phá vỡ hợp đồng khi giá thị trường biến động vẫn diễn ra phổ biến. Nông sản an toàn chưa có thương hiệu mạnh để cạnh tranh với hàng giá rẻ. Ngoài ra, chất lượng nguồn nhân lực nông nghiệp của vùng còn hạn chế. Nông dân quen tập quán sản xuất truyền thống, ngại thay đổi phương pháp canh tác. Đội ngũ kỹ sư am hiểu công nghệ sinh học và tự động hóa nông nghiệp rất khan hiếm. Các khóa tập huấn kỹ thuật chưa đáp ứng được yêu cầu thực hành trên thiết bị tiên tiến.

III. Giải pháp đầu tư nông nghiệp công nghệ cao đồng bằng sông Hồng

Để giải quyết điểm nghẽn đầu tư nông nghiệp công nghệ cao đồng bằng sông Hồng, cần triển khai đồng bộ các nhóm giải pháp. Chính quyền các địa phương cần xây dựng cơ chế tích tụ đất đai minh bạch. Việc thành lập ngân hàng quỹ đất nông nghiệp tạo điều kiện cho doanh nghiệp thuê đất dài hạn. Hệ thống ngân hàng cần hoàn thiện quy định định giá tài sản trên đất nông nghiệp. Các gói tín dụng ưu đãi theo chuỗi giá trị cần được mở rộng nhanh chóng.

Công tác nghiên cứu và chuyển giao công nghệ cần bám sát nhu cầu thực tế sản xuất. Nhà nước cần khuyến khích liên kết viện trường với doanh nghiệp nông nghiệp. Ứng dụng công nghệ sinh học và trí tuệ nhân tạo giúp tối ưu hóa chi phí sản xuất. Đào tạo nâng cao tay nghề cho nông dân đóng vai trò nền tảng. Xây dựng thương hiệu và chỉ dẫn địa lý cho nông sản đồng bằng sông Hồng giúp gia tăng sức cạnh tranh. Chuyển đổi số trong logistics và thương mại điện tử giúp mở rộng kênh tiêu thụ sản phẩm.

3.1. Hoàn thiện chính sách đất đai và nguồn vốn ưu đãi

Địa phương cần ban hành khung pháp lý thuận lợi để thúc đẩy chuyển nhượng và cho thuê đất nông nghiệp. Quy hoạch vùng nông nghiệp công nghệ cao tập trung cần ổn định lâu dài. Điều này giúp doanh nghiệp yên tâm rót vốn đầu tư hạ tầng quy mô lớn. Ngân hàng nhà nước cần hướng dẫn các ngân hàng thương mại công nhận tài sản trên đất. Nhà lưới, nhà màng và hệ thống thiết bị tưới tự động cần được dùng làm tài sản thế chấp. Chính sách bảo hiểm nông nghiệp cũng cần được triển khai sâu rộng. Cơ chế bảo hiểm giúp giảm thiểu rủi ro tài chính do thiên tai và dịch bệnh bất thường. Nguồn vốn FDI và vốn đối tác công tư PPP cần được khuyến khích mạnh mẽ.

3.2. Ứng dụng tiến bộ sinh học và chuyển đổi số toàn diện

Ứng dụng công nghệ sinh học là giải pháp đột phá để nâng cao giá trị nông sản. Các cơ sở sản xuất cần áp dụng công nghệ nhân giống cấy mô tế bào và lai tạo giống kháng bệnh. Việc sử dụng phân bón hữu cơ vi sinh và chế phẩm sinh học giúp bảo vệ đất trồng. Bên cạnh đó, số hóa quy trình quản trị nông trại mang lại hiệu quả cao. Nông dân lắp đặt thiết bị cảm biến độ ẩm, nhiệt độ và dinh dưỡng trong nhà màng. Dữ liệu canh tác được theo dõi trực tiếp qua điện thoại thông minh. Công nghệ truy xuất nguồn gốc bằng mã QR giúp minh bạch chuỗi cung ứng. Nông sản đạt chuẩn chất lượng dễ dàng thâm nhập vào các kênh bán lẻ cao cấp.

IV. Triển vọng đầu tư nông nghiệp công nghệ cao đồng bằng sông Hồng

Đầu tư phát triển sản xuất nông nghiệp công nghệ cao tại đồng bằng sông Hồng mở ra kỷ nguyên chuyển dịch hiện đại. Nông nghiệp công nghệ cao chuyển đổi nền sản xuất truyền thống sang mô hình kinh tế tri thức giá trị cao. Việc tối ưu hóa tài nguyên đất và nguồn nước giúp nông nghiệp thích ứng tốt trước biến đổi khí hậu. Sự xuất hiện của các khu nông nghiệp công nghệ cao hình thành động lực tăng trưởng mới cho các tỉnh trong vùng.

Trong tương lai, vùng đồng bằng sông Hồng sẽ trở thành trung tâm cung ứng nông sản an toàn hàng đầu cả nước. Đầu tư bài bản vào công nghệ sinh học và tự động hóa giúp hạ giá thành và nâng cao chất lượng nông sản. Mối quan hệ liên kết bốn nhà tạo nền tảng vững chắc cho chuỗi giá trị nông nghiệp. Cơ chế hỗ trợ tín dụng và giải phóng mặt bằng cần tiếp tục được hoàn thiện nhanh chóng. Đây là chìa khóa then chốt để xây dựng nền nông nghiệp thông minh, hiện đại và bền vững.

4.1. Lộ trình ứng dụng thực tiễn giai đoạn đến năm 2030

Lộ trình ứng dụng nông nghiệp công nghệ cao cần tiến hành theo từng giai đoạn cụ thể. Giai đoạn đầu tập trung chuẩn hóa các mô hình điểm về rau củ quả an toàn và chăn nuôi khép kín. Các cơ sở điểm đóng vai trò trung tâm thực nghiệm và đào tạo nông dân. Giai đoạn tiếp theo thúc đẩy chuyển giao công nghệ sinh học và tự động hóa trên diện rộng. Địa phương cần ưu tiên các sản phẩm chủ lực mang tính thế mạnh của vùng. Doanh nghiệp cần phát triển hệ thống bảo quản sau thu hoạch và chế biến sâu. Đầu tư hệ thống kho lạnh hiện đại giúp giảm tổn thất nông sản. Nông sản đồng bằng sông Hồng sẽ đáp ứng các tiêu chuẩn xuất khẩu quốc tế khắt khe.

4.2. Định hướng xây dựng mô hình nông nghiệp tuần hoàn

Xây dựng mô hình nông nghiệp tuần hoàn là đích đến bền vững của vùng đồng bằng sông Hồng. Phụ phẩm từ trồng trọt được xử lý bằng chế phẩm vi sinh để làm thức ăn chăn nuôi. Ngược lại, chất thải chăn nuôi được thu gom làm khí sinh học biogas và phân bón hữu cơ. Vòng tuần hoàn khép kín giúp triệt tiêu chất thải gây ô nhiễm môi trường nông thôn. Mô hình giúp nông hộ tiết kiệm chi phí mua phân bón hóa học và thuốc bảo vệ thực vật. Đất canh tác phục hồi độ phì nhiêu tự nhiên sau nhiều năm suy thoái. Sự gắn kết giữa công nghệ cao và kinh tế tuần hoàn tạo ra giá trị kinh tế bền vững. Đây là nền tảng bảo vệ nguồn nước và đất đai màu mỡ cho thế hệ tương lai.

Nội dung chính

Tổng quan luận án

Luận án tiến sĩ chuyên ngành Kinh tế đầu tư (mã số: 9310104) của nghiên cứu sinh Vũ Thị Thuý Hằng, thực hiện tại Trường Đại học Kinh tế Quốc dân dưới sự hướng dẫn khoa học của PGS. Nguyễn Bạch Nguyệt (năm 2025), tập trung vào chủ đề "Nghiên cứu đầu tư phát triển sản xuất nông nghiệp ứng dụng công nghệ cao tại vùng Đồng bằng sông Hồng".

Tính cấp thiết của nghiên cứu xuất phát từ thực trạng nền kinh tế đang trong quá trình công nghiệp hóa và đô thị hóa nhanh chóng, dẫn đến việc thu hẹp diện tích đất sản xuất nông nghiệp, già hóa lực lượng lao động nông thôn và áp lực gia tăng từ biến đổi khí hậu. Vùng Đồng bằng sông Hồng (ĐBSH) có lợi thế về đất phù sa màu mỡ, truyền thống canh tác, nguồn nhân lực dồi dào, gần các trung tâm nghiên cứu và thị trường tiêu thụ lớn. Tuy nhiên, hoạt động sản xuất nông nghiệp tại vùng vẫn đối mặt với nhiều bất cập: quy mô sản xuất nhỏ lẻ, manh mún, thiếu vốn đầu tư, trình độ kỹ thuật còn hạn chế và cơ sở hạ tầng chưa đồng bộ. Việc đầu tư vào nông nghiệp ứng dụng công nghệ cao (NNUDCNC) đòi hỏi lượng vốn lớn, thời gian thu hồi vốn dài và rủi ro cao, trong khi các cơ chế chính sách hỗ trợ còn thiếu tính đồng bộ. Khoảng trống nghiên cứu được tác giả xác định là: các công trình trước đây chủ yếu tiếp cận ở góc độ kỹ thuật canh tác, mô hình thí điểm đơn lẻ hoặc chính sách ngành chung; thiếu vắng các công trình nghiên cứu toàn diện, có hệ thống về đầu tư phát triển sản xuất nông nghiệp ứng dụng công nghệ cao theo phạm vi địa bàn vùng, đặc biệt là việc lượng hóa các nhân tố chi phối quyết định đầu tư của nông hộ tại vùng ĐBSH.

Mục tiêu nghiên cứu tổng quát là phân tích và đánh giá thực trạng đầu tư phát triển sản xuất nông nghiệp ứng dụng công nghệ cao tại vùng Đồng bằng sông Hồng, từ đó đề xuất các giải pháp nhằm thúc đẩy hoạt động này một cách hiệu quả và bền vững. Các mục tiêu cụ thể được đánh số theo văn bản:

1. Hệ thống hóa cơ sở lý luận và thực tiễn về đầu tư phát triển sản xuất nông nghiệp ứng dụng công nghệ cao.
2. Phân tích thực trạng đầu tư phát triển sản xuất nông nghiệp ứng dụng công nghệ cao tại vùng Đồng bằng sông Hồng.
3. Phân tích, đánh giá các yếu tố ảnh hưởng đến đầu tư phát triển sản xuất nông nghiệp ứng dụng công nghệ cao và yếu tố ảnh hưởng đến quyết định đầu tư phát triển sản xuất nông nghiệp ứng dụng công nghệ cao vùng Đồng bằng sông Hồng của hộ nông dân.
4. Đánh giá những thuận lợi, khó khăn và rào cản trong quá trình đầu tư phát triển sản xuất nông nghiệp ứng dụng công nghệ cao tại vùng Đồng bằng sông Hồng.
5. Đề xuất các giải pháp có cơ sở, phù hợp nhằm thúc đẩy đầu tư phát triển sản xuất nông nghiệp ứng dụng công nghệ cao vùng Đồng bằng sông Hồng trong những năm tới.

Hệ thống câu hỏi nghiên cứu của luận án gồm 5 nội dung:

1. Những cơ sở lý luận nào giúp hình thành khung phân tích đầu tư phát triển sản xuất nông nghiệp ứng dụng công nghệ cao?
2. Thực trạng đầu tư phát triển sản xuất nông nghiệp ứng dụng công nghệ cao tại vùng Đồng bằng sông Hồng hiện nay như thế nào?
3. Các yếu tố nào ảnh hưởng đến đầu tư của doanh nghiệp, hợp tác xã và hộ nông dân vào sản xuất nông nghiệp ứng dụng công nghệ cao tại vùng Đồng bằng sông Hồng?
4. Đâu là các rào cản lớn nhất cản trở quá trình đầu tư phát triển sản xuất nông nghiệp công nghệ cao tại vùng này?
5. Những chính sách và giải pháp nào cần thiết để thúc đẩy đầu tư phát triển sản xuất nông nghiệp ứng dụng công nghệ cao tại vùng Đồng bằng sông Hồng trong thời gian tới?

Đối tượng nghiên cứu là các vấn đề lý luận và thực tiễn liên quan đến đầu tư phát triển sản xuất nông nghiệp ứng dụng công nghệ cao vùng ĐBSH; các yếu tố ảnh hưởng đến đầu tư phát triển sản xuất và các yếu tố ảnh hưởng đến quyết định đầu tư của hộ nông dân. Về phạm vi không gian, luận án thực hiện nghiên cứu trên phạm vi vùng ĐBSH, trong đó khảo sát thực nghiệm tập trung tại 3 tỉnh, thành phố đại diện là Hà Nội, Bắc Ninh và Hà Nam. Về phạm vi thời gian, số liệu thứ cấp được thu thập trong giai đoạn từ năm 2016 đến năm 2023 (một số chỉ tiêu chuyên ngành từ Tổng cục Thống kê và Cục Trồng trọt cập nhật đến năm 2020); dữ liệu sơ cấp được điều tra khảo sát trực tiếp từ tháng 1 năm 2021 đến tháng 12 năm 2021. Khảo sát thực nghiệm tập trung vào đối tượng hộ nông dân vì đây là lực lượng sản xuất chiếm đa số tại địa bàn, trong khi số lượng doanh nghiệp nông nghiệp công nghệ cao còn ít, phân tán và khó tiếp cận.

Tổng quan tài liệu và vị trí của luận án

Luận án đã tổng quan các công trình nghiên cứu trong nước và quốc tế theo bốn nhóm hướng nghiên cứu chính:

Nhóm nghiên cứu về nông nghiệp công nghệ cao và áp dụng công nghệ: Trên thế giới, Lydia Zepeda (2001) nghiên cứu về mối quan hệ giữa đầu tư và năng suất nông nghiệp tại các nước đang phát triển. Jain và cộng sự (2009) xác định công nghệ cao trong nông nghiệp bao gồm toàn bộ kỹ thuật và thực tiễn cải tiến thúc đẩy tăng trưởng sản lượng. Các nghiên cứu của Katungi (2010), Kariyasa và Dewi (2013), Challa (2013) phân tích vai trò của công nghệ trong việc hạ giá thành sản xuất, cải thiện thu nhập và dinh dưỡng cho cư dân nông thôn. Mamudu Abunga Akudugu và cộng sự (2012) dùng mô hình Logit tại Ghana và khẳng định quy mô trang trại, lợi ích kỳ vọng, tiếp cận tín dụng và khuyến nông có ảnh hưởng đáng kể. Margaret Mwangi và Samuel Kariuki (2015), Thomas Bilaliib Udimal, Zhuang Jincai và Owusu Samuel Mensah (2017) phân tích việc áp dụng giống lúa Nerica thông qua mô hình Logit và Probit. Aubert và cộng sự (2012) chỉ ra các rào cản về vốn ban đầu, rủi ro thị trường và năng lực quản lý. Wang và cộng sự (2018) nghiên cứu tại Trung Quốc chỉ ra đất đai, tín dụng, học vấn và hỗ trợ kỹ thuật chi phối việc ứng dụng công nghệ. Tại Việt Nam, Nguyễn Văn Tuất và cộng sự (2007) khảo sát 7 tỉnh thành chỉ ra khó khăn về thời tiết, vốn và kỹ thuật thích ứng; Trần Công Thắng (2013) làm rõ hạn chế về quy mô sản xuất nhỏ và cơ chế chuyển giao khoa học công nghệ; Lê Tấn Khương và Trần Anh Tuấn (2014) so sánh các loại hình khu, vùng nông nghiệp công nghệ cao với kinh nghiệm Trung Quốc; Lê Đăng Lăng và Lê Tấn Bửu (2014) khảo sát 750 mẫu nông dân tại Đắk Nông; Phan Văn Hiển (2014) đánh giá hạn chế về quy mô và tốc độ phát triển mô hình công nghệ cao.

Nhóm nghiên cứu về phát triển nông nghiệp công nghệ cao vùng Đồng bằng sông Hồng: Lê Xuân Diệu (2021) phân tích thực trạng phát triển gắn với Cách mạng công nghiệp lần thứ 4. Đỗ Thị Thanh Loan nghiên cứu sự chuyển dịch cơ cấu kinh tế nông nghiệp vùng và đề xuất đổi mới tổ chức sản xuất. Trần Xuân Hoà phân tích các rào cản từ phía chính quyền cơ sở, công tác chọn lựa sản phẩm và tiềm lực tài chính hạ tầng.

Nhóm nghiên cứu về đầu tư và huy động vốn trong nông nghiệp: Nghiên cứu của World Bank (2007), FAO (2012) và Lowder, Brian Carisma và Jakob Skoet (2015) trên 76 quốc gia chứng minh nông dân là chủ thể đầu tư lớn nhất, vượt từ 1 đến 4 lần mức đầu tư của chính phủ. Ở cấp độ vùng ĐBSH, luận án của Phạm Thị Khanh nghiên cứu khung lý luận và thực trạng huy động vốn trong nước; luận án của Lê Thị Tường Thu nghiên cứu vốn ngân sách nhà nước cho giao thông nông thôn; luận án của Vũ Việt Ninh vận dụng lý thuyết OLI của Dunning để phân tích giải pháp thu hút nguồn vốn đầu tư trực tiếp nước ngoài (FDI).

Nhóm nghiên cứu về các yếu tố ảnh hưởng đến quyết định đầu tư sản xuất nông nghiệp: Chin-Shan Lu và cộng sự (2006) nêu 4 nhóm yếu tố: chính trị, hạ tầng, chi phí, thị trường. Mô hình ngoại tác của Rome và Lucas (2007) (dẫn theo Đinh Phi Hổ, 2012) xác định 10 yếu tố tác động hành vi đầu tư. Reardon và cộng sự (1996) chỉ ra các nhân tố tự nhiên, lợi nhuận ròng, lợi nhuận tương đối, rủi ro và tỷ suất lợi nhuận mong muốn. Mai Văn Nam (2009) nghiên cứu doanh nghiệp tại Đồng Tháp; Nguyễn Mạnh Toàn (2010) phân tích các động cơ thu hút đầu tư; Lê Bảo Lâm và Lê Văn Hưởng (2012) chạy mô hình Binary Logistic cho doanh nghiệp tại Tiền Giang; Phạm Văn Ơn (2014) chạy mô hình hồi quy đa biến tại Đồng bằng sông Cửu Long; Hà Nam Khánh Giao và cộng sự (2015) nghiên cứu địa bàn Cà Mau; Trịnh Anh Tuân (2021) hệ thống hóa các nhân tố pháp luật, quy hoạch, tín dụng, nhân lực. Về phía hộ nông dân, Trương Thị Ngọc Chi và Ryuichi (2002) khảo sát các biến nhân khẩu học và kỹ thuật; Nguyễn Đức Thành (2008) phân loại thành 4 nhóm nhân tố; Nguyễn Minh Hà và Nguyễn Văn Hùng (2016) chạy mô hình Logit cho 273 hộ trồng thanh long VietGAP tại Bình Thuận; Đào Quyết Thắng (2018) nghiên cứu nông hộ theo chuẩn GAP tại Ninh Thuận; Nguyễn Như Trang (2020) dùng mô hình Bivariate Probit nghiên cứu quyết định sản xuất chè GAP tại vùng Trung du và miền núi phía Bắc.

Khoảng trống nghiên cứu được luận án giải quyết bao gồm:

• Về lý luận: Phân loại nội dung đầu tư công nghệ cao thành 4 nhóm cụ thể, bổ sung nhóm đầu tư sản xuất vật tư nông nghiệp; tích hợp khung phân tích có tính đến quy hoạch và nguồn nhân lực theo bối cảnh vùng; xây dựng khung đánh giá quyết định đầu tư từ góc độ hộ nông dân.
• Về thực tiễn: Cung cấp bức tranh toàn diện giai đoạn 2016–2023 về nguồn vốn đầu tư (ngân sách, FDI, doanh nghiệp, nông hộ); sử dụng mô hình kinh tế lượng Binary Logistic để lượng hóa tác động của 12 yếu tố đến quyết định đầu tư sản xuất ứng dụng công nghệ cao của hộ nông dân vùng ĐBSH.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Luận án vận dụng các khái niệm và cơ sở lý thuyết nền tảng:

• Khái niệm công nghệ cao theo Luật Công nghệ cao năm 2008; khái niệm nông nghiệp ứng dụng công nghệ cao theo Phạm Sinh (2014) và định nghĩa của Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn.
• Lý thuyết đổi mới công nghệ của Rogers (2003) giải thích quá trình lan tỏa và tiếp nhận kỹ thuật mới.
• Lý thuyết lợi thế cạnh tranh của Porter (1990) định vị sản phẩm nông nghiệp công nghệ cao mang tính đặc trưng vùng.
• Lý thuyết chuỗi giá trị của Kaplinsky và Morris (2001) làm cơ sở cho việc phân tích liên kết sản xuất - chế biến - tiêu thụ.
• Lý thuyết cực tăng trưởng và phát triển vùng của Perroux (1955) phân tích vai trò của các khu, vùng nông nghiệp công nghệ cao tập trung.
• Mô hình các nhân tố ảnh hưởng đến đầu tư phát triển sản xuất nông nghiệp kế thừa từ Nguyễn Đức Thành (2008), bao gồm 4 nhóm: nhóm nhân tố đầu tư chung, đặc điểm địa phương, đặc điểm nông hộ và điều kiện bên ngoài.
• Tiêu chí đánh giá nông nghiệp ứng dụng công nghệ cao theo Quyết định số 738/QĐ-BNN-KHCN (2017) và Đề án của Bộ Nông nghiệp và PTNT, gồm 4 nhóm: kỹ thuật (năng suất tăng tối thiểu 30%, tiêu chuẩn VietGAP, GlobalGAP), kinh tế (giá trị gia tăng cao hơn 30% đối với sản phẩm/vùng, tăng gấp 2 lần đối với doanh nghiệp), xã hội (thay đổi tập quán canh tác, ổn định thu nhập) và môi trường (giảm phát thải, tuần hoàn vi sinh).

Phương pháp nghiên cứu thực tế kết hợp định tính và định lượng:

• Phương pháp tiếp cận: Tiếp cận hệ thống, tiếp cận vùng, tiếp cận kinh tế đầu tư và tiếp cận nghiên cứu điển hình (case study).
• Nguồn dữ liệu thứ cấp: Báo cáo thống kê, văn bản chính sách của Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn, Bộ Khoa học và Công nghệ, Tổng cục Thống kê, Cục Trồng trọt, Sở Nông nghiệp và PTNT các tỉnh Hà Nội, Bắc Ninh, Hà Nam, các đề tài, kỷ yếu và tạp chí khoa học chuyên ngành.
• Nguồn dữ liệu sơ cấp: Khảo sát bằng bảng hỏi thiết kế sẵn đối với các hộ nông dân có hoạt động sản xuất nông nghiệp (gồm hộ đã ứng dụng và hộ chưa ứng dụng công nghệ cao) trên địa bàn nghiên cứu, thu thập trong năm 2021.
• Kỹ thuật phân tích: Phương pháp nghiên cứu tại bàn, thống kê mô tả, so sánh đối chiếu, phân tích tình huống điển hình (Công ty Cổ phần Tập đoàn Giống cây trồng Việt Nam - Vinaseed). Mô hình hồi quy Binary Logistic được thiết lập với biến phụ thuộc dạng nhị phân ($Y = 1$ nếu hộ quyết định đầu tư ứng dụng công nghệ cao, $Y = 0$ nếu không đầu tư) và 12 biến giải thích:

STT	Tên biến độc lập	Ý nghĩa biến số
1	Giới tính	Giới tính của chủ hộ nông dân
2	Tuổi	Độ tuổi của chủ hộ
3	Kinh nghiệm	Số năm kinh nghiệm sản xuất nông nghiệp của chủ hộ
4	Học vấn	Trình độ học vấn của chủ hộ
5	Diện tích	Quy mô diện tích đất sản xuất nông nghiệp của hộ
6	Tổ chức xã hội	Tình trạng tham gia các tổ chức chính trị - xã hội của chủ hộ
7	Hỗ trợ tín dụng	Khả năng tiếp cận các nguồn vốn vay, vốn tín dụng
8	Cơ sở hạ tầng	Đánh giá về điều kiện hạ tầng kỹ thuật (giao thông, điện, thủy lợi)
9	Lợi nhuận kỳ vọng	Kỳ vọng về mức sinh lời khi áp dụng công nghệ
10	Thông tin CNC	Mức độ tiếp cận thông tin về công nghệ cao
11	Thu nhập phi nông nghiệp	Nguồn thu nhập ngoài hoạt động sản xuất nông nghiệp của hộ
12	Dịch vụ khuyến nông	Sự hỗ trợ và tập huấn từ hệ thống khuyến nông địa phương

Nội dung chính theo từng chương

CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI LUẬN ÁN

Chương này điểm luận có hệ thống các công trình nghiên cứu trong và ngoài nước theo 4 tuyến nội dung chính: nông nghiệp công nghệ cao; phát triển nông nghiệp công nghệ cao tại vùng ĐBSH; hoạt động đầu tư phát triển sản xuất nông nghiệp công nghệ cao; và các nhân tố chi phối quyết định đầu tư của doanh nghiệp và nông hộ. Tác giả chỉ ra rằng các công trình đi trước chủ yếu tiếp cận theo khía cạnh khoa học - kỹ thuật, phân tích chính sách vĩ mô hoặc các mô hình đơn lẻ. Nghiên cứu xác lập rõ khoảng trống tri thức về việc phân loại hệ thống nội dung đầu tư theo 4 nhóm công nghệ, đồng thời chỉ ra sự thiếu hụt các mô hình kinh tế lượng đo lường thực nghiệm quyết định đầu tư của hộ nông dân trong phạm vi địa bàn vùng ĐBSH.

CHƯƠNG 2: CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ ĐẦU TƯ PHÁT TRIỂN SẢN XUẤT NÔNG NGHIỆP ỨNG DỤNG CÔNG NGHỆ CAO

Chương 2 làm rõ bản chất công nghệ cao và nông nghiệp ứng dụng công nghệ cao, vai trò và đặc điểm của đầu tư phát triển trong lĩnh vực này (vốn lớn, thời gian thu hồi dài, rủi ro cao nhưng hiệu quả kinh tế lâu dài). Luận án đề xuất cấu trúc 4 nội dung đầu tư:

1. Đầu tư ứng dụng công nghệ sinh học trong nông nghiệp (giống mới, phân bón sinh học, chế phẩm phòng trừ dịch bệnh);
2. Đầu tư ứng dụng kỹ thuật canh tác, nuôi trồng và bảo quản (nhà kính, nhà lưới, hệ thống tưới phun, tưới nhỏ giọt);
3. Đầu tư ứng dụng công nghệ sản xuất vật tư nông nghiệp (công nghệ nano, giá thể, chế phẩm sinh học);
4. Đầu tư ứng dụng công nghệ tự động hóa và cơ giới hóa (hệ thống điều khiển tự động, quản lý dịch hại tích hợp, cảm biến, hệ thống xử lý nước thải).

Chương này cũng xác lập hệ thống các yếu tố ảnh hưởng gồm: cơ chế chính sách, công tác quy hoạch, hạ tầng kỹ thuật, trình độ khoa học công nghệ, thị trường tiêu thụ, chất lượng nguồn nhân lực và điều kiện tự nhiên. Đồng thời, tác giả tổng hợp bài học kinh nghiệm quốc tế phục vụ đối chiếu thực tiễn.

CHƯƠNG 3: CÁCH TIẾP CẬN VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU

Chương 3 trình bày khung logic nghiên cứu, xây dựng các giả thuyết và mô hình kinh tế lượng Binary Logistic đánh giá quyết định đầu tư của hộ nông dân. Tác giả trình bày quy trình thu thập dữ liệu thứ cấp (các văn bản quy phạm, số liệu thống kê ngành giai đoạn 2016–2023) và dữ liệu sơ cấp (khảo sát trực tiếp bằng phiếu hỏi đối với hộ nông dân tại Hà Nội, Bắc Ninh, Hà Nam trong năm 2021). Quy trình kiểm định độ phù hợp của mô hình bao gồm: kiểm định mức độ giải thích (Pseudo $R^2$), bảng dự báo khả năng đầu tư, phân tích mức độ tác động và chiều hướng của 12 biến độc lập trong mô hình hồi quy. Địa bàn khảo sát được luận giải dựa trên đặc thù vùng sản xuất chuyên canh và tính đại diện cho các tiểu vùng sinh thái của ĐBSH.

CHƯƠNG 4: THỰC TRẠNG ĐẦU TƯ PHÁT TRIỂN SẢN XUẤT NÔNG NGHIỆP ỨNG DỤNG CÔNG NGHỆ CAO VÙNG ĐỒNG BẰNG SÔNG HỒNG

Chương 4 cung cấp số liệu thực trạng giai đoạn 2016–2023 thông qua hệ thống 34 bảng thống kê và 6 biểu đồ:

• Bối cảnh chung: Đến năm 2022, cả nước quy hoạch 34 khu NNCNC tại 19 tỉnh, thành phố; trong đó có 6 khu quy mô lớn trên 400 ha (Hà Nội, Thanh Hóa, Phú Yên, Hậu Giang, Bình Dương). Cả nước có 18 vùng NNUDCNC do địa phương công nhận, 51 vùng do Bộ Nông nghiệp và PTNT công nhận; trên 135 khu sản xuất do doanh nghiệp đầu tư; 290 doanh nghiệp NNUDCNC. Cả nước có 19.431 hợp tác xã nông nghiệp, nhưng chỉ có khoảng 1.931 hợp tác xã ứng dụng công nghệ cao (vùng ĐBSH có 331 hợp tác xã). Tiến bộ khoa học công nghệ đóng góp trên 30% giá trị gia tăng trong sản xuất nông nghiệp và 38% trong sản xuất giống cây trồng, vật nuôi.
• Thực trạng nguồn vốn và nội dung đầu tư tại ĐBSH: Phân tích cơ cấu vốn ngân sách nhà nước, vốn ODA, vốn đầu tư trực tiếp nước ngoài (FDI), vốn doanh nghiệp và vốn tự có của hộ nông dân (qua các Bảng 4.4 đến Bảng 4.10). Phân tích chi tiết mức độ ứng dụng công nghệ sinh học chọn tạo giống (Bảng 4.11), danh sách doanh nghiệp điển hình (Bảng 4.12), tỷ lệ cơ giới hóa các khâu sản xuất (Bảng 4.14), quy mô khu và vùng sản xuất nông nghiệp công nghệ cao được quy hoạch đến năm 2030 (Bảng 4.15 đến 4.17).
• Kết quả hồi quy mô hình hộ nông dân: Dựa trên dữ liệu điều tra tại Hà Nội, Bắc Ninh, Hà Nam (Bảng 4.20 đến Bảng 4.27), kết quả kiểm định mô hình Binary Logistic chỉ ra các yếu tố có ý nghĩa thống kê chi phối quyết định đầu tư của nông hộ gồm: trình độ học vấn, quy mô diện tích đất canh tác, mức độ tiếp cận hỗ trợ tín dụng, điều kiện cơ sở hạ tầng, mức lợi nhuận kỳ vọng, khả năng tiếp cận thông tin công nghệ cao và sự hỗ trợ của dịch vụ khuyến nông. Biểu đồ 4.5 và 4.6 phản ánh các lý do hộ không đầu tư hoặc không đầu tư đồng bộ là do thiếu vốn, diện tích đất manh mún và e ngại rủi ro đầu ra.
• Hiệu quả đầu tư: Bảng 4.28 đến 4.34 phân tích chỉ tiêu tài chính của doanh nghiệp (điển hình như Vinaseed), hiệu quả hoạt động của hợp tác xã và hộ nông dân ứng dụng công nghệ cao so với hộ truyền thống, cùng đóng góp vào GRDP nông nghiệp vùng giai đoạn 2015–2022.
• Hạn chế và nguyên nhân: Sản xuất vẫn ở quy mô nhỏ lẻ; liên kết chuỗi giá trị yếu; việc tiếp cận các chính sách hỗ trợ tín dụng và đất đai còn nhiều vướng mắc về thủ tục; nguồn nhân lực qua đào tạo còn thấp (phản ánh tại Bảng 4.1 và 4.2).

CHƯƠNG 5: GIẢI PHÁP THÚC ĐẨY ĐẦU TƯ PHÁT TRIỂN SẢN XUẤT NÔNG NGHIỆP ỨNG DỤNG CÔNG NGHỆ CAO VÙNG ĐỒNG BẰNG SÔNG HỒNG

Chương này xác định phương hướng và mục tiêu phát triển sản xuất nông nghiệp ứng dụng công nghệ cao của cả nước và vùng ĐBSH đến năm 2030. Tác giả đề xuất 6 nhóm giải pháp trọng tâm:

1. Hoàn thiện chính sách hỗ trợ đầu tư phát triển sản xuất nông nghiệp ứng dụng công nghệ cao (tích hợp các chính sách đất đai, tín dụng, chuyển giao công nghệ thành gói hỗ trợ chuỗi giá trị);
2. Nâng cao chất lượng quy hoạch các vùng, khu sản xuất nông nghiệp công nghệ cao gắn với đặc thù thổ nhưỡng và nhu cầu thị trường;
3. Tăng cường kiến thức và kỹ năng thực hành ứng dụng công nghệ cao cho hợp tác xã và hộ nông dân thông qua đổi mới công tác khuyến nông;
4. Tăng cường đầu tư hạ tầng kỹ thuật (giao thông nội đồng, thủy lợi hiện đại, điện hạ thế, hệ thống logistics và kho lạnh bảo quản);
5. Đa dạng hóa và mở rộng thị trường tiêu thụ nông sản công nghệ cao (xây dựng thương hiệu, chứng nhận chất lượng, truy xuất nguồn gốc);
6. Thúc đẩy thu hút đầu tư của doanh nghiệp nông nghiệp, phát triển các mô hình liên kết hợp tác giữa doanh nghiệp, hợp tác xã và nông hộ. Đồng thời, chương 5 đưa ra các kiến nghị cụ thể đối với Chính phủ, các Bộ ngành Trung ương và chính quyền các địa phương trong vùng ĐBSH.

Kết quả và những đóng góp mới

Luận án chỉ rõ các đóng góp mới về mặt lý luận và thực tiễn:

Đóng góp về mặt lý luận:

• Đề xuất phân loại nội dung đầu tư công nghệ cao trong nông nghiệp thành 4 nhóm cụ thể: công nghệ sinh học; kỹ thuật canh tác, nuôi trồng và bảo vệ thực vật; công nghệ sản xuất vật tư nông nghiệp; và công nghệ tự động hóa, cơ giới hóa. Luận án đã mở rộng nội hàm khi bổ sung nhóm đầu tư sản xuất vật tư nông nghiệp.
• Hoàn thiện khung lý thuyết về các yếu tố ảnh hưởng đến đầu tư phát triển sản xuất nông nghiệp ứng dụng công nghệ cao theo góc độ vùng, tích hợp vai trò quyết định của quy hoạch phát triển và chất lượng nguồn nhân lực địa phương.
• Xây dựng mô hình phân tích và kiểm định các nhân tố ảnh hưởng đến quyết định đầu tư sản xuất nông nghiệp ứng dụng công nghệ cao từ góc độ hộ nông dân – đối tượng trực tiếp thực hiện sản xuất nhưng chưa được lượng hóa đầy đủ trong các nghiên cứu kinh tế đầu tư trước đây.

Đóng góp về mặt thực tiễn:

• Đánh giá toàn diện bức tranh thực trạng đầu tư phát triển sản xuất nông nghiệp ứng dụng công nghệ cao vùng ĐBSH giai đoạn 2016–2023, chỉ rõ quy mô, cơ cấu các nguồn vốn và hiệu quả của các mô hình tổ chức sản xuất (doanh nghiệp, hợp tác xã, nông hộ).
• Xác định và lượng hóa mức độ tác động của 12 nhân tố độc lập chi phối quyết định đầu tư ứng dụng công nghệ cao của nông hộ tại vùng ĐBSH bằng mô hình Binary Logistic.
• Nhận diện các rào cản đặc thù cản trở tiến trình đầu tư tại vùng ĐBSH: sự thiếu đồng bộ giữa các cơ chế hỗ trợ; tình trạng đất đai phân tán làm hạn chế đầu tư đồng bộ; năng lực kỹ thuật và quản lý của người lao động còn hạn chế; sự đứt gãy trong liên kết chuỗi giá trị và thị trường tiêu thụ.
• Đề xuất hệ thống giải pháp đồng bộ có tính khả thi cho vùng ĐBSH, kiến nghị phương thức hỗ trợ tích hợp đa chiều theo chuỗi giá trị thay cho việc áp dụng các chính sách đơn lẻ.

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

Hạn chế của luận án:

• Về phạm vi đối tượng khảo sát: Nghiên cứu thực nghiệm định lượng về quyết định đầu tư chỉ giới hạn ở nhóm đối tượng hộ nông dân mà chưa thực hiện khảo sát định lượng diện rộng đối với khối doanh nghiệp và hợp tác xã nông nghiệp. Nguyên nhân là do số lượng doanh nghiệp nông nghiệp công nghệ cao tại vùng ĐBSH còn ít, phân bố rải rác, khó tiếp cận; còn các hợp tác xã phần lớn chỉ đóng vai trò cung cấp dịch vụ đầu vào, thành viên trực tiếp sản xuất vẫn là các hộ nông dân.
• Về nguồn dữ liệu thứ cấp: Một số chỉ tiêu thống kê chính thức từ Tổng cục Thống kê và Cục Trồng trọt có độ trễ, chỉ cập nhật được đến năm 2020 do chu kỳ điều tra chuyên ngành không diễn ra hàng năm.

Hướng nghiên cứu tiếp:

• Mở rộng phạm vi khảo sát thực nghiệm định lượng sang các chủ thể là doanh nghiệp nông nghiệp và hợp tác xã khi số lượng các đơn vị này phát triển đủ lớn.
• Cập nhật chuỗi số liệu thứ cấp dài hạn hơn khi các cơ quan thống kê công bố dữ liệu toàn diện của giai đoạn tiếp theo.
• Đi sâu đánh giá hiệu quả đầu tư và các rào cản kỹ thuật theo từng ngành hàng nông sản chủ lực cụ thể tại vùng Đồng bằng sông Hồng.

Giá trị tham khảo

Luận án là tài liệu tham khảo chuyên khảo có giá trị đối với:

• Các cơ quan quản lý nhà nước (Bộ Nông nghiệp và PTNT, Bộ Khoa học và Công nghệ, Ủy ban nhân dân và Sở Nông nghiệp và PTNT các tỉnh vùng ĐBSH) trong việc rà soát quy hoạch, sửa đổi cơ chế hỗ trợ tín dụng, đất đai và hoàn thiện chính sách khuyến nông theo chuỗi giá trị.
• Giảng viên, nghiên cứu sinh và học viên cao học thuộc các ngành Kinh tế đầu tư, Kinh tế nông nghiệp, Quản lý kinh tế và Phát triển nông thôn làm tài liệu tham khảo về khung phân tích và mô hình kinh tế lượng đánh giá hành vi đầu tư của nông hộ.
• Các doanh nghiệp và hợp tác xã nông nghiệp trong việc định hướng cơ cấu danh mục công nghệ đầu tư (sinh học, tự động hóa, vật tư, canh tác kiểm soát) và tổ chức liên kết sản xuất với nông dân.

Câu hỏi thường gặp

1. Luận án phân chia nội dung đầu tư sản xuất nông nghiệp ứng dụng công nghệ cao thành những nhóm nào?
Luận án phân loại thành 4 nhóm nội dung cụ thể: (1) Đầu tư ứng dụng công nghệ sinh học trong nông nghiệp; (2) Đầu tư ứng dụng kỹ thuật canh tác, nuôi trồng, bảo vệ thực vật; (3) Đầu tư ứng dụng công nghệ sản xuất vật tư nông nghiệp; (4) Đầu tư ứng dụng công nghệ tự động hóa và cơ giới hóa.

2. Tại sao nghiên cứu thực nghiệm định lượng của luận án chỉ tập trung vào đối tượng hộ nông dân?
Do số lượng doanh nghiệp nông nghiệp công nghệ cao tại vùng ĐBSH còn ít (cả nước năm 2022 chỉ có 290 doanh nghiệp nông nghiệp ứng dụng công nghệ cao, trong đó 50 doanh nghiệp được cấp chứng nhận doanh nghiệp nông nghiệp công nghệ cao), vị trí nằm rải rác và khó tiếp cận; hợp tác xã chủ yếu thực hiện dịch vụ chứ không trực tiếp đầu tư sản xuất. Trong khi đó, hộ nông dân là lực lượng sản xuất chiếm đa số, chịu tác động trực tiếp từ các yếu tố kinh tế, tâm lý, xã hội và nguồn lực hạn chế.

3. Khảo sát sơ cấp của luận án được thực hiện tại những địa phương nào và trong khoảng thời gian nào?
Khảo sát sơ cấp bằng bảng hỏi được thực hiện tại 3 tỉnh, thành phố đại diện của vùng Đồng bằng sông Hồng gồm Hà Nội, Bắc Ninh và Hà Nam; thời gian điều tra thực địa diễn ra từ tháng 1 năm 2021 đến tháng 12 năm 2021.

4. Mô hình kinh tế lượng nào được sử dụng và bao gồm những biến số nào?
Luận án sử dụng mô hình hồi quy Binary Logistic với biến phụ thuộc là Quyết định đầu tư sản xuất nông nghiệp ứng dụng công nghệ cao của hộ nông dân ($Y = 1$ là có đầu tư, $Y = 0$ là không đầu tư) cùng 12 biến độc lập: Giới tính, Tuổi, Kinh nghiệm, Học vấn, Diện tích, Tổ chức xã hội, Hỗ trợ tín dụng, Cơ sở hạ tầng, Lợi nhuận kỳ vọng, Thông tin công nghệ cao, Thu nhập phi nông nghiệp

Trích đoạn nội dung tài liệu

CHƯƠNG 1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI LUẬN ÁN 1. Tổng quan một số nghiên cứu trong và ngoài nước liên quan đến đề tài đầu tư phát triển sản xuất nông nghiệp ứng dụng công nghệ cao. Một số nghiên cứu liên quan đến nông nghiệp công nghệ cao, phát triển sản xuất nông nghiệp công nghệ cao Về mặt lý thuyết, nghiên cứu về nông nghiệp CNC trên thế giới có rất nhiều nghiên cứu quan tâm về vấn đề này ở những khía cạnh khác nhau. Các nghiên cứu đã được tiến hành về đổi mới và áp dụng các công nghệ mới ở các nước đang phát triển như: Lydia Zepeda (2001) nghiên cứu vấn đề đầu tư và năng suất nông nghiệp của các nước đang phát triển.

Phần lớn các nghiên cứu về nông nghiệp công nghệ cao đều cho rằng công nghệ cao trong nông nghiệp bao gồm tất cả các kĩ thuật và thực tiễn cải tiến có ảnh hưởng đến sự tăng trưởng của sản lượng nông nghiệp (Jain và cộng sự, 2009). Ngoài ra, các nghiên cứu đều cho rằng áp dụng công nghệ cao trong nông nghiệp có xu hướng nâng cao sản lượng và giảm chi phí sản xuất trung bình, dẫn đến thu nhập từ nông nghiệp tăng mạnh, giảm nghèo đói ở nông thôn, cải thiện tình trạng dinh dưỡng; giá thực phẩm thấp hơn; tăng cơ hội việc làm cũng như thu nhập cho người lao động không có đất như: Katungi (2010); Kariyasa và Dewi (2013); Challa (2013). Việc áp dụng các công nghệ cao này được cho là yếu tố chính trong thành công của cuộc cách mạng xanh tại các nước Châu Á ( Katungi, 2010). Bên cạnh đó, nhiều tác giả tập trung nghiên cứu những tác động đến việc áp dụng công nghệ mới của các hộ nông dân.

Cụ thể, một số tác giả chủ yếu nghiên cứu các yếu tố quyết định đầu tư áp dụng công nghệ nông nghiệp cao của các hộ nông dân nhỏ ở các nước đang phát triển như: Mamudu Abunga Akudugu và cộng sự (2012); Margaret Mwangi & Samuel Kariuki (2015); Thomas Bilaliib Udimal1 Zhuang Jincai & Owusu Samuel Mensah (2017). Về phân tích cơ cấu đầu tư của nông dân thì Huihui Yan (2014) đã dựa trên phân tích lý thuyết của nông dân để điều chỉnh cơ cấu đầu tư sẵn sàng và sử dụng mô hình Logit. Tại Việt Nam, vấn đề phát triển nông nghiệp nói chung và nông nghiệp công nghệ cao nói riêng trong những năm gần đây cũng thu hút được sự quan tâm của một số nhà nghiên cứu. Nguyễn Văn Tuất và cộng sự (2007) đã nghiên cứu “Nghiên cứu mô hình nông nghiệp công nghệ cao và giải pháp phát triển ở Việt Nam”.

Nghiên cứu này 13 đã tiến hành điều tra các mô hình nông nghiệp ứng dụng CNC tại 7 tỉnh thành phố của Việt Nam (Hà Nội, Hà Tây, Hải Phong, Lâm Đồng, Đà Nẵng, TP. Hồ Chí Minh, Bình Dương). Các mô hình tại các vùng này đã cho thấy những hiệu quả nhất định, cho lợi nhuận đáng kể. Tuy nhiên, vẫn còn nhiều khó khăn tồn tại được nghiên cứu chỉ ra như sau: Một số vùng có thời tiết khá khắc nghiệt nên chất lượng sản phẩm tạo ra chưa cao; chưa có đội ngũ lành nghề; chưa có quy hoạch lâu dài mà chủ yếu chạy theo mục tiêu lợi nhuận ban đầu; chưa có thị trường rộng; một số công nghệ nhập hoàn toàn của Israel về nhà kính không lường trước được ảnh hưởng của thời tiết nên đã ảnh hưởng đến năng suất và chất lượng; chưa kiểm soát được chất lượng sản phẩm nên giá cả khó cạnh tranh; phụ thuộc nhiều vào công nghệ nước ngoài khi trong nước vẫn chưa chế tạo được.

Qua đó nghiên cứu đã đưa ra những giải pháp lựa chọn và phát triển công nghệ cao ở Việt Nam cho từng vùng bao gồm: Đối với khu vực miền Bắc nên áp dụng công nghệ tiên tiến, xây dựng nhà màn, nhà nilong đơn giản tạo sự thông thoáng, bên trong có mái che xung quanh, sử dụng các cây trồng có giá trị kinh tế cao như cải ngọt, cải thảo, súp lơ. Khu vực Tây nguyên nên áp dụng nhà kính, nhà plastic với công nghệ đồng bộ từ làm đất, thu hoạch đến chế biến, trồng các loại rau cao cấp như rau diếp xanh tím, cải thảo, hoa hồng, phong lan.; Đối với miền Nam khuyến khích sử dụng nhà kính, canh tác thủy canh, màng phủ, ứng dụng CNC sinh học bảo quản chế biến. Bên cạnh đó, Nguyễn Đức Thành (2008), đã nghiên cứu và xem xét các lý thuyết, mô hình đầu tư trong nông nghiệp. Theo Nguyễn Đức Thành (2008) đầu tư phát triển sản xuất nông nghiệp chịu sự tác động của 4 nhóm nhân tố đầu tư chung.

Còn trong nghiên cứu của Trần Công Thắng (2013) “Thực trạng áp dụng khoa học công nghệ trong nông nghiệp nhìn từ phía nông dân”, đã chỉ ra những hạn chế cơ bản trong sản xuất nông nghiệp. Nông dân vẫn còn gặp khó khăn trong áo dụng KHCN do quy mô sản xuất nhỏ, thiếu vốn, thiếu cán bộ hướng dẫn, chưa thực sự hiểu về kỹ thuật, sợ rủi ro. Chưa gắn kết chặt chẽ giữa nghiên cứu - chuyển giao - ứng dụng, chưa có cơ chế ràng buộc thường xuyên và chặt chẽ nên nhiều vấn đề nghiên cứu và nội dung chuyển giao chưa gắn kết với thực tế. Cơ chế quản lý hoạt động nghiên cứu và chuyển giao KHCN vẫn còn mang nặng tính xin - cho, chưa hình thành định hướng chiến lược dài hạn cho hoạt động nghiên cứu và chuyển giao vẫn còn thiếu đồng bộ.

Công tác quản lý tài chính chuyển đổi chậm, chưa gắn với sản phẩm cuối cùng và chưa tạo quyền chủ động thực sự về tài chính cho các tổ chức KHCN công lập. Lê Tấn Khương, Trần Anh Tuấn (2014), nghiên cứu “Một số vấn đề về phát triển nông nghiệp ứng dụng công nghệ cao ở Việt Nam - Kinh nghiệm và bài học của Trung Quốc” đã phân tích các loại hình sản xuất nông nghiệp ứng dụng công nghệ cao tại Việt 14 Nam hiện nay: (1) các khu nông nghiệp ứng dụng CNC: tập trung ở các thành phố lớn (TP. Hồ Chí Minh, Hà Nội, Lâm Đồng.) có quy mô khoảng 100 ha trở lên, tiến hành thiết kế quy hoạch phân khu chức năng theo hướng liên hoàn từ nghiên cứu sản xuất đến chế biện, giới thiệu sản phẩm, được Nhà nước đầu tư phát triển cơ sở hạ tầng đồng bộ; (2) các mô hình sản xuất nông nghiệp ứng dụng CNC: thường là do một doanh nghiệp đầu tư, quy mô đầu tư phù hợp với khả năng sản xuất và tiêu thụ sản phẩm của doanh nghiệp, hoạt động mang tính độc lập và tự chủ giúp doanh nghiệp điều chỉnh định hướng sản phẩm linh hoạt theo yêu cầu của thị trường và khả năng đầu tư vốn của doanh nghiệp; (3) các vùng sản xuất nông nghiệp ứng dụng CNC như vùng rau an toàn ứng dụng CNC tại Bắc Ninh, mô hình cánh đồng mẫu lớn sản xuất lúa xuất khẩu. Tuy nhiên, trong phát triển nông nghiệp ứng dụng CNC ở Việt Nam vẫn có những tồn tại và hạn chế về công nghệ, nguồn nhân lực, về quy hoạch và đầu tư, về chính sách và tổ chức triển khai cũng như về thị trường và hiệu quả kinh tế.

Nghiên cứu cũng phân tích ưu điểm nhược điểm của các loại hình nông nghiệp ứng dụng CNC của Trung Quốc bao gồm: loại hình do doanh nghiệp chủ trì, loại hình do các cơ quan nghiên cứu chủ trì, loại hình do Chính phủ chỉ đạo, loại hình phát triển khu nông nghiệp hiện đại, loại hình phổ cập hiện hội nông nghiệp. Qua đó, rút ra được một số bài học kinh nghiệm cho Việt Nam trong phát triển nông nghiệp ứng dụng CNC: hình thành và phát triển các tổ chứ doanh nghiệp KH & CN trong hoạt động sản xuất, kinh doanh, dịch vụ về ứng dụng CNC trong nông nghiệp, đầu tư cơ sở vật chất, kỹ thuật đồng bộ; thúc đẩy việc xây dựng các khu nông nghiệp CNC mở đường cho việc đưa tiến bộ KHKT vào sản xuất nông nghiệp thay thế sản xuất truyền thống. Lê Đăng Lăng & Lê Tấn Bửu (2014), nghiên cứu nhằm khám phá thái độ của nông dân với phát triển nông nghiệp CNC để có cơ sở hoạch định chiến lược phát triển hiệu quả. Tác giả sử dụng Phương pháp định tính và định lượng được sử dụng với 750 mẫu khảo sát là nông dân tại Đắk Nông.

Kết quả phát hiện nông dân chưa hài lòng với các chính sách hỗ trợ và nguồn cung cấp đầu vào, đồng thời ủng hộ chủ trương phát triển nông nghiệp ƯDCNC với định hướng tập trung điều chỉnh cách làm hiện nay, sau đó mới ứng dụng công nghệ kỹ thuật cao. Nghiên cứu cũng phát hiện đối tượng phát biểu về nông nghiệp công nghệ cao nên là người sản xuất nông nghiệp thành công; hiệu quả sản xuất nông nghiệp công nghệ cao được thể hiện qua tăng năng suất - chất lượng và tăng tiêu thụ - giảm hao phí với công nghệ và nhân khẩu học có tác động tích cực, trong đó một số yếu tố tự nhiên có tác động tiêu cực. Những phát hiện này có ý nghĩa góp phần làm cơ sở cho các nhà nghiên cứu, nhà quản lý trong việc nghiên cứu và tổ chức phát triển nông nghiệp công nghệ cao cho địa phương. 15 Phan Văn Hiển (2014) khi nghiên cứu “Phát triển nông nghiệp công nghệ cao ở Việt Nam, kết quả ban đầu và những khó khăn cần tháo gỡ” đã khẳng định các mô hình ứng dụng CNC trong nông nghiệp đã đem lại hiệu quả thiết thực và ngày càng thể hiện được ưu thế vượt trội so với lối canh tác truyền thống.

Tuy vậy, nông nghiệp ứng dụng CNC ở Việt Nam còn bộc lộ nhiều hạn chế về quy mô, trình độ và tốc độ phát triển. Một số nghiên cứu về phát triển nông nghiệp công nghệ cao vùng ĐBSH Nghiên cứu về phát triển nông nghiệp vùng ĐBSH đã có khá nhiều công trình khoa học, có thể kể đến như như bài viết của Lê Xuân Diệu (2021)“Phát triển nông nghiệp công nghệ cao ở vùng đồng bằng sông Hồng: Thực trạng và giải pháp”. Bài viết đã phân tích thực trạng phát triển NNCNC ở vùng ĐBSH trong xu thế phát triển khoa học và công nghệ, hội nhập quốc tế sâu rộng và sự biến đổi khí hậu hiện nay. Từ đó, xác định những khó khăn, vướng mắc và đề xuất giải pháp phát triển nông nghiệp ứng dụng CNC gắn với cuộc Cách mạng công nghiệp lần thứ 4, phát huy tiềm năng, thế mạnh của các địa phương trong vùng.